Της Νίκης Τρουλλινού 1
“Τα συμμαχικά στρατεύματα απέχουν λίγα χιλιόμετρα από την Κολωνία. Ο ρωσικός στρατός διεξάγει οδομαχίες εντός αυτής ταύτης της πόλεως του Μπρεσλάου. Κι οι Γερμανοί φεύγοντας από το Χάνδακα – το Ηράκλειο, άφησαν στη θέση τους τον κουτσοφλέβαρο…αλλιώτικα δεν εξηγείται ότι ο σακάτης αυτός βάλθηκε καλά και σώνει να γκρεμίσει με τις χιονιές του τους λίγους τοίχους που άφησαν οι Ούννοι στη θέση τους. Τα καταστήματα τροφίμων κυριολεκτικά γυμνά. Λίγα ρεβίθια και μπιζέλια και το νερόγαλο ασβέστης που φέρει το όνομα τυρί φέτας.’’ 2
Φλεβάρης του ’45. Στις είκοσι. Υδροχόος και Ιχθύς αποχωρίζονται, λάθος, συναπαντιούνται. Καλημέρα στον ποιητή Χριστόφορο Λιοντάκη, καλή μέρα για μας, τους ‘’ πανηγυριστές’’ των στίχων του, των λέξεων του. Συνταξιδιώτες, στο εξής, εκείνος, ο διάβροχος ποιητής, εμείς οι διψασμένοι αναγνώστες, σχοινοβάτες, θαρρείς, όλοι μας ανάμεσα στο φανερό και τ’ αφανέρωτο με τη Μνήμη να μοιράζει τα χαρτιά της στα κρυφά…
Πως να ‘ταν τότε το Ίνι Μονοφατσίου, εκεί στους λόφους της Αρκαδίας; Ο νοτάριος του Χάνδακα Leonardo Marcello πρώτος θα το μνημονεύσει στα 1280. Κι ύστερα από τον Καστροφύλακα ως τον Pashley και τον Spratt ως τον Σπανάκη , ναοί και ερείπια στοιχειώνουν τη σκέψη πολλών – μα ο ένας ο Εκλεκτός, θα τα μετουσιώσει όλα τούτα σε Τέχνη. Et in Arcadia ego.
Το χωριό. Οι λόφοι να απλώνονται στο μωβ της ανεμώνας, στο πράσινο κι ύστερα να γυρνούν στο κίτρινο μετρώντας τις εποχές. Τ’ Αστερούσια, τ’ αγαπημένα σου, κι ας κρύβουν τη θάλασσα. Το σπίτι. Οιονεί μετέωρο. Κασέλες και μπαούλα με κρυμμένα μυστικά, να τα σκαλίζεις. Νεύματα και σκιές να θησαυρίζονται, Τ’ αδέλφια μακριά κι η μοναξιά εγκυμονεί τους στίχους που κάποτε θα έρθουν. Ο δρόμος με τα χαμομήλια. Το μικρό περιβόλι. Το μεγάλο περιβόλι. Μαζεύω με ευλάβεια τις λέξεις των λουλουδιών μη και χάσουν το άρωμά τους. Έχουμε και λέμε : αστιβίδες, ρίγανες, φασκομηλιές, θυμάρι, αγαύες. Λυγαριές, βούρλα, μυρσίνες, αφράτο, πικροδάφνες, καλαμιές. Δυόσμος και καρυοφύλλι. Τριανταφυλλιές, κατιφέδες, γιασεμιά. Βιολέτες και κρινάκια. Όλα εκεί. Ακόμα. Κυπαρίσσια, ροδιές, μηλιές, πορτοκαλιές, μανταρινιές.
“Καρποί κομμένοι
που ωριμάζουν
στα κλειστά δωμάτια
του χειμώνα
τα παιδικά μας χρόνια
συναντιούνται’’
Τα ζώα σου. Η κατσίκα και αχ! Θεέ μου πότε θα γεννήσει και θα βυζάξει. Τα πουλάρια και τα μάτια τους όταν αρρωσταίνουν. Η κόκκινη όρνιθα, η φευγάτη, να επιστρέφει με τους δέκα νεοσσούς. Κι οι χελώνες, ήλιο να μαζεύουν τις μέρες του Μάρτη. Ήταν εκεί προχθές και σε περίμεναν στις όχθες, στο φράγμα. Η Ζωοδόχος Πηγή, ζωή να δίνει το νερό της καθώς κυλά μέσα από το βράχο.
