“Υπάρχουν οράματα και λέξεις που υποδύονται την ποίηση. Αλλά δεν είναι ποίηση. Είναι κάλπικες λέξεις, όπως ακριβώς τα πλαστά όνειρα και οι ανέραστοι άνθρωποι”
Ενας άνθρωπος με πολλά ενδιαφέροντα που όλα έχουν να κάνουν με την Τέχνη, είναι ο φιλόλογος Ζαχαρίας Κατσακός. Για κείνον είναι τρόπος ζωής η ενασχόληση με την ποίηση, τη λογοτεχνική και θεατρική κριτική, το θέατρο και την καλλιτεχνική φωτογραφία. Μέσα απ’ αυτά έχει τη δυνατότητα να κάνει ένα εσωτερικό ταξίδι και να βιώσει τη δική του περιπέτεια και να ερμηνεύσει το δικό του αίνιγμα.
Σήμερα μιλά στην «Π» για την πλούσια δραστηριότητά του, αλλά και για τις σκέψεις του πάνω σε διάφορα ζητήματα, όπως είναι η αξιοποίηση της θεατρικής διαδικασίας ως τρόπου προσέγγισης της γνώσης και της επικοινωνίας, αλλά και της εξέλιξης ενός δημιουργού στην περιφέρεια.
Η συνέντευξη του Ζαχαρία Κατσακού στην «Π» έχει ως εξής:
«Π»: Είναι γνωστό ότι ασχολείστε δημιουργικά με την ποίηση, τη λογοτεχνική και θεατρική κριτική, το θέατρο, καθώς και με την καλλιτεχνική φωτογραφία. Ποιος είναι ο στόχος σας και τι θέση κατέχουν όλα αυτά στη ζωή σας;
Ζαχαρίας Κατσακός: Όλα αυτά δεν είναι παρά τα ελάχιστα και ίσως τα πιο αυτονόητα μέσα για την πραγματοποίηση της δικής μου περιπέτειας και την ερμηνεία του δικού μου αινίγματος. Η ποίηση είναι ένα ταξίδι. Η τέχνη γενικότερα. Θα σας έλεγα λοιπόν ότι όλα αυτά δεν αποτελούν παρά τον φυσικό μου χώρο και χρόνο. Ο στόχος μου είναι το κείμενο, ο λόγος σε όλες τις δημιουργικές του εκφάνσεις. Με άλλα λόγια η γραφή ως διαδικασία και στάση ζωής.
Η ποίηση είναι η κυρίαρχη μορφή της δικής μου έκφρασης και αλήθειας. Το πεζό, επίσης, για να ασκήσω το λόγο με άλλο τρόπο. Η ενασχόλησή μου λοιπόν με όλα αυτά συντείνουν ακριβώς σ’ αυτό. Είναι δηλαδή κύκλοι, ολοκληρώματα και όψεις του ίδιου παιχνιδιού, του ίδιου ταξιδιού αν θέλετε, για να με βοηθήσουν να αποκαλύψω με άλλες φόρμες και τύπους αυτό που αντιλαμβάνομαι εγώ ως ποιητικό φαινόμενο, συγκίνηση και ποιητικό γεγονός.
Η ποίηση, ως μορφή ζωής, μού δίνει τη δυνατότητα να αισθάνομαι τον κόσμο ως κομμάτι της τέχνης και τον άνθρωπο ως διαμεσολαβητή και διεκπεραιωτή της περιπέτειας. Είναι αυτονόητο ότι η ύπαρξη οράματος για τον κόσμο είναι απαραίτητο. Στην εποχή μας δυστυχώς απουσιάζει το ποιητικό όραμα. Αντιθέτως υπάρχουν πολλά προσωπικά οράματα εντός εισαγωγικών, τα οποία υποδύονται την ποίηση, αλλά δεν είναι. Είναι κάλπικες λέξεις, ακριβώς όπως τα πλαστά όνειρα και οι ανέραστοι άνθρωποι. Αλλά αυτά δεν αφορούν τον κόσμο μας. Πολύ περισσότερο την ουσία της ποίησης και την ίδια την τέχνη.
