
Θα ελέγχουν την καρδιά πριν γεννηθεί το νεογνό
Έτοιμη σε λίγο η μονάδα στο ΠΑΓΝΗ
Το Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Ηρακλείου θα είναι σε λίγες ημέρες το μοναδικό δημόσιο νοσοκομείο στην χώρα όπου στο ιατρείο εμβρυικής καρδιολογίας θα γίνεται προγεννητική διάγνωση καρδιοπαθειων σε έμβρυα που έχουν αυξημένο κινδυνο να παρουσιάσουν συγγενικές καρδιοπάθειες.
Σε περιπτώσεις ανίχνευσης καρδιοπάθειας στην μητέρα μπορεί να χορηγηθεί φαρμακευτική αγωγή και τα μωρά μετά την γέννηση τους θα παραπέμπονται σε εξειδικευμένα παιδοκαρδιολογικά κέντρα της Αθήνας ή του εξωτερικού. Σήμερα περίπου 1 στα 100 νεογνά γεννιέται με κάποιας μορφής ανατομική ανωμαλία στην καρδιά, συνήθως όχι σοβαρή και το 1/4 από αυτά θα χρειαστεί χειρουργική επέμβαση.
Ο καρδιολογικός έλεγχος στα έμβρυα γίνεται με την χρήση υπερήχων ακόμη και από την 13η εβδομάδα της κύησης και είναι σωτήριος αφού εαν δεν διαγνωστεί η ύπαρξη συγγενούς καρδιοπάθειας σε πάσχοντα νεογνά ο θάνατος του είναι σχεδόν βέβαιος.
Για το θέμα μιλά στην “Π” ο υπεύθυνος της Παιδοκαρδιολογικής Μονάδας του ΠΑΓΝΗ λέκτορας Παιδιατρικής του Πανεπιστημιακού Κρήτης Γιάννης Γερμανάκης.
Eρωτ.:Τι υπηρεσίες θα προσφέρει το ιατρείο εμβρυικής καρδιολογίας και πότε θα αρχίσει να λειτουργεί;
Απαντ.: Η Παιδοκαρδιολογική Μονάδα της Παιδιατρικής Κλινικής του Πανεπιστημιακού Γ.Ν. Ηρακλείου, επεκτείνει τις δραστηριότητές της με τη δυνατότητα της προγεννητικής διάγνωσης σε περιπτώσεις παρουσίας ανωμαλιών διάπλασης του καρδιαγγειακού συστήματος του εμβρύου (συγγενών καρδιοπαθειών).
Πρόκειται για ένα εξειδικευμένο ιατρείο που συμβάλλει σημαντικά στην ολοκληρωμένη αξιολόγηση της υγείας του εμβρύου, και ως τέτοιο στηρίζεται στην άριστη ήδη συνεργασία με την Μονάδα Εμβρυομητρικής Ιατρικής της Μαιευτικής Γυναικολογικής Κλινικής του ΠαΓΝΗ. Αποσκοπούμε όμως στην προσφορά εξειδικευμένων υπηρεσιών προγεννητικής καρδιολογικής διάγνωσης και την υποστήριξη όλων των Μαιευτικών-Γυναικολογικών Κλινικών της Κρήτης, κάθε ενδιαφερόμενου μαιευτήρα-γυναικολόγου ή ακτινολόγου που επιτελεί προγεννητική υπερηχογραφία και κάθε ζευγαριού που έχει ένδειξη περαιτέρω εξειδικευμένου ελέγχου.
Ήδη μπορούμε να προσφέρουμε τις εξειδικευμένες υπηρεσίες αυτές στην Παιδιατρική Κλινική του ΠαΓΝΗ. Έχει εγκριθεί από το Επιστημονικό Συμβούλιο η επέκταση των δραστηριοτήτων της Παιδοκαρδιολογικής Μονάδας στην προγεννητική καρδιολογική διάγνωση, ο βασικός εξοπλισμός (υπερηχοκαρδιογράφος) είναι ήδη διαθέσιμος και θα αναβαθμιστεί περαιτέρω, χάρη στο ενδιαφέρον της Διοίκησης του ΠαΓΝΗ, ώστε να εξασφαλίζουμε άριστη τεχνικά απεικόνιση. Σημαντική όμως ήταν η δυνατότητα μετεκπαίδευσης σε πρότυπο εξειδικευμένο κέντρο εμβρυικής καρδιολογίας του εξωτερικού (Hammersmith Hospital, Λονδίνο) που έγινε δυνατή χάρη στην χορήγηση εκπαιδευτικής άδειας για το σκοπό αυτό από την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης.
