Του Ν. Τσαγκαράκη

O κινηματογράφος διευρύνει την οπτική όχι με επιδειξιομανία αλλά με ανατροπή και νεωτερισμό.

5ο ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΚΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΥ

Για πέμπτη συνεχή χρονιά φέτος η Ταινιοθήκη της Ελλάδος διοργάνωσε το λεγόμενο Φεστιβάλ Πρωτοποριακού Κινηματογράφου, όπου παρουσιάστηκε το έργο σημαντικών δημιουργών της κινηματογραφικής πρωτοπορίας από την Ευρώπη και την Ελλάδα, με αφηρημένες και μυθοπλαστικές ταινίες, έργα που ανήκουν στον πειραματικό, δοκιμιακό και στρατευμένο κινηματογράφο, με έμφαση στις γυναίκες δημιουργούς. Οι εκδηλώσεις άρχισαν στις 13 και συνεχίζονται μέχρι τις 22 Μαΐου με τις κινηματογραφικές προβολές να πραγματοποιούνται στον κινηματογράφο «Τριανόν» και διαλέξεις σε αίθουσες του Πανεπιστημίου Αθηνών και τις Ε.Σ.Η.Ε.Α.

Εμείς βρεθήκαμε στο φεστιβάλ από τις 14 ως τις 18 Μαΐου και η αλήθεια είναι ότι θα προτιμούσαμε να ανεβαίναμε αυτή την εβδομάδα, στο δεύτερο μισό του, οπότε θα είχαμε τη σπάνια ευκαιρία να παρακολουθήσουμε ταινίες, κυρίως μικρού μήκους, της γαλλίδας Ζερμαίν Ντυλάκ, μιας από τις σπουδαιότερες σκηνοθέτριες της μεσοπολεμικής περιόδου, και οι οποίες δύσκολα θα επανεμφανιστούν σε ελληνικές αίθουσες.

Παρολαυτά, το διάστημα της επίσκεψής μας κάθε άλλο παρά άκαρπο ήταν, καθώς αποκομίσαμε μια πρώτη εντύπωση κυρίως από το εικαστικό αλλά και από το κινηματογραφικό έργο της 68χρονης αυστριακής VALIE EXPORT (το πραγματικό της όνομα είναι Βαλτράουντ Λέχνερ), με την έκθεση που εγκαινιάστηκε με την ίδια παρούσα στην αίθουσα «Νίκος Κεσσανλής» της Σχολής Καλών Τεχνών, και που περιλάμβανε έργα φωτογραφίας, βίντεο αλλά και πειραματικές ταινίες γυρισμένες με φιλμ 16 χιλιοστών, τον αποκαλούμενο ‘διευρυμένο κινηματογράφο’ αφού οι απεικονίσεις του φιλμ προεκτείνονται με κατασκευές έξω απ’ αυτό, όπως για παράδειγμα η 3λεπτη λούπα «Διπλή οθόνη-σολιψισμός», όπου ένας πυγμάχος προπονείται και η εικόνα της προβολής καθρεφτίζεται σ’ ένα κομμάτι αλουμινόχαρτο στερεωμένο κάθετα στην οθόνη, διπλασιάζοντάς τη. Τέλος πάντων, ενδιαφέροντα ολ’ αυτά αν και ακόμη απόμακρα για εμάς που δεν έχουμε παρακολουθήσει από κοντά τα σύγχρονα εικαστικά.

Έπειτα ήταν και οι φεμινιστικές ταινίες της γερμανίδας Χέλκε Ζάντερ, κυρίως ντοκιμαντέρ για το γυναικείο κίνημα στη Γερμανία. Τόσο η Ζάντερ όσο και η EXPORT είναι πολύ σημαντικά στελέχη του γυναικείου ακτιβισμού, με αγώνες για τα γυναικεία δικαιώματα μέσα κι έξω από την τέχνη τους.