«Π»: Τι ρόλο παίζει το θέατρο στη ζωή σας;
Ζαχαρίας Κατσακός: Το θέατρο είναι άσκηση ζωής και έχει να κάνει με μια λειτουργία κατ’ εξοχήν κοινωνική. Ο ρόλος του λοιπόν ήταν ανέκαθεν πολιτικός. Σήμερα είναι κυρίως ψυχοθεραπευτικός. Το θέατρο βέβαια είναι πηγή ιδιαίτερης συγκίνησης. Δείτε όμως μιαν αντίφαση. Αν και το θεατρικό γεγονός είναι άσκηση ζωής, στη σκηνή καλείσαι να υπηρετήσεις το ψέμα.
Με αφορά πρώτιστα η θεατρική ερμηνεία. Η δημιουργία ψευδαίσθησης δεν με αφορά. Πιστεύω ότι η σκηνοθεσία, ο φωτισμός και τα υπόλοιπα είναι συμπληρώματα ψευδαισθήσεων. Έχουν φυσικά κι αυτά το ρόλο τους ως συμπληρωματικές μονάδες. Ο ηθοποιός όμως δεν είναι συμπλήρωμα, γιατί είναι ο μοναδικός που έχει τη δυνατότητα να ερμηνεύσει. Διατείνομαι ότι αυτός είναι ο κυρίαρχος διαμεσολαβητής μεταξύ κειμένου και θεατή. Μιλώ φυσικά για τον σοβαρό ηθοποιό. Εκείνον δηλαδή που αντιλαμβάνεται το ρόλο ως δημιουργία. Η υπέρβαση του ρόλου είναι αυτή που καθιστά τον ερμηνευτή ηθοποιό. Και αυτό είναι μια προσωπική υπόθεση και ένα στοίχημα για τον ίδιο. Είναι λοιπόν άκρως σημαντική αυτή η υπέρβαση γιατί με τον τρόπο αυτό ακυρώνεται και ο συμπτωματικός τύπος του αλαζόνα και αυταρχικού σκηνοθέτη. Είναι γνωστό ότι ο τύπος αυτός διαμορφώθηκε και εξελίχθηκε κάτω από ειδικές συνθήκες και περιστάσεις. Τον ρόλο αυτού του τύπου σκηνοθέτη, μέσα στο πλαίσιο αυτής της προσέγγισης και ειδικά στις μέρες μας, αμφισβητώ πλήρως. Στον βαθμό λοιπόν που ανακαλύπτω ερμηνείες και προσπάθειες που υπερβαίνουν τα δοσμένα σχήματα σκηνικής επικοινωνίας, απολαμβάνω όσο μπορώ τη θεατρική ουσία.
Την τελευταία εικοσαετία έχουν αλλάξει ευτυχώς πολλά πράγματα μέσα από το παγκόσμιο ερευνητικό και πειραματικό θέατρο, ιδιαίτερα το ευρωπαϊκό, που είναι πρωτοπόρο σε νέους προσανατολισμούς και κατευθύνσεις. Σε πολύ λίγα χρόνια θα αλλάξει ριζικά η αντίληψή μας για το θέατρο. Δυστυχώς στον ελληνικό χώρο, όσον αφορά στο θέατρο, ασχολούμαστε ακόμη με το κείμενο και την θεατή πρόσληψή του. Οι νεοέλληνες δεν μπορούμε ακόμη να αντιληφθούμε ότι το θεατρικό κείμενο δεν αποτελεί παρά αφετηρία δημιουργίας και όχι αναγκαστική ή καταναγκαστική αντιγραφή και αναπαράστασή του. Δεν μπορούμε ακόμη να αντιληφθούμε ότι μία παράσταση είναι απολύτως ιδιαίτερη ως αυτόνομη μορφή τέχνης και σε μεγάλο βαθμό διακριτή από τα επιμέρους υλικά που τη γέννησαν και τη συνέθεσαν. Θα καθυστερήσουμε πολύ ακόμη να συνειδητοποιήσουμε τη θεατρική αλήθεια.