Η προγεννητική διάγνωση καρδιοπαθειών είναι εξαιρετικά σημαντική. Μπορούμε έτσι να ενημερώσουμε την οικογένεια για τη βαρύτητα της πάθησης του εμβρύου, για τις διαθέσιμες καρδιοχειρουργικές δυνατότητες στη χώρα μας (που δεν έχουν πραγματικά να ζηλέψουν τις επιδόσεις εξαίρετων κέντρων του εξωτερικού καθώς η πλειοψηφία των παιδιών με συγγενείς καρδιοπάθειες χειρουργούνται με πολύ καλά αποτελέσματα), να παρέμβουμε θεραπευτικά σε περίπτωση αρρυθμιών στο έμβρυο με χορήγηση φαρμάκων στη μητέρα, να προγραμματίσουμε τον τοκετό σε τριτοβάθμιο κέντρο με κατάλληλα μέσα του πάσχοντος εμβρύου βελτιώνοντας την επιβίωσή του και δίνοντας χρόνο στην οικογένεια να προγραματίσει την υποστήριξη του νέου μέλους της οικογένειας. Η δυνατότα αποκατάστασης ανατομικών ανωμαλιών πριν τον τοκετό γίνεται σπάνια μόνο σε ερευνητικά κέντρα του εξωτερικού, με πενιχρά προς το παρόν αποτελέσματα, μελλοντικά όμως η προγεννητική επεμβατική παρέμβαση πιθανά γίνει εφικτή. Σπανιότερα, ιδίως σε περιπτώσεις παρουσίας συνοδών πολλαπλών ανωμαλιών διάπλασης του εμβρύου ή παρουσίας γενετικού συνδρόμου, η παρουσία σοβαρής καρδιοπάθειας στο έμβρυο, η έγκαιρη διάγνωση προσφέρει τη δυνατότητα διακοπής της κύησης, εάν το επιθυμεί η οικογένεια, απόφαση όμως πρέπει να βασίζεται στην ασφαλή διάγνωση, στην αξιολόγηση της υγείας και πρόγνωσης του εμβρύου από πολλές ειδικότητες, στην παρουσίαση με απλό και κατανοητό τρόπο στην οικογένεια της πάθησης του εμβρύου, και κυρίως στον σεβασμό και της υποστήριξης της όποιας απόφασης λάβει τελικά η οικογένεια.
Καθώς η παροχή εξειδικευμένης συμβουλευτικής σε κάθε περίπτωση προγεννητικής διάγνωσης καρδιοπάθειας είναι εξαιρετικά επείγουσα και συνοδεύεται από πρωτόγνωρο άγχος και αναστάστωση στην οικογένεια, δίνουμε άμεση προτεραιότητα (εκτός προγραμματισμένων ραντεβού και εντός 24ώρου) σε κάθε περίπτωση που τεθεί η διάγνωση ή η ισχυρή υποψία παρουσίας καρδιοπάθειας στο έμβρυο. Οι συνάδελφοι μαιευτήρες-γυναικολόγοι, ακτινολόγοι μπορούν και οφείλουν να παραπέμπουν άμεσα κάθε τέτοιο περιστατικό στο ΠαΓΝΗ, έπειτα από συνεννόηση μαζί μας. Οι υπόλοιπες κυήσεις υψηλού κινδύνου μπορούν έγκαιρα να προγραμματίζονται στα ειδικά για το σκοπό αυτό ιατρεία από τις ίδιες τις οικογένειες μετά την παραπομπή από τον θεράποντα ιατρό τους. Στο σημείο αυτό και για την αποφυγή δημιουργίας αναστάτωσης να τονίσουμε ξανά ότι δεν χρειάζονται όλες οι κυήσεις αναλυτικό εμβρυικό υπερηχοκαρδιογράφημα, αλλά μόνο συγκεκριμένες περιπτώσεις που θα παραπεμφθούν από τον θεράποντα ιατρό. Οι υπόλοιπες κυήσεις χαμηλού κινδύνου δεν χρήζουν εξειδικευμένου εμβρυικού καρδιολογικού ελέγχου, αλλά αξιολογούνται όπως συνήθως από τους εξειδικευμένους στην προγεννητική διάγνωση ιατρούς.