Ο σκηνοθέτης Ούντι Αλόνι αποτελεί ένα αξιοθαύμαστο παράδειγμα ανθρωπισμού, καθώς παρότι εβραίος, υποστηρίζει σθεναρά το αίτημα των παλαιστινίων για απόκτηση δικού τους κράτους και βρίσκει το θάρρος να στηλιτεύσει τις πρακτικές της κυβέρνησής του, αψηφώντας το γεγονός ότι τοποθετείται έτσι σε μια σχεδόν περιθωριοποιημένη μειοψηφία.

Όμως, η πιο ενδιαφέρουσα στιγμή της εβδομάδας ήταν σίγουρα οι προβολές των δύο ταινιών της βρετανής ακαδημαϊκού Λώρας Μάλβυ, μιας θεωρητικού που αναστάτωσε την κινηματογραφική θεωρία το 1975 με τη δημοσίευση του δοκιμίου της ‘Οπτική απόλαυση και αφηγηματικός κινηματογράφος’ (‘Visual pleasure and narrative cinema’) στο βρετανικό κινηματογραφικό περιοδικό Screen. Η βασική ιδέα του είναι ότι ο χολιγουντιανός κινηματογράφος κατασκευάζει τις ιστορίες του με τέτοιο τρόπο ώστε η γυναίκα να βρίσκεται μονίμως στη θέση του παθητικού φετιχοποιημένου θεάματος, σε αντίθεση με τον άντρα που απολαμβάνει τον ενεργητικό ρόλο του θεατή, εκείνου που ελέγχει την πλοκή και το θέαμα. Ήταν μια υπόθεση για την οποία απέσπασε θαυμασμό αλλά και επικρίσεις, στις οποίες απάντησε λίγα χρόνια αργότερα με το “Afterthoughts on ‘Visual pleasure and narrative cinema’”. Η κ. Μάλβυ είχε την καλοσύνη να μας παραχωρήσει λίγα λεπτά από τον χρόνο της, για μια σύντομη συνέντευξη που θα δημοσιεύσουμε τις επόμενες μέρες.



ΑΝΑΦΟΡΕΣ ΣΤΟΝ «GRECO»



Κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Άγρα ο τίτλος «Ο Γκρέκο στη μεγάλη οθόνη» του Νίκου Χατζηνικολάου, ομότιμου καθηγητή ιστορίας τέχνης του Πανεπιστημίου Κρήτης και υπεύθυνου ερευνητικού προγράμματος για τον Δομίνικο Θεοτοκόπουλο στο Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών στο Ρέθυμνο. Πρόκειται για ένα δοκίμιο έκτασης περίπου 60 σελίδων που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά ως διάλεξη στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης στην Αθήνα τον Νοέμβριο του 2007, με αφορμή την κυκλοφορία της ταινίας «El Greco» του Γιάννη Σμαραγδή. Στο κείμενο συνοψίζονται οι πολυάριθμες κραυγαλέες ιστορικές ανακρίβειες του φιλμ, ενώ παράλληλα υπογραμμίζονται η αφέλεια, η δραματουργική φτώχεια και οι εθνικοπατριωτικές υπερβολές του σεναρίου.

Και κάτι άσχετο με το βιβλίο αλλά ξανά σχετικό με τον «El Greco». Κατανοούμε τη διάθεση του Δήμου Ηρακλείου ως συμπαραγωγού της ταινίας να ικανοποιεί κάθε επιθυμία του κ. Σμαραγδή, αλλά αν πραγματικά ενδιαφέρεται να διαθέσει κάποιο χώρο για μια έκθεση κινηματογραφικού χαρακτήρα, αυτή μπορεί να περιλαμβάνει γνήσια εκθέματα με ουσιαστικό ενδιαφέρον για το κινηματογραφικό παρελθόν του Ηρακλείου, όπως μηχανές προβολής, αφίσες, φυλλάδια και φωτογραφίες από τις παλιές αίθουσες, καθώς επίσης αντικείμενα από κινηματογραφικές παραγωγές που γυρίστηκαν στην πόλη, τον νομό ή το νησί, ανάμεσα στις οποίες βεβαίως και του «El Greco».