Της Σοφίας Τσεντελιέρου
Ένας στους δέκα μαθητές παρουσιάζει παραβατική συμπεριφορά που μπορεί να ξεκινά από ξυλοδαρμούς συνομηλίκων του και να εξελίσσεται ακόμα και σε διακίνηση και χρήση ναρκωτικών ή και συμμετοχή σε ληστείες!
Η χώρα μας βρίσκεται ακόμα σε σημείο συναγερμού σε σχέση με την παραβατικότητα των νέων, όμως διάφορα μεμονωμένα κρούσματα βίας και εγκληματικότητας όπως εκείνα της Βέροιας με την υπόθεση εξαφάνισης του μικρού Άλεξ, επιβάλλουν την άμεση λήψη μέτρων, ώστε να μην πάρει τραγικές διαστάσεις το φαινόμενο.
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι το πρόβλημα ξεκινά από την οικογένεια και η λύση του εξαρτάται από το πώς θʼ αντιμετωπίσει το οικογενειακό περιβάλλον ένα παιδί που αντιμετωπίζει προβλήματα συμπεριφοράς. Αν επιχειρήσει να το τιμωρήσει, το έχει χάσει. Αν προσπαθήσει να το αγκαλιάσει και να το στηρίξει, τότε υπάρχουν ελπίδες ο νέος να ξεφύγει από την πορεία προς την καταστροφή. Εξάλλου, το πρόβλημα ξεκινά από την ίδια την οικογένεια, αφού η παραβατικότητα εκδηλώνεται από παιδιά οικογενειών που τα παραμελούν ή είναι φτωχή η γονεϊκόητα, αλλά και από εκείνα που μεγαλώνουν σε περιβάλλον με χαμηλό οικογενειακό και κοινωνικοοικονομικό επίπεδο.
Τα ενδιαφέροντα αυτά στοιχεία είναι ορισμένα απʼ αυτά που παρουσιάστηκαν σε ημερίδα με θέμα την «Πρόληψη της Παραβατικότητας στο Σχολείο», η οποία πραγματοποιήθηκε χθες στο Ηράκλειο από το ΚΕΣΑΝ – Κέντρο Πρόληψης Ηρακλείου και τις Διευθύνσεις Πρωτοβάθμιας & Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης ν. Ηρακλείου.
Παραβατική συμπεριφορά από τα 12!
Συντονιστής της ημερίδας ήταν ο καθηγητής Εγκληματολογίας και Σωφρονιστικής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Νέστωρ Κουράκης, ο οποίος ανέφερε ότι από τις έρευνες που έχουν γίνει προκύπτει ότι τα περισσότερα από τα παραβατικά παιδιά έχουν συνήθως συναντήσει μεγάλες δυσκολίες στο οικογενειακό τους περιβάλλον, μια δυσλειτουργία της οικογένειάς τους, μια αδιαφορία από τους γονείς τους, μια έλλειψη κατανόησης και όλα αυτά τα έχουν εξωθήσει στο να φύγουν από το σχολικό περιβάλλον, να δημιουργήσουν κάποιες δικές τους ομάδες συνομηλίκων με αντίστοιχα προβλήματα. Οι ομάδες αυτές συνήθως από ένα σημείο και μετά επιδίδονται σε μικροκλοπές, σε χρήση ναρκωτικών κλπ. «Επομένως αυτό που προκύπτει είναι ότι τα προβλήματα ξεκινούν από την οικογένεια» είπε ο κ.Κουράκης και πρόσθεσε «Θα πρέπει όλοι μας να βοηθήσουμε γιατί πολλές φορές δεν υπάρχουν καν γονείς, άρα χρειάζεται μια παρέμβαση και στήριξη από γνωστούς και φίλους, από ανθρώπους που είναι κοντά σʼ αυτά τα παιδιά και είναι βέβαιο πως αν μπορέσουμε να πετύχουμε σʼ αυτό το ρόλο και ίσως και τα τοπικά συμβούλια πρόληψης της παραβατικότητας μπορούν να παίξουν εδώ ένα σημαντικό ρόλο, όπως το ΚΕΣΑΝ, να καταφέρουμε ώστε αυτά τα παιδιά να μην εξελιχθούν σε εγκληματίες με πολύ χειρότερες μορφές συμπεριφοράς, όπως είναι δυστυχώς το συνήθως συμβαίνον».
Σύμφωνα με τον καθηγητή Εγκληματολογίας και Σωφρονιστικής η παραβατικότητα ξεκινά από νεαρή ηλικία, δηλαδή από την έναρξη της εφηβείας, στα 12, τα 13 έτη, ή και νωρίτερα! Από το οικογενειακό κυρίως περιβάλλον και από το πώς θʼ αντιμετωπίσει το πρόβλημα εξαρτάται η εξέλιξη αυτών των παιδιών. «Αν η προσέγγιση που θα γίνει σʼ αυτά τα παιδιά είναι περισσότερο ένα πνεύμα κατανόησης, αυτό βοηθά πολύ να ξεπεραστούν τα προβλήματα, αν επικρατήσει η κατασταλτική νοοτροπία της τιμωρίας εκεί δυστυχώς τα παιδιά αυτά τα έχουμε χάσει τελείως» υπογράμμισε.
