Του Μανώλη Δοριάκη
17 Ιουνίου 1771. Διακόσια τριάντα επτά χρόνια από τότε.
Στην κεντρική πλατεία του Μεγάλου Κάστρου ένας άντρας δεμένος χειροπόδαρα στέκεται ορθός, περήφανος, επτάψυχος, επτάκαρδος, χιλιαντρειωμένος, ατρόμητος, θεριό της Ρωμιοσύνης, πρωτογιός της Λευτεριάς, βράχος ακλόνητος της χριστιανοσύνης, μπροστάρης στον αγώνα της πατρίδας. Είναι ο Σφακιανός ΓΙΑΝΝΗΣ ΔΑΣΚΑΛΟΓΙΑΝΝΗΣ, ο θρυλικός αρχηγός της Επανάστασης του 1770 στην Κρήτη.
Θωρεί τον ήλιο καθώς φωτίζει τις λεύτερες κορφές του Ψηλορείτη και το σκλαβωμένο Μεγάλο Κάστρο. Θωρεί και τους βαρβάρους ολόγυρά του που ακονίζουν τα μαχαίρια τους, να τον ξεγυμνώνουν, να του χαράζουν τις σάρκες και να ξεσκίζουν λουρίδες λουρίδες το δέρμα του.
Θωρεί το άλικο αίμα του να βρέχει το αγιασμένο Κρητικό χώμα αλλά στέκεται ορθός, ακίνητος και βουβός χωρίς να βγάζει λέξη από τα χείλη του.
Από το στόμα του μονάχα τραγούδια της Κρήτης και της λευτεριάς ξέρει να τραγουδεί.
Μονάχα για το δίκιο και το ψωμί του πτωχού και της πατρίδας την τιμή ξέρει να μιλεί.
Μονάχα προσταγές για τον αγώνα της πατρίδας ξέρει να δίνει.
Και ο πρωτομάστορας της Κρητικής λευτεριάς γδάρθηκε ζωντανός με μαρτυρική καρτερικότητα μέχρι που το περήφανο κεφάλι του έγειρε πάνω στην ανατριχιαστική σάρκα του και παρέδωσε την αγία ψυχή του στο Θεό και το όνομά του στην Ιστορία.
Είναι χαρακτηριστική η απάντησή του στον πασά του Μεγάλου Κάστρου όταν τον ρώτησε:
- «Γιατί Δάσκαλε έκανες την Επανάσταση; Τα Σφακιά ζούσαν ελεύθερα. Δεν είχαν ανάγκη».
Και ο Δασκαλογιάννης απάντησε:
- «Την έκανα. Πρώτο για την πατρίδα μου. Δεύτερο για την πίστη μου και τρίτο για τους χριστιανούς που κάθονται στην Κρήτη. Γιατί κι αν είμαι Σφακιανός, παιδί τση Κρήτης είμαι και να θωρώ τσοι Κρητικούς στα βάσανα πονεί με».
Στις 17 Ιούνη 1771 πενήντα χρόνια πριν από τον Αθανάσιο Διάκο, ο Γιάννης Δασκαλογιάννης μαρτύρησε ηρωικά και ανυψώθηκε θεϊκά για μια Ελλάδα λεύτερη, για μια πατρίδα ανεξάρτητη και περήφανη, για ένα λαό κυρίαρχο και αφέντη στον τόπο του, για μια παιδεία που να τιμά και να σέβεται τη μνήμη Εκείνων που θυσιάστηκαν για τα ιδανικά του Ελληνισμού.
Γράφοντας το κείμενο αυτό ξαναζωντάνεψε στη μνήμη μου η 3η Δεκεμβρίου 1939.