Ερωτ.:Ποιά εξέταση θα γίνεται για πρώτη φορά σε δημόσιο νοσοκομείο της Ελλάδας.
Απαντ.:Η παροχή εξειδικευμένων υπηρεσιών εμβρυικής καρδιολογίας σε τριτοβάθμιο Νοσοκομείο της χώρας μας θα προσφέρεται για πρώτη φορά από το ΠαΓΝΗ, με την έννοια της ολοκληρωμένης αξιολόγησης και του εμβρυικού καρδιαγγειακού συστήματος παράλληλα με την υψηλού επιπέδου προγεννητική διάγνωση που προσφέρεται ήδη από την Μονάδα Εμβρυομητρικής Ιατρικής και τη στενή και άμεση συνεργασία τους. Ειδικότερα, τα περισσότερα τριτοβάθμια δημόσια νοσοκομεία προσφέρουν ήδη υψηλής ποιότητας υπερηχογραφική προγεννητική διάγνωση που περιλαμβάνει και την αρχική αδρή αξιολόγηση της ανατομίας της καρδιάς του εμβρύου. Σε περιπτώσεις ανίχνευσης καρδιοπάθειας παραπέμπονται περαιτέρω σε εξειδικευμένα Παιδοκαρδιολογικά Τμήματα Δημόσιων Νοσοκομείων (Αθήνα), ή σε αντίστοιχα διαγνωστικά κέντρα του ιδιωτικού Τομέα Υγείας. Ευελπιστούμε ότι με την ανάπτυξη συνεργασίας με όλους τους μαιευτήρες-γυναικολόγους και ακτινολόγους μας της Κρήτης, θα προσφέρουμε σημαντική βελτίωση των υπηρεσιών υγείας στον τομέα αυτό. Παράλληλα με τη χρήση σύγχρονων τεχνολογιών και τηλειατρικής μελλοντικά ευελπιστούμε στην παροχή συμβουλευτικής και εκτός του νησιού μας.
Ερωτ.:Πόσο νωρίς μπορεί να γίνει ο έλεγχος του εμβρύου και με ποιόν τρόπο.
Απαντ.: Οι ανωμαλίες διάπλασης της καρδιάς του εμβρύου συμβαίνουν αρκετά νωρίς κατά την κύηση και παραμένουν σε όλη τη διάρκειά της, κάποτε με τάση εξέλιξης και επιδείνωσης. Συνήθως γίνονται αντιληπτές μετά τη γέννηση, λόγω παρουσίας φυσήματος (κάποιου θορύβου που αντιλαμβάνεται ο παιδίατρος κατά την ακρόαση της καρδιάς). Κάποτε δυστυχώς ακόμα και τις μέρες μας μπορεί να οδηγήσουν στο θάνατο του νεογνού σύντομα μετά τη γέννηση, αν δεν τεθεί έγκαιρα η διάγνωση, ή σπανιότερα να διαγνωσθούν αργότερα, ακόμα και κατά την ενήλικο ζωή.