Στοιχεία για την παραβατικότητα δεν υπάρχουν σε πανελλαδικό επίπεδο. Όμως έχει γίνει μια έρευνα από το Εργαστήριο Ποινικών και Εγκληματολογικών Ερευνών Αθηνών για ορισμένα από τα σχολεία της Αθήνας, απʼ την οποία προέκυψε ότι το 10% των μαθητών έχουν πρόβλημα ομαδικής παραβατικότητας. Αυτό το στοιχείο, όπως είπε ο κ.Κουράκης, είναι λίγο πολύ κοινό σε όλη την επικράτεια, με μικρές αποκλίσεις. Με βάση την έρευνα παρατηρούνται μορφές παραβατικότητας που ξεκινούν από ξυλοδαρμούς, λεκτική κακοποίηση ή άλλες αντίστοιχες μορφές που έχουν αυτό το στοιχείο της βίας και προχωράμε πολλές φορές στις κλοπές, διαρρήξεις, διακίνηση ναρκωτικών και άλλες ίσως φορές σε χειρότερες μορφές όπως η ληστεία. Καταλήγοντας, ο κ.Κουράκης ανέφερε «Επομένως είμαστε ακόμα σʼ ένα σημείο όπου τα ποσοστά είναι ακόμα σʼ ένα επίπεδο συναγερμού, αλλά όχι και σε σημείο που να απογοητευθούμε και να πούμε ότι δε μπορούμε να κάνουμε κάτι».
Η παραβατικότητα χθες και σήμερα
Μια άλλη διάσταση του προβλήματος παρουσίασε ο Διευθυντής Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Νομού Ηρακλείου Στέλιος Νταλιαδάκης, που ανέπτυξε το θέμα «Αταξία στην Τάξη: Πρόκληση ή Πρόβλημα;». Όπως είπε το παιδί σήμερα είναι ένας δεσμώτης όλων εκείνων των δεσμών που εμείς έχουν δημιουργήσει οι μεγάλοι. «Πρώτα πρώτα αποκόψαμε το παιδί από τη φύση, κατακρεουργήσαμε τη φύση που είναι καταφυγή, είναι και ένας τόπος χαλάρωσης, ηρεμίας. Άρα αυτή η απομάκρυνση έχει φέρει ένα δυσάρεστο αποτέλεσμα» ανέφερε ο ίδιος και πρόσθεσε ότι όταν μιλάμε για παραβατικότητα πρέπει να ορίζουμε τόπο, χρόνο, ήθη, ανθρώπους. Είναι χαρακτηριστικό ότι είκοσι ή τριάντα χρόνια πριν στα μονοθέσια σχολεία όταν τα παιδιά γύριζαν ξυπόλητα, σκαρφάλωναν στα δέντρα και έπαιζαν με σφεντόνες, κανείς δε θεωρούσε ότι είναι παραβατικά, ενώ σήμερα τέτοιες συμπεριφορές χαρακτηρίζονται ως αποκλίνουσες.
Ο κ.Νταλιαδάκης είπε επίσης ότι το παιδί δομεί την προσωπικότητά του και αναπτύσσεται σε τρεις άξονες: σχολείο, οικογένεια, κοινωνία. «Αν αυτή τη στιγμή συζητάμε για παραβατικότητα νομίζω ότι τις ευθύνες μπορούμε να τις αναζητήσουμε σʼ αυτούς που έχουν την ευθύνη για την ανάπτυξη, την ανατροφή, τον προσανατολισμό του παιδιού. Το παιδί στην παραβατικότητά του νομίζω ότι είναι μια φυσιολογική αντίδραση. Προσπαθεί πρώτα πρώτα να εδραιώσει την παρουσία του, να εδραιωθεί, να οριοθετήσει την ελευθερία και την ανάπτυξή του. Επομένως αν μέσα σʼ αυτή την προσπάθεια κάνει και ορισμένες άστοχες ενέργειες δε μπορούμε να πούμε ότι καταδικάζουμε. Στο χώρο του σχολείου μπορεί να υπάρχει μια αποκλίνουσα συμπεριφορά, όμως εγώ πιστεύω ότι δεν υπάρχουν θύτες και θύματα, κατήγοροι και κατηγορούμενοι. Υπάρχουν παιδιά ευαίσθητα, μοναχικά, ευάλωτα, που έχουν έλλειψη στοργής και αγάπης. Εκεί πρέπει νʼ αναζητήσουμε τις ρίζες του προβλήματος. Η παραβατικότητα ορίζεται ως η συμπεριφορά εκείνη η οποία εκτρέπεται από τα καθιερωμένα, δυσκολεύει την εκπαιδευτική διαδικασία, προκαλεί ενίοτε τα κοινά ήθη και τις αξίες. Έχει μια κλιμάκωση, είναι από την απλή απροσεξία μέχρι τη βία και τους βανδαλισμούς. Άρα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε σε ποιο επίπεδο μιλάμε. Όπως πρέπει να ξεκαθαρίσουμε τα ηλικιακά στάδια. Άλλο η παραβατικότητα του παιδιού στο δημοτικό σχολείο, που πολλές φορές μπορεί να είναι μόνο μια λεκτική διατύπωση και άλλο στην προεφηβική και εφηβική ηλικία» ανέφερε ο ίδιος.