Στη σημερινή πλατεία Δασκαλογιάννη 11.00 η ώρα το πρωί παρουσία Υπουργών, των Νομαρχών και των Δημάρχων της Κρήτης, Στρατιωτικών, των Πολιτικών και Δημοτικών Αρχών και όλων των μαθητών του Δήμου Ηρακλείου, παλιών Αγωνιστών, Μακεδονομάχων, Αναπήρων Πολέμου, αντιπροσώπων από ολόκληρη την Κρήτη και πλήθος κόσμου, εγώ σπουδαστής τότε στο πρώτο έτος της Παιδαγωγικής Ακαδημίας Ηρακλείου με τη στολή της Ε.Ο.Ν. όπως όλοι οι σπουδαστές τότε, παρακολουθώ με ρίγη εθνικής συγκίνησης τα ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΗΡΙΑ της προτομής του πρωτομάρτυρα της Ελευθερίας της Κρήτης ΙΩΑΝΝΗ ΔΑΣΚΑΛΟΓΙΑΝΝΗ.
Μια τελετή Αποκαλυπτηρίων μεγαλόπρεπη και επιβλητική μέσα σε μια αποθέωση ενθουσιασμού και συγκίνησης, μέσα σε μια ατμόσφαιρα που επάλλετο από εθνική έξαρση.
Παραθέτω μικρά αποσπάσματα από τις ομιλίες των εκλεκτών ομιλητών στην ατέλειωτη πηγή ελπίδας και θάρρους της τελετής των Αποκαλυπτηρίων:
- Του Σεβασμιώτατου τότε Μητροπολίτη Κρήτης μακαριστού ΤΙΜΟΘΕΟΥ που παρίστατο μαζί με όλους τους Ιεράρχες της Κρήτης.
Είναι έναυλοι εις τα ωτά μου οι φθόγγοι της πατριωτικής λύρας του Κρητός ποιητού, του αειμνήστου Ιωάννου Κωσταντινίδου:
«Πάρε τη ράχη του βουνού
κι ανέβα πέτρα πέτρα
Και κάθε πέτρα που πατείς
κι ένα αγώνα μέτρα.
Όλα μπορούν οι ρήτορες
κι οι ποιηταί να πούναι
στον κόσμο όσα γίνηκαν
και μέλλουν να γενούνε.
Μα πάλι κι όλα αν τα πουν
κι ο κόσμος να τα μάθει
Των Κρητικών θα μένουνε
αστόρητα τα πάθη.
Και κάθε Κρητικού γενιά
και κάθε μια φαμίλια
μπορεί να κάμ’ ένα χαρτί
που νάχει φύλλα χίλια».
«Φυλάσσετε ως κόρην οφαθλμού εν ομονοία και αγάπη την ελευθερίαν, ην δι’ αιμάτων και αγώνων εκτησάμεθα προς ευτυχίαν και εύκλειαν της αθανάτου Ελλάδος».
- Του Προέδρου της Επιτροπής κατασκευής του Ανδριάντος Δασκαλογιάννη ΣΓΟΥΡΟΜΑΛΛΗ, παραδίδοντας την προτομή προς φύλαξη στο Δήμαρχο Ηρακλείου:
«Ηθικήν υποχρέωσιν και καθήκον υπέρτατον εκτελούμεν, παραδίδοντες εις την αιωνιότητα δια της εν μαρμάρω απεικονίσεως των μορφών των ηρώων, την μνήμην εκείνων εις τους οποίους οφείλομεν την ανεξαρτησίαν ημών και την ηθικήν αποκατάστασιν.
Εκτελών δ’ ασμένως την τιμητικήν εντολήν της ημετέρας επιτροπής, παραδίδω το προ ημών μνημείον μετά του σχετικού αφιερωτηρίου ψηφίσματος της επιτροπής εις τον Δήμον Ηρακλείου και παρακαλώ, όπως φυλάττη τούτο ως ιεράν παρακαταθήκην, και προβάλη εις την ελπίδα του Εθνους, την Νεότητα, ίνα εκ της ηρωικής μορφής του εικονιζομένου εθνομάρτυρος εμπνέεται αύτη την προς Πατρίδα αγάπην και αφοσίωσιν».