Ο συνήθης έλεγχος για την παρουσία συγγενών καρδιοπαθειών στο έμβρυο, γίνεται με τη χρήση υπερήχων, ασφαλούς μεθόδου που δεν εκθέτει σε ακτινοβολία το έμβρυο, ταυτόχρονα με τον έλεγχο της παρουσίας ανωμαλιών διάπλασης από τα υπόλοιπα συστήματα (εγκέφαλο, νεφρά, άκρα κτλ), στο μέσο της κύησης (μεταξύ της 18ης και 20ης εβδομάδας συνήθως). Σε υψηλή πιθανότητα παρουσίας καρδιοπάθειας στο έμβρυο (πχ λόγω αυξημένης αυχενικής διαφάνειας, παρουσία καρδιοπάθειας σε αδέρφια ή γονείς κτλ) ο αρχικός έλεγχος μπορεί να γίνει νωρίτερα, ήδη από την 13η-14η εβδομάδα. Θα πρέπει όμως να είναι κατανοητό ότι το ελάχιστο μέγεθος της εμβρυικής καρδιάς νωρίς κατά την κύηση και η εξελικτική φύση των ανωμαλιών αυτών δεν επιτρέπει την ασφαλή πάντα διάγνωση, και η ασφαλέστερη ηλικία ελέγχου είναι πάντα η 18η-20η εβδομάδα. Σε περιπτώσεις όμως ανίχνευσης κάποιας συγγενούς καρδιοπάθειας στο έμβρυο, αυτό πρέπει να παρακολουθείται ανά τακτά χρονικά διαστήματα ως το τέλος της εγκυμοσύνης, μια και σε αρκετές περιπτώσεις παρατηρούνται αλλαγές στην μορφολογία της καρδιάς κατά την διαχρονική παρακολούθηση αλλά και επιπτώσεις στην συνολική υγεία του εμβρύου.
Ερωτ.:Ποιές είναι οι πιο συνηθισμένες ασθένειες-ποσοστά- και ποια η θεραπευτική αντιμετώπιση.
Απαντ.: Ένα στα 100 νεογνά περίπου θα έχει κάποιας μορφής ανατομική ανωμαλία στην καρδιά του, συνήθως όχι σοβαρή, 1/4 εξ αυτών θα χρειαστεί συνήθως κάποια χειρουργική επέμβαση. Υψηλότερα είναι τα ποσοστά σε νεογνά με γενετικές ανωμαλίες (πχ περίπου τα μισά νεογνά με σύνδρομο Down είναι πάσχοντα). Η συχνότητα καρδιοπαθειών στα έμβρυα είναι σημαντικά υψηλότερη, καθώς αρκετά έμβρυα με καρδιοπάθεια και γενετικό σύνδρομο δεν θα επιβιώσουν ως τον τοκετό. Η πλειοψηφία των συγγενών καρδιοπαθειών όμως μπορεί να διορθωθεί χειρουργικά και οι ασθενείς έχουν καλή μακροχρόνια πρόγνωση, εάν η πάθηση είναι μεμονωμένη (και δεν συνοδεύει άλλες δυσπλασίες ή γενετικά σύνδρομα). Κατά τη γέννηση νεογνού με βαρειά καρδιοπάθεια στην Κρήτη, και στα δύο μεγάλα Νοσοκομεία του Ηρακλείου, υπάρχει η δυνατότητα υπερηχογραφικής διάγνωσης, σταθεροποίησης και ασφαλούς αεροδιακομιδής σε καρδιοχειρουργικά κέντρα.
Αναφορικά με το υπάρχων σύστημα προγεννητικού ελέγχου, αυτό μπορεί βιβλιογραφικά να ανιχνεύσει κατά μέσο όρο το 25% μόνο των ανωμαλιών της εμβρυικής καρδιάς. Αυτό είναι κατανοητό γιατί η εμβρυική υπερηχοκαρδιογραφία είναι η τεχνικά δυσκολότερη μορφή εξέτασης καθώς αξιολογεί ένα μικρών διαστάσεων κινούμενο όργανο (μεγέθους περίπου καρπού ελιάς) που απαιτεί όχι μόνο κατάλληλο εξοπλισμό, αλλά κυρίως επιτέλεσή της από προσωπικό με μεγάλη εμπειρία στην αναγνώριση των συγγενών καρδιοπαθειών (συνήθως εξειδικευμένους παιδοκαρδιολόγους). Η τεχνικά δύσκολη αυτή εξέταση δεν αφορά κάθε κύηση, αλλά γίνεται έπειτα από παραπομπή από τον θεράποντα μαιευτήρα-γυναικολόγο σε συγκεκριμένες ενδείξεις υψηλής πιθανότητας ανεύρεσης ανωμαλιών: Και ειδικότερα σε περιπτώσεις ήδη πασχόντων με συγγενή καρδιοπάθεια στην οικογένεια ατόμων, στην ανίχνευση παθολογικών ευρημάτων από τον γυναικολόγο-ακτινολόγο στον υπερηχογραφικό έλεγχο ρουτίνας, στην περίπτωση παρουσίας γενετικού συνδρόμου ή άλλων ανωμαλιών στο έμβρυο, στη λήψη από τη μητέρα φαρμάκων (αντιεπιληπτικών κτλ), στην παρουσία σακχαρώδη διαβήτη κύησης, στην ανίχνευση αυξημένης αυχενικής διαφάνειας στο έμβρυο, στην παρουσία κολαγόνωσης στην μητέρα, αρρυθμιών στο έμβρυο κτλ). Δυστυχώς καθώς η πλειοψηφία των νεογνών με καρδιοπάθεια γεννούνται από μητέρες χωρίς παράγοντες κινδύνου, σημαντικότερη ένδειξη παραπομπής είναι η υποψία κατά το ανατομικό υπερηχογράφημα (στο μέσο της κύησης) ανωμαλιών διάπλασης της εμβρυικής καρδιάς, από έμπειρο απεικονιστή. Για το σκοπό αυτό σύντομα θα προχωρήσουμε στη διοργάνωση και μετεκπαιδευτικών σεμιναρίων για την βελτίωση της ανίχνευσης από τον πρωτοβάθμιο έλεγχο.