“Στην είσοδο της Ζωοδόχου Πηγής, στο κιονόκρανο, δυο κεριά αναμμένα στάζουν. Αριστερά η σελήνη με τραβά, δεξιά ο ήλιος με στηρίζει. Προχωρούμε κι οι τρεις. Μοιάζει να χωρίζομαι στα δυο. Από τον αρχαίο λόφο κατρακυλούν αρχαία νομίσματα.’’
Η Κεφάλα. Γιομάτη τα αρχαία των Αρκάδων, καθώς η μπουλντόζα ξεχώνει και πετά οστά κι πέτρες παλαιές, επίγραφες, σπαρμένος ο τόπος κομμάτια αρχαίων κιόνων, βυζαντινές βασιλικές…
“Στο κλίτος της βασιλικής
έχει η βροχή κεντήσει ρόδο”
…βασιλικές ρημαγμένες να κρατούν καλά στη μνήμη των ντόπιων και το μικρό αγόρι μέσα στο βαρύ κλίμα του ανείπωτου όλα να τα παρατηρεί, να τα μαζεύει, σφουγγάρι σκέτο, κρατώντας το χέρι της γιαγιάς Δέσποινας. Η γιαγιά…να τον ξυπνά στις δυο τα ξημερώματα, ρίχνει νερό από το κανάτι για το πλύσιμο και κινούν “με φεγγάρι ή χωρίς φεγγάρι, με άστρα ή χωρίς άστρα” όλα γύρω να λάμπουν. Τα αγγίγματα, η σιωπή του πένθους να τα κάνει να μιλούν, υπόγεια, κρυφά λόγια, κρυφά νοήματα…Θα ‘ρθει καιρός που όλα τούτα θα γίνουν λέξεις. Να το ήξερε η γιαγιά;
“Θυμάμαι πως το πρωί της Μεγάλης Παρασκευής που πηγαίναμε ν’ ανάψουμε τα καντήλια στα γύρω ξωκλήσια…παλαιικές γυναίκες σταματούσαν …έκαιγαν λιβάνι και θυμιάτιζαν’’ . Ναι, σκέφτομαι τον Γέροντα της Σκιάθου. Και νιώθω πως εδώ, πρώτη φορά, είναι που αναβλύζει η αγάπη του Χριστόφορου Λιοντάκη για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Σε τούτες τις εικόνες, στα βιώματα: χαιρετισμοί με το ψιλοβρόχι, το ταπεινό τραπέζι με τα νηστίσιμα, τα Εγκώμια – τραγούδια στα στόματα των προσφύγων, διπλή η απώλεια, του Τόπου και του Σώματος, ( ή μήπως πρόκειται για ένα και το αυτό…) ο 103ος Ψαλμός ο Προοιμιακός καλούμενος. Στην πρώτη τάξη του Γυμνασίου, στο Καπετανάκειο, με την αίθουσα ν’ αντικρίζει τη θάλασσα, η φιλόλογος Δέσποινα Χατζάκη θα διαβάσει τη “Σταχομαζώχτρα’’. Κι ο έφηβος Λιοντάκης θα διαβαίνει τώρα το κατώφλι της Βικελαίας ψάχνοντας τον Παπαδιαμάντη. “Φόνισσα’’ και “Πασχαλινά διηγήματα’’, φράσεις – αποσπάσματα θα επιστρέφουν στο εξής. Μα το πρώτο, το κατάπρωτο ανάγνωσμα του Γέροντα ήταν η περιδιάβαση στο πλάι της γιαγιάς σε ξωκλήσια και μυρωδιές και ύμνους.