- Του Εθνομάρτυρα Δημάρχου Ηρακλείου ΜΗΝΑ ΓΕΩΡΓΙΑΔΗ, παραλαμβάνοντας την προτομήν:
«Ο Δήμος Ηρακλείου με ένθερμον ενθουσιασμόν, με ρίγη ιεράς συγκινήσεως, με πραγματικήν και αμέτρητον Εθνικήν υπερηφάνειαν αποδέχεται την τιμήν της εις αυτόν παραδόσεως προς φύλαξιν της προτομής του Αθανάτου Εθνομάρτυρος Δασκαλογιάννης του οποίου οι υπέρ της Πατρίδος αγώνες τόσας ελάμπρυναν σελίδας της Ελληνικής ιστορίας και του οποίου ο μαρτυρικός θάνατος, θα παραμείνη ανά τους αιώνας παράδειγμα ηρωισμού και πατριωτικής αυταπαρνήσεως.
Με πλήρη αντίληψη της εντολής σας οι κάτοικοι Ηρακλείου αναλαμβάνουν την τιμήν της φυλάξεως της προτομής του Αθανάτου Εθνομάρτυρος Δασκαλογιάννη υποσχόμενοι να πλαισιώσουν ταύτην με τα φωτοστέφανα της αιωνίας ευγνωμοσύνης των και να τάξουν ως φύλακας αγρύπνους τον θαυμασμόν και τον σεβασμόν των προς την Ιεράν αυτού Μνήμην.
Σας ευχαριστούμε κύριοι δια την εις τον Δήμον δωρεάν της προτομής του Δασκαλογιάννη».
- Του ιστορικού συγγραφέα ΙΩΑΝΝΟΥ ΜΟΥΡΕΛΟΥ, ο οποίος εξεφώνησε και τον πανηγυρικό της ημέρας:
Σε ψηλό βουνό σε ριζιμιό χαράκι
κάθεται ένας αητός
βρεμμένος χιονισμένος
ο καϋμένος,
και παρακαλεί τον Ηλιο ν’ ανατείλη,
Ηλιε ανέτειλε!
Ηλιε λάμψε και δώσε,
για να λιώσουν τα χιόνια από τα φτερά μου,
και τα κρούσταλλα από τ’ ακρόνυχά μου.
Σε ψηλό βουνό σε ριζιμιό χαράκι των Σφακιών πάνω, καθισμένος κι ο περίφημος Βλάχος, οπτασιάστηκε το λυόσιμο του χιονιού που εμάργωνε και παραλυούσε τις ψυχές των ραγιάδων αδελφών του. Ολη η Κρήτη τότε, εκτός από τα Σφακιά, εστέναζε και εθρηνούσε κάτω από την πίεση του τυράννου.
Ζυγός φρικτός κι επώδυνος εβάραινε τη ζωή των ραγιάδων της Κρήτης.
Οι οιμωγές και οι θρήνοι των έφταναν ως την περήφανη επαρχία και μίκραιναν την ευτυχία και την χαρά που τους εξασφάλιζε ο πλούτος και που τους έδινε η φαρδιά κι ατέλειωτη θάλασσα με τ’ απέραντα πελάγη της. Τα καράβια των Σφακιών έπλεαν προς όλες τις θάλασσες κι επλούτιζαν την περήφανη επαρχία τους.
Κι όμως δεν μπορούσαν να χαρούν τη χαρά των γιατί οι στεναγμοί των κάμπων έφταναν εις τα βουνά των και μίκραιναν την ευτυχία των.
Στις 17 του Ιουνίου του 1771 ο Δασκαλογιάννης πούχε μεταφερθή στον Κούλε παραδόθηκε στον όχλο για την εκτέλεση.
Ηταν Παρασκευή, ημέρα εορτάσιμη των Τούρκων. Ο όχλος αγριεμένος ζητούσε να τυραννήσει τον υπέροχο ιδεολόγο, που κυνηγώντας μια χίμαιρα, ένα όνειρο, μια φευγαλέα οπτασία, εθυσίασε την ευτυχία του και την ευτυχία της ηρωικής επαρχίας του.