«Π»: Η επικοινωνία με τους μαθητές είναι πιο εύκολη μέσα από τη θεατρική διαδικασία;
Ζαχαρίας Κατσακός: Πράγματι είναι ένας διαφορετικός τρόπος προσέγγισης της γνώσης και της επικοινωνίας. Ακόμη όμως και αυτός ο τρόπος δεν είναι πανάκεια για την κατάκτηση της γνώσης και της εμπειρίας. Επιμένω σ’ αυτό γιατί νομίζουμε ότι η θεατρική σκηνή λύνει εύκολα τα προβλήματα της μάθησης. Την εσφαλμένη αυτή εκτίμηση έχουν και αρκετοί εκπαιδευτικοί τόσο της πρωτοβάθμιας όσο και της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με αποτέλεσμα μια πληθώρα σκηνικών μέσων και εφαρμογών που δεν αφορούν καθόλου μα καθόλου τη θεατρική παιδεία και τη δοκιμή της γνώσης. Δεν επιθυμούμε να κάνουμε τους μαθητές μας ηθοποιούς, πολύ περισσότερο κακούς ηθοποιούς. Το σημαντικό, και συνεπώς εξαιρετικά δύσκολο, είναι να ανακαλύψεις τις διδακτικές και μαθησιακές ισορροπίες ώστε ο σκηνικός τρόπος να μην είναι ο κύριος στόχος. Υπό την έννοια αυτή πράγματι η επικοινωνία με τους μαθητές είναι περισσότερο δημιουργική.
«Π»: Ποια είναι η σχέση σας με τη φωτογραφία;
Ζαχαρίας Κατσακός: Είναι κι αυτή μια όψη του ταξιδιού για το οποίο μιλήσαμε. Με την καλλιτεχνική φωτογραφία όπως λέγεται ξεκίνησα να ασχολούμαι πριν από δεκαπέντε περίπου χρόνια. Στην αρχή ως μελετητής του φωτογραφικού γεγονότος. Μετά με το σχολιασμό και την κριτική. Θαύμαζα την κίνηση του φωτός, το λευκό και το μαύρο ως μυστηριακές αντιθέσεις, το χρώμα, την όψη των φωτογραφικών δεδομένων, τις σκιές, τη στρατηγική, τη σύνθεση του κάδρου και τη μυστική συνομιλία του με το θέμα. Εξαιτίας αυτού ξεκίνησα να κάνω φωτογραφία. Είναι μία από τις δυσκολότερες και γοητευτικότερες τέχνες. Κάνω δημιουργική φωτογραφία τα τελευταία επτά χρόνια.
«Π»: Ισχύει ότι μια εικόνα αντιστοιχεί με …χίλιες λέξεις; Ό,τι θα λέγατε με ένα λογοτεχνικό έργο μπορείτε να το πείτε με μία φωτογραφία;
Ζαχαρίας Κατσακός: Είναι συζητήσιμο. Βέβαια αυτό αφορά στον τρόπο ανάγνωσης της φωτογραφίας και όχι μόνο. Στη φωτογραφία το ερέθισμα είναι κατά κύριο λόγο οπτικό. Ο εγκέφαλος πρέπει να ανταποκριθεί άμεσα στη σύλληψη του θέματος για να οδηγηθεί στην ερμηνεία και στο περιεχόμενο. Αντιθέτως οι λέξεις είναι πιο εσωτερικές, σχεδόν πιο προσωπικές, και για το λόγο αυτό οι αισθήσεις και η ύλη τους έχουν περισσότερη διάρκεια.
Ως προς το δεύτερο σκέλος της ερώτησης σας οφείλω να πω ότι τόσο η λογοτεχνία όσο και η φωτογραφία διατηρούν την αυτονομία τους, όπως άλλωστε κάθε τέχνη. Οι δύο αυτές τέχνες έχουν φυσικά ζεύξεις, ομοιότητες και αναλογίες. Όμως αυτό που θα μπορούσα να πω με τη φωτογραφία ίσως θα το έλεγα διαφορετικά με τη λογοτεχνία και αντιστρόφως. Στην πραγματικότητα ποτέ δεν εκφράζουμε κατά τρόπον απόλυτο αυτό που συλλαμβάνουμε. Αυτή η σκοτεινή λειτουργία είναι και ένα από τα πιο δυναμικά χαρακτηριστικά της τέχνης.