Μα εκεί στην παιδική ηλικία είναι και κάτι άνθρωποι, πρόσφυγες τους φωνάζουν, με λέξεις παράξενες, μα την αλήθεια …ντουκιάνι και χαβάνι και γιοργάνι και κοκόνα μου, στριμωγμένοι πολλοί μαζί στα σπιτάκια στο Μοναστηράκι, πρώην τουρκοχώρι, να μοσχομυρίζουνε ετούτα ασβέστη και βασιλικά και γλυκό κυδώνι. Φύτεψαν και ζωντάνεψαν τ’ αμπέλια, γλέντι τρικούβερτο ο τρύγος. Πρόσφυγες! Μια άλλη Ελλάδα που ‘ρθε να μεταγγίσει αίμα και ζωή. Και δώστου οι ιστορίες που τελειωμό δεν έχουν. Τα κρυφομιλήματα της μικρής κοινότητας στ’ αυτιά σου. Μα και στην πόλη αργότερα. Στο συνοικισμό, στο σπίτι του θείου Γιώργου, ανάμεσα στην Όαση, τα Τρία Πεύκα και το Ατσαλένιο, γλάστρες βαμμένες λουλακί με αμπερόζα και πισσόχαρτο στις στέγες να μην περνά το κρύο του χειμώνα. Γιατί αγαπώ τούτες τις σελίδες από το “Νυχτερινό Γυμναστήριο’’ ; Γιατί βρίσκω δικά μου πράγματα, Χριστόφορε. Τον πατέρα και τον παππού από το Αϊδίνι, συναντώ τις γραίες της Μικράς Ασίας στα χανιώτικα στενά των Αγίων Αναργύρων, ακούω τα ξόρκια και τα ξεματιάσματά τους, και κείνη τη φράση της θείας Βασιλείας, ως άλλη Πέρσα, “είχαμε και μείς στη Σμύρνη, αλήθεια σου λέω…’’ Ή όπως εσύ το λες μ’ ένα μόνο στίχο:
“Λάμποντας πάνω
απ΄ την ανταλλαγή
των πληθυσμών,
τα παιδικά μας χρόνια
θα τάραζαν
τους επιλήσμονες
κι αυτούς που γύρισαν
τις σελίδες του χρονικού
και προσπέρασαν
τη γραφή στο περιθώριο… ’’
Το Ηράκλειο, λοιπόν, η παλίμψηστη πόλη. Η ποιητική πόλη! Πόσοι άραγε να το πιστεύουν ακόμα ; “Μια πόλη στο λαβύρινθο του χρόνου, απ’ όπου μόνο με παλίντροπες κινήσεις ανάμεσα στη μνήμη και τη λήθη μπορείς να βγεις.’’ Εδώ ο Λαβύρινθος της Εφηβείας, όπως θέλεις να λες. Με τους Εφτά Μπαλτάδες ν’ αντικρίσει το φως ο Ελύτης, το Μαρτινέγκο ν’ αγκαλιάσει το σώμα του Νίκου Καζαντζάκη, θα τη θυμάσαι πάντα εκείνη την εξόδιο πομπή καθώς περνά από την οδό Βικέλα. Και τους δασκάλους στο Καπετανάκειο και το φροντιστήριο του Ζουράρη στην Ικάρου, καθώς φωνές σταφιδεργατών και πυροβολισμοί παλεύουν στην Πλατεία Ελευθερίας. Κι ο Νικόλαος Σταυρινίδης στη Βικελαία, το Οικοτροφείο στο μικρό αδιέξοδο της Έβανς. Δημήτρης Πλάκας, Άρης Δικταίος, Μηνάς Δημάκης. Είναι κάμποσοι οι άνθρωποι σε τούτη την πόλη που τις σκιές τους ακόμα τις θωπεύουν.
Από το ΄62 και μετά μια άλλη πόλη θα τον κερδίσει. Η Αθήνα. Με το δικό της μειδίαμα! Η απομάκρυνση από το γενέθλιο τόπο και ο στίχος του Μηνά Δημάκη να κρατεί τα ιστία …
“Κάψαμε τα καράβια μας και χαρίσαμε στάχτη στη θάλασσα
Κι ανταλλάξαμε θάλασσα με μια χούφτα ασάλευτη γη’’
…ως την ώρα που, η θάλασσα, θάλασσα – μνήμη, μεγαλόψυχη θα μας δώσει πίσω το καράβι.