Διάλεξαν τον σκληρότερο τρόπο. Στη μεγάλη στοά του Κούλε στέλιωσαν ένα ικρίωμα και πάνω σ’ αυτό τον έδεσαν ολόγυμνο. Αντίκρυ του είχαν τοποθετήσει δεμένους σφιχτά όλους τους άλλους καπεταναίους και αρχηγούς των Σφακιών για να υποστούν μαζί με τους δικούς των πόνους και τον πόνο του μαρτυρίου του αρχηγού των, που ο σκληρός δήμιος άρχισε με φρικτή υπομονή. Μπρος του ένας μεγάλος καθρέπτης εδιπλασίαζε την οδύνη του πρωτομάρτυρα. Ο δήμιος άρχισε να τον γδέρνη, πετώντας τα κομμάτια των σαρκών στον όχλο.
Στο τέλος ο δήμιος άρχισε να τον πετσοκόβη και να πετά τα κομμάτια του στον όχλο, ώσπου ο ήρωας ξεψύχησε. Εγειρε το τίμιο κεφάλι του και η ανατριχιαστική άψυχη μάζα των αιματωμένων σαρκών, ετρόμαξε τον ίδιο το δήμιό του, και σταμάτησε το φρικτό και βάρβαρο έργο του.
Την ιερή και αγία αυτή στιγμή, που του αποτίομε μέρος απ’ την ευγνωμοσύνη μας αισθάνομαι την ψυχή του να φτερουγίζη πάνω μας συντροφιασμένη με τις ψυχές όλων των υπέροχων ηρώων της Ελλάδος, που πολέμησαν και που πέθαναν για την αθάνατη Ελληνική ιδέα.
Τιμή και δόξα στη γενιά και στο χώμα που τον γέννησε και στα βουνά που τον ανάθρεψαν. Τιμή και δόξα στην Κρήτη. Τιμή και δόξα στην Ελλάδα ολόκληρη που με τη θεία γονιμότητά της από αιώνες γεννά ανωτέρους ιδεολόγους, σαν τον ήρωα των Σφακιών.
Τα Σφακιά και για πολλούς άλλους λόγους αλλά και μόνο για το δημιουργικό αυτό θάνατο, δικαιούνται του σεβασμού μας.
Του σεβασμού μας αυτού ένα διαγγελέα ζητώ από εσάς που μ’ ακούτε, που ν’ αναλάβει την ιερή αποστολή ν’ ανεβή πάνω στην πιο ψηλή κορυφή των Σφακιανών βουνών και να φωνάξη:
Από τη γη που τάφηκε ο μεγάλος ήρωας των Σφακιών, σας φέρνω αδελφικό χαιρετισμό και ευλαβικό θαυμασμό προς την ιστορία σας. Το Ηράκλειο θεωρεί τιμή του εξαιρετική, πως έχει κρατήσει μέσα στο αιματοποτισμένο χώμα του τα ιερά κόκκαλα ενός μεγάλου και υπέροχου Κρητικού.
Δεν ξέρομε πούναι θαμμένα, δεν κατόρθωσαν οι έρευνές μας να τα βρουν. Μα τα αισθανόμεθα σαν ιερά υποστηρίγματα των ωραιοτέρων ιδανικών μας. Τα κόκκαλα αυτά, που κρατούμε με υπερηφάνεια, είναι θαμμένα, μα η ψυχή του ήρωα τώρα και εκατόν εξήκοντα οκτώ χρόνια ελεύθερη φτερουγίζει από τη Γραμπούσα ως τον Κάβο Σίδερο και από τα Χειμάρρα ως την Γαύδο δίνοντας την ιερή δυναμικότητά της σε κείνους που από τη μοίρα είναι προορισμένοι να προσφέρουν κάτι από τη ζωή τους, στην ωραία, στη γλυκιά, στην αθάνατη Ελλάδα».