«Π»: Στο Ηράκλειο και γενικότερα σε μια πόλη της περιφέρειας, μπορεί να εξελιχθεί και να δημιουργήσει ένας άνθρωπος με τόσο ενδιαφέροντα όσα έχετε εσείς χωρίς να νιώσει περιορισμένος;
Ζαχαρίας Κατσακός: Η ερώτησή σας είναι ιδιαιτέρως ελκυστική και το θέμα στο οποίο αναφέρεστε εξαιρετικά συζητήσιμο. Εξαρτάται λοιπόν από ποια πλευρά το βλέπει κανείς. Δεν είμαι από τους ανθρώπους που χρησιμοποιούν στην ανάλυσή τους το σχήμα κέντρο και περιφέρεια παρά το γεγονός ότι θα μας βοηθούσε αυτή η προσέγγιση. Γενικώς με ενοχλεί η διάκριση αυτή γιατί κατά την άποψή μου δεν υφίσταται πραγματικά. Εκείνος που θέλει να δημιουργήσει μπορεί να το κάνει και στο Ηράκλειο. Δεν υπαινίσσομαι φυσικά ότι δεν συμβαίνουν πράγματα σε άλλες μεγάλες πόλεις. Σήμερα άλλωστε με την ποικιλία της επικοινωνίας και τον μηδενισμό των αποστάσεων μπορούμε πολύ εύκολα να είμαστε εκεί που παράγεται ο πολιτισμός είτε μέσα από το διαδίκτυο είτε μέσα από άλλες μορφές πολιτιστικής δράσης.
Εγώ θα έθετα κάπως διαφορετικά το ζήτημα. Εκείνο που έχει σημασία είναι το κατά πόσον η κοινωνία, ο πολίτης μπορεί να παρακολουθήσει τις ανάγκες και τις αναζητήσεις ενός νέου δημιουργού ώστε να διαμορφώσει το πλαίσιο μιας ζωντανής επικοινωνίας μαζί του. Και αυτό αφορά στον τοπικό και κεντρικό σχεδιασμό μιας πολιτιστικής πολιτικής που θα επιτρέπει στον νέο δημιουργό να μην νιώθει περιορισμένος. Δυστυχώς η εμπειρία έχει δείξει ότι πολιτική και πολιτισμός, ενώ θα έπρεπε να έχουν προφανείς και αναγκαίες εξαρτήσεις, απέχουν μεταξύ τους δραματικά. Είναι λοιπόν αναγκαίος ο σχεδιασμός μιας τοπικής πολιτιστικής συνομιλίας με ριζικά διαφορετική αντίληψη που θα οδηγήσει σε μιαν άλλη στάση για την αισθητική και για τον νέο δημιουργό. Ευτυχώς που συμβαίνουν σοβαρά πράγματα μόνο από το μεράκι και την αγάπη μερικών ανθρώπων για τον πολιτισμό, ελάχιστα, αλλά συμβαίνουν.
«Π»: Πέρα από τα προσωπικά σας ενδιαφέροντα παραμένετε δραστήριο μέλος της κοινωνίας του Ηρακλείου. Τελικά όλα αυτά είναι εξοντωτικά ή αναζωογονητικά;
Ζαχαρίας Κατσακός: Είναι τρόπος και σχέση ζωής για μένα. Ξέρετε, η λέξη αγάπη, εκτός από την αυτονόητη ερμηνεία της, φέρει μέσα της κι άλλες μορφές σημασιών. Κι αυτές έχουν να κάνουν πάλι με λέξεις, λέξεις ουσίας, λέξεις σεμνές, με φωνήεντα και σύμφωνα χαμηλών τόνων. Η ειλικρίνεια ας πούμε, ο στοχασμός, ο σεβασμός επίσης, η εμπιστοσύνη. Δίπλα λοιπόν σ’ αυτές τις λέξεις θα αναφέρω άλλη μια. Τη λέξη έκθεση. Ειλικρινής, αυθόρμητη, διαυγής, ξεκάθαρη έκθεση. Το να εκθέτει λοιπόν κανείς τον εαυτό του σε πράγματα που αγαπά κάθε άλλο παρά εξοντωτικό είναι.