Αθήνα, λοιπόν. Διαλέγω κι εδώ, Χριστόφορε, εκείνα που μου μιλούν: η σαββατιάτικη λαϊκή αγορά στην Καλλιδρομίου με τ’ αρώματα και τα χρώματα. Το Μοναστηράκι τις Κυριακές. Αχ, εκείνος ο περίπατος δίπλα στις γραμμές του τρένου ως το Θησείο, οι σπασμένες κολώνες στη Ρωμαϊκή αγορά κι ο ήλιος να γέρνει πάνω από τα νερά του Φαλήρου. Οι “φιλέρημοι έφηβοι’’ στα καφέ, η Μονή Δαφνίου, ο σταθμός Λαρίσης, τρένα πάλι, αποχαιρετισμοί και κάποιοι που τίποτε δεν έχουν να περιμένουν. Απόβραδο ή ξημέρωμα καθώς εργάτες αδειάζουν τα σκουπίδια …
“Ο κύλινδρος αλέθει ενοχές
και οράματα
πολύτιμα κάποτε χαρτιά,
αγαπημένα ενδύματα
άνθη μαραμένα. Κι όμως
κανείς δε στέργει
να χαρίσει λίγο χρόνο
στην εκφορά τους.
……………………………………………..
Στο κασετόφωνο η καντάτα
μελωδεί τη θλίψη
πριονίζει σιγά σιγά
το αδαπάνητο.
Σ’ έχω δει σ’ αυτούς τους περιπάτους. Ψηλός, ευθυτενής, με μεγάλη δρασκελιά, να καταπίνουν τα πέλματα τις πλάκες των πεζοδρομίων. Η πραγματικότητα γύρω σου δεν μπορεί να αγνοηθεί, λες, επιδέχεται πολλούς φωτισμούς, οι αθέατες όψεις αγκιστρώνουν τη ματιά σου, η παρατήρηση βολεμένη στην τρυφεράδα του βλέμματος, το βλέμμα που όλα τα κάνει να “υπάρχουν’’ αλλιώς…Οι καταβολές της σκέψης του και οι αποσκευές του ήθους του θα συναντηθούν με την πραγματικότητα και θα γίνουν Ποίηση. Ο άστεγος τοίχος, το ασήμι του σαλιγκαριού που πρόλαβε… να αποτυπώσει τα ιερογλυφικά της ζήλειας- η ανώνυμη πόα να ευωδιάζει στο Σούνιο, το φως πάνω στην επιτύμβια στήλη, κι ο μικρός…
“Μικρός πολύ και ντρέπεται
την πείνα του θανάτου
να ονομάσει”
Και εκλεκτικές συγγένειες. Και μεταφράσεις. Σταντάλ και Πονζ, Πωλ Βαλερί και Μπονφουά, ο σκοινοβάτης ο Ζενέ, Ρεμπώ και Γκυγιώμ Απολλιναίρ…κι η γαλλική ποίηση, άγρυπνες νύχτες πάνω από τις λέξεις… “η διαδικασία της μετάφρασης αρχίζει με την επιλογή’’ γράφει ο Λιοντάκης για τις μεταφραστικές επιλογές του Σπύρου Τσακνιά και οι επιλογές του μεταφραστή Λιοντάκη δεν μπορεί παρά να ανταποκρίνονται στις ποιητικές του αναζητήσεις. Η συνομιλία του παρελθόντος με το μέλλον, ο λυρισμός και η ελεγεία, μα για τούτα είναι άλλοι, σαφώς, οι κατάλληλοι να τα μιλήσουν.
Στο “Νυχτερινό Γυμναστήριο’’ στην ενότητα ‘’αναγνώσεις’’ φανερώνονται κι άλλες αγάπες του Ποιητή, - νομίζω πως ο Λιοντάκης με το μέταλλο του ήθους που φέρει, δεν θα έγραφε κείμενα για κάτι που δεν έχει αγαπήσει – κείμενα που ερεθίζουν τον φιλανάγνωτο κοινό. Κείμενα για τον Α. Παπαδιαμάντη δίπλα στο Ζενέ, τον Άγγελο Τερζάκη, τη Μέλπω Αξιώτη ( που όλα γι’ αυτήν εμπεριέχονται σε μια του φράση: νοσταλγία για τις λέξεις και τα πράγματα, χωρίς ιδεολογήματα και κλαυθμούς.) Τον Καβάφη, τον Καρυωτάκη, Μάξιμο Όσυρο, Στεργιόπουλο, Δημητριάδη, Παπαγεωργίου, Μαργαρίτα Γιουρσενάρ, τον Ελύτη ως μεταφραστή, ( από δω η καταπληκτική φράση “μεσογειακό ήθος” στον Ελύτη και τον Λόρκα ) τον Σπύρο Τσακνιά, πάλι ως μεταφραστή. Τιμώντας τους μεταφραστές δικαιώνει έτσι τη φράση του Πάουντ που ο ίδιος ο Λιοντάκη αναφέρει “οι λογοτεχνικές αναγεννήσεις από τις μεταφράσεις ξεκινούν” για να προσθέσει: “Και τα μεγάλα ποιήματα μόνο από δημιουργούς μπορούν να ξαναγραφούν στη γλώσσα της υποδοχής τους’’ προσθέτει.