Στρατηγικές πρόληψης και αντιμετώπισης
Στις συστηματικές δράσεις που πρέπει να υλοποιήσουν τα σχολεία ώστε να μειωθούν αποτελεσματικά τα φαινόμενα υψηλής προβληματικής συμπεριφοράς στις σχολικές τάξεις και να περιοριστεί η επιθετικότητα, μέσα και έξω από την τάξη, που μερικές φορές φθάνει και τα όρια της παραβατικότητας αναφέρθηκε ο Επίκουρος Καθηγητής Σχολικής Ψυχολογίας, Παιδαγωγικού Τμήματος Προσχολικής Εκπαίδευσης, Πανεπιστημίου Κρήτης Αναστάσιος Ματσόπουλος. Ειδικότερα μίλησε για τις δεξιότητες που πρέπει νʼ αποκτήσουν οι διοικητικοί της εκπαίδευσης και οι εκπαιδευτικοί, ώστε να έχουν μια φιλοσοφία όσον αφορά στη διαχείριση της προβληματικής συμπεριφοράς. Όπως τόνισε, στόχος είναι οι άνθρωποι που ζουν και εργάζονται στην εκπαίδευση να αποκτήσουν δεξιότητες που θα τους βοηθούν να καλλιεργήσουν μια σχολική κουλτούρα πρόληψης των προβλημάτων συμπεριφοράς και της επιθετικότητας.
Η λέκτορας Εγκληματολογικής Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης Όλγα Θεμελή τόνισε μεταξύ άλλων ότι αν και σε πολλά εκπαιδευτικά συστήματα άλλων χωρών έχουν υιοθετηθεί συγκεκριμένες στρατηγικές πρόληψης και παρέμβασης, στη δική μας χώρα το εκπαιδευτικό πλαίσιο εξακολουθεί- στα πλειοψηφικά των περιπτώσεων- είτε να αφήνει τα περιστατικά του σχολικού εκφοβισμού στο σκοτάδι, είτε να ακολουθεί την τακτική της καταστολής. Η ίδια πρόσθεσε «Όσο οι θεσμοί της κοινωνικοποίησης θα υστερούν σημαντικά, όσο το σχολείο θα εξακολουθεί να είναι μη ελκυστικό για την πλειοψηφία των παιδιών, όσο η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών και η διδασκαλία του μαθήματος «Δικαιώματα, ευθύνες και κοινωνικές σχέσεις» θα είναι ανύπαρκτη, όσο η αποβολή θα είναι η απάντηση σε μη επιθυμητές συμπεριφορές και ο διάλογος απών, τόσο η βία θα βρίσκει γόνιμο έδαφος».
Από την πλευρά της η Παιδοψυχίατρος- Επιμελήτρια Αʼ ΙΠΚΗ του Βενιζέλειου Νοσοκομείου Κατερίνα Μπιτζαράκη υπογράμμισε ότι ο έλεγχος της βίας και των παρορμήσεων εξαρτάται κυρίως από το πόσο οργανωμένο και ώριμο είναι το «εγώ» του ατόμου, πράγμα που με τη σειρά του εξαρτάται από την πληρότητα της γονεϊκής φροντίδας και την κάλυψη των βασικών αναγκών του παιδιού. Όπως είπε η ίδια, δεν είναι παραβατικά όλα τα αντικοινωνικά παιδιά, ωστόσο οι περισσότεροι ενήλικοι παραβάτες έχουν ιστορικό εφηβικής ή παιδικής παραβατικότητας. «Άρα υπάρχει σχέση ανάμεσα στις διαταραχές διαγωγής και στην παραβατικότητα και στην αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας των ενηλίκων» υπογράμμισε. Μάλιστα, ανέφερε ότι η εμφάνιση των διαταραχών διαγωγής ανέρχεται γύρω στο 5,5% με αναλογία 4:1 σε αγόρια και κορίτσια.