Ερωτ.: Πόσα παιδιά πεθαίνουν από αυτά;
Απαντ.:Εάν δεν διαγνωσθεί η παρουσία συγγενούς καρδιοπάθειας σε πάσχοντα νεογνά, ο θάνατός τους είναι σχεδόν βέβαιος. Εάν η διάγνωση τεθεί έγκαιρα, πριν απειληθούν ζωτικά όργανα, τότε η πλειοψηφία των πασχόντων νεογνών έχει γενικά καλή μακροχρόνια πρόγνωση. Θα πρέπει έτσι να αλλάξει η άποψη ότι κάθε καρδιοπαθές παιδί είναι καταδικασμένο, υπάρχει τόση ποικιλία στις διαγνώσεις καθώς και στην βαρύτητα της κάθε πάθησης, καθώς και τόσα τεχνικά μέσα στη διάθεσή μας που μπορούμε να εξασφαλίσουμε την καλή ποιότητα ζωής στις περισσότερες περιπτώσεις. Μόνο σπάνια και κατʼεξαίρεση, σοβαρές μορφές καρδιοπάθειας απαιτούν επαναληπτικά χειρουργεία και συνοδεύονται από μακροχρόνιες επιπλοκές.
Ερωτ.:Πόσα μωρά μπορούν να σωθούν, με την έγκαιρη διάγνωση;
Απαντ.: Όλα πρακτικά τα πάσχοντα μωρά μπορεί να διατηρηθούν στην ζωή με παρηγορητικές επεμβάσεις, αλλά σημαντικό είναι η μακροχρόνια πρόγνωση και η καλή ποιότητα ζωής για τους γονείς και τα παιδιά. Τα νέα είναι ευχάριστα, καθώς η πλειονότητα των συγγενών καρδιοπαθειών μπορεί χάρη στις προόδους της Καρδιοχειρουργικής να λάβει μία οριστική διορθωτική επέμβαση, που αποκαθιστά σχεδόν πλήρως ακόμα και σύμπλοκες μορφές καρδιοπάθειας. Μετά από μία επιτυχή καρδιοχειρουργική επέμβαση μπορεί όχι μόνο να επιβιώσουν μακροχρόνια αλλά και να θεωρούνται πρακτικά υγιή άτομα με τα ίδια δικαιώματα στη ζωή όπως καθένας μας. Η καρδιοχειρουργική όμως αποκατάσταση είναι ένα μόνο τμήμα, εξαιρετικά σημαντικό, αλλά όχι και το μόνο στην περίθαλψη και υποστήριξη των πασχόντων παιδιών και των οικογενειών τους. Καθώς χρειάζεται συνεχής παρακολούθηση των παιδιών αυτών για πιθανές επιπλοκές, η σωστή στελέχωση και η επαρκής προσφορά υπηρεσιών υγείας είναι εξαιρετικά σημαντική για τα καρδιοπαθή παιδιά όπως άλλωστε και για κάθε παιδί με χρόνια προβλήματα υγείας.