Επιτρέψτε μου, λοιπόν, να “κλέψω’’ έναν ποιητή, τον Απολλιναίρ. “Ποιοι θέλετε να σας διαβάζουν…’’ ρωτήθηκε. ‘’ ποιοι θέλετε να σας διαβάζουν, Χριστόφορε;’’ Αφήστε με να μαντέψω, αν μπορώ. Ο Πολωνός μετανάστης, δραπέτης από μαυρόασπρη ταινία του Κισλόφσκι, “με της φιλανθρωπίας τα παλιομοδίτικα’’, μαζεύει τώρα τον καρπό της ελιάς από Ίνι προς Μοναστηράκι στα χωράφια των προσφύγων του ’22 και τα βράδια ξέρει να λέει :
“η πολιτική γεωγραφία
με ρωγμές
κι η διαλεκτική τρεκλίζει’’
Και κείνος, ο άλλος, άστεγος κάτω από τις γέφυρες του Σηκουάνα, όλη του η περιουσία λίγα βιβλία σε πλαστική σακούλα, γρυλίζει θυμωμένος σαν τα bateaux mousses τον ξυπνάνε, γεμάτα ανέμελους τουρίστες, voila και voici, γαληνεύει μόνο στη θέα της παλιάς φορτηγίδας, ξημέρωμα να κόβει το νερό, μαχαίρι ίδιο, πλέει με την πυξίδα της στο Νότο. Αλλάζει πλευρό, προσκεφάλι του ο Ρεμπώ μα αυτός χαμογελά στους ροδώνες του ενυπνίου, “χωροφύλακες και τριαντάφυλλα’’ καθώς θωρεί.
Με τούτα και με τ’ άλλα αναβαίνουμε την Εμμανουήλ Μπενάκη. Ναι, μπορούν και οι δρόμοι ν’ αγαπηθούνε. Το ασανσέρ στενό. Στον πέμπτο όροφο. Τριγύρω γκαρσονιέρες σκαρφαλωμένες στην κορυφή να περιμένουν τα βράδια μοναχικούς ενοίκους. Στην άκρη των χεριών ο Λυκαβηττός. Τα φώτα ανάβουν στις υπώρειες του λόφου κι ο Αι Γιάννης μετεωρίζεται. ‘Όχι, δεν θα πω για τους πίνακες και τα βιβλία. Τα λουλούδια έχουν το λόγο. Η καλαμιά ψιλόλιγνη, φερμένη άραγε από το φράγμα των παιδικών σου χρόνων; Η κληματαριά, η ελιά, μαζί σου πάντα να την κουβαλάς, σινιάλο ενός τόπου αμφίσημου, οι κατιφέδες κι οι τριανταφυλλιές, η πικροδάφνη, φρέζες και βασιλικά, οι ντοματιές το μήνα Αύγουστο. Κομμάτι, λες, όλα τούτα του μικρού περιβολιού που ο πατέρας σού είχε παραχωρήσει για τα φυτέματά σου. Το ξύλινο τραπέζι βαμμένο στο χρώμα τ’ ουρανού. Στο βάζο ένα κλαδί μανώλιας. Λέω, Χριστόφορε, να γράψω τη λέξη με ω, ωμέγα. Ν’ ανοίγει η λέξη, ίδιο λουλούδι, ανθισμένη κι αυτή. Και να μοσχοβολά. Όπως η γενναιοδωρία σου.
Σημειώσεις:
1. Το κείμενο είναι ομιλία της Ν.Τ. στην εσπερίδα που οργάνωσε το Κέντρο Κρητικής Λογοτεχνίας για τον Χριστόφορο Λιοντάκη, στο Ηράκλειο, στις 21/3/2008.
2. Η πρώτη παράγραφος του κειμένου αναφέρεται στον τοπικό τύπο του Φλεβάρη 1945, αρχείο Βικελαίας Βιβλιοθήκης.