«Π»: Ποίηση λοιπόν, λογοτεχνική και θεατρική κριτική, θέατρο, φωτογραφία. Τι άλλο υπάρχει που δε γνωρίζουμε για σας;
Ζαχαρίας Κατσακός: Με ενοχλεί σε μεγάλο βαθμό ο ναρκισσισμός μερικών ανθρώπων, η ημιμάθεια, καθώς και η επίδειξη επίπλαστης σεμνότητας, αποτέλεσμα της μετριότητάς τους. Ευτυχώς έμαθα να τους ξεχωρίζω και να τους απορρίπτω. Η κοινωνία δυστυχώς ανέχεται τους μέτριους γιατί αναπαράγουν την ανικανότητα τού συστήματος, δεν προσφέρουν όμως τίποτα, δεν διαμορφώνουν τίποτα και το κυριότερο δεν επηρεάζουν τίποτα.
Μου αρέσουν οι μικροαπολαύσεις της ζωής. Ένας καφές με λίγους, αλλά πολύ αγαπημένους και εκλεκτούς φίλους, η συζήτηση για την τέχνη και για την πολιτική μαζί τους, το καλό φαγητό ως κουλτούρα και επινόηση, ο μοναχικός περίπατος. Μου αρέσει επίσης να παρατηρώ τους ανθρώπους. Η κίνηση των σωμάτων, η σιωπή του βλέμματος, ο τρόπος με τον οποίο μεταδίδουν συναισθήματα, ο τόνος της φωνής, η ένταση της έκφρασης είναι στοιχεία που με ενθουσιάζουν. Ανακαλύπτω μια ιδιόμορφη σεμνή λεβεντιά και διάφορες μορφές λαϊκού στοχασμού που πολλές φορές μου προκαλούν έκπληξη και οδηγούν τη σκέψη μου σε μιαν αλληλουχία εικόνων και συνειρμών. Σκέφτομαι πολλές φορές ότι αυτό αποτελεί την πρώτη ύλη, το ακατέργαστο εκείνο υλικό που διαμορφώνει τρόπους διαφορετικής καθημερινής αισθητικής τους οποίους όμως όλοι μας έχομε ανάγκη. Οι άνθρωποι δίπλα μας έχουν εξαιρετικές εκφραστικές δυνατότητες. Γενικά η Κρήτη διαθέτει ισχυρές και σπάνιες εκφραστικές δυνάμεις οι οποίες αποτελούν κορυφαίο κεφάλαιο για την ιδιαίτερη πατρίδα μας.
«Π»: Πότε θα κυκλοφορήσει η ποιητική σας συλλογή;
Ζαχαρίας Κατσακός: Αρκούμαι ως σήμερα σε διάφορες δημοσιεύσεις. Ελάχιστες. Είναι επιλογή μου. Η ποίηση είναι μία πολύ σοβαρή υπόθεση ακόμη και για την περιστασιακή εμφάνιση ενός δημιουργού στα διάφορα λογοτεχνικά περιοδικά. Θα σας έλεγα ότι θα δημοσιεύσω μόνον όταν νιώσω πως είμαι έτοιμος να μοιραστώ με τους ανθρώπους εκείνο που για μένα είναι ό,τι πιο φωτεινό, αλλά ακόμη σιωπηλό και δυσδιάκριτο μέσα μου. Για να είμαι όμως ειλικρινής απέναντί σας αισθάνομαι ότι είμαι πολύ κοντά σε μια δημοσίευση ποιητικής συλλογής.
