Από το Δημήτρη Σάββα
Η άγνωστη προσφορά των φαρμακείων στην Καστρινή κοινωνία!
Λες και ήταν χθες!
Ενας εκλογικός κατάλογος της περιφέρειας του Πρωτοδικείου του Δήμου Ηρακλείου ο οποίος ανασυντάχθηκε και εκτυπώθηκε το έτος 1928 “έπεσε” στα χέρια μου, ή για να κυριολεκτήσω, τον φωτοτύπησε και μου τον προσέφερε ο καλός φίλος και συνάδελφος Στέφανος Γρατσέας.
Στο συγκεκριμένο κατάλογο γίνεται αναφορά σε 3.727 εκλογείς του Δήμου Ηρακλείου, αναφέρεται το επώνυμο, το όνομα και το πατρώνυμο των εκλογέων, το επάγγελμά τους και φυσικά το έτος γεννήσεώς τους. Και δίπλα σ’ όλες αυτές τις στήλες, σε μια στήλη αναγράφεται η φράση: ενεστώσα διαμονή.
Ευχαριστώ τον εκλεκτό μου συνάδελφο που μου δίνει την ευκαιρία να ασχοληθώ αφενός με την ευγενική του αυτή προσφορά και αφετέρου ειδικότερα με το επάγγελμα του φαρμακοποιού που τυχαίνει να είναι σπάνιο εκείνη την περίοδο. Βέβαια κατά την δεκαετία του πενήντα, τα φαρμακεία της πόλης μας είναι μετρημένα και συγκεκριμένα, συμπληρώνουν τον αριθμό δεκατρία, δώδεκα στην ουσία, αφού τα δυο είναι συστεγασμένα. Τα πιο πολλά από αυτά διατηρούν τριψήφιο αριθμό τηλεφώνου και μόλις τρία έχουν τετραψήφιο αριθμό.
Είναι αλήθεια, ειδικά στις μέρες μας, ως τρόπος ζωής, θαυμασμού αλλά και παραδειγματισμού να υιοθετείται ο,τιδήποτε το μοντέρνο, το εισαγόμενο και το εντυπωσιακό, τουλάχιστο φαινομενικά. Αυτό θαυμάζεται και φυσικά θεοποιείται. Κάθε τι που έχει σχέση με τη μνήμη, την παράδοση και την ιστορία παραμερίζεται. Πολλές φορές χλευάζεται και σνομπάρεται από πολλούς. Έτσι μας το επιβάλλουν να φερόμαστε τα διάφορα συμφέροντα. Στην προσπάθειά μας ν’ αντιγράψουμε όλα αυτά με μια στοιχειώδη ηλιθιότητα, παράλληλα χάνουμε τον ίδιο μας τον εαυτό.
Μαζί λοιπόν μ’ όλα εκείνα τα στοιχεία που κάποτε συγκροτούσαν το “χθες” της ζωής μας και που χάθηκαν για πάντα, είναι και τα παλιά φαρμακεία, εκείνοι οι χώροι με τη χαρακτηριστική τους ειδική και επιβλητική ατμόσφαιρα. Και όλα αυτά να συμπληρώνονται μ’ εκείνες τις παράξενες παλαιϊνές μυρωδιές από τα διάφορα φάρμακα που χρησιμοποιούνταν τότε στην παρασκευή και προετοιμασία των διαφόρων συνταγών. Άγραφος νόμος και συνήθεια η ξυλόγλυπτη διακόσμηση στα έπιπλά τους, στα τζάμια των βιτρινών τους να είναι θαμπά, γαλακτόχροα και αποτυπωμένα επάνω τους εκείνα τα χαρακτηριστικά ιατρικά φιδάκια και τέλος τα λογής - λογής πορσελάνινα βάζα με τις λατινικές επιγραφές, οι οποίες τελικά έκαναν αναφορά στο πάντα θαυματουργό και έτοιμο να ανακουφίσει τον ανθρώπινο πόνο, περιεχόμενό τους. Αυτά τα βάζα μας τα παρουσιάζει στον πρόλογό του ο Γεώργιος Ν. Αντωνακόπουλος, καθηγητής του Πανεπιστημίου της Θεσσαλίας. Πολλά απ’ αυτά προέρχονται από τη συλλογή του συνταξιούχου πια λογίου φαρμακοποιού και σεβαστού μου φίλου, του κυρίου Γιάννη Χλουβεράκη, που σ’ αυτό το ημερολόγιο σχολιάζει τα περισσότερα φαρμακοδοχεία. Στον πρόλογό του ο κ. Αντωνακόπουλος αναφέρει: “Τα φάρμακα, ουσίες συχνά δυσεύρετες και επικίνδυνες, φυλάσσονταν πάντοτε με ιδιαίτερη επιμέλεια. Η ανασκαφική δαπάνη φέρει ενίοτε στο φως φαρμακοδοχεία, συνήθως πήλινα ή υάλινα. Συχνά τα εν λόγω φαρμακοδοχεία είναι διακοσμημένα με ωραίες παραστάσεις, οι οποίες αν και ουδέν το θεραπευτικόν προσέθεταν, ενίσχυαν το κύρος του θεραπευτή. Κατά την εποχήν της ανθήσεως του αραβικού πολιτισμού καθώς και κατά τον Ευρωπαϊκό μεσαίωνα (περιόδους ακμής της αλχημείας), ιδιαιτέρως συνήθης τύπος φαρμακοδοχείου υπήρξε ο επονομασθείς albarello. Πρόκειται για πήλινο αγγείο, συχνά επισμαλτωμένο και πλούσια διακοσμημένο με ελαφρώς κοίλα τα κατακόρυφα τοιχώματά του και επηρμένο το χείλος του. Στα νεώτερα χρόνια κυριάρχησαν τα υάλινα φαρμακοδοχεία και λιγότερο τα μεταλλικά, για ν’ αντικατασταθούν στις μέρες μας πλήρως, από τα πλαστικά”.
Συνάντησα τον κύριο Γιάννη Χλουβεράκη, ακμαιότατο και πρόθυμο όπως πάντα, χαμογελαστό και μεταδοτικότατο όσον αφορά την υψηλή επιστήμη της φαρμακευτικής, που για μισό αιώνα περίπου υπηρέτησε ακούραστα. Είπαμε πολλά και ενδιαφέροντα! Τον ευχαριστώ από καρδιάς και του εύχομαι πάντα υγεία και ευτυχία.
Μου είπε: ότι το επάγγελμα του φαρμακοποιού ήταν κλειστό και ότι κατά την περίοδο της χούντας άρχιζαν ν’ ανοίγουν πολλά φαρμακεία. Τότε οι φαρμακοποιοί οι λεγόμενοι “άστεγοι” αυτοί δηλαδή που εργάζονταν στα νοσοκομεία, τα εγκατέλειψαν και άνοιξαν δικά τους. Κάναμε λόγο για την αποκρυπτογράφηση των συνταγών, για τα δυσκολοδιάβαστα παραπεμπτικά των γιατρών, κατά κανόνα των περισσοτέρων. Βέβαια μεταξύ των εξαιρέσεων ήταν ο παιδίατρος και λογοτέχνης Κώστας Ψαρράκης. Συχνά στο δικαστήριο για ανάγνωση ιατροδικαστικών εκθέσεων εκαλούντο φαρμακοποιοί οι οποίοι είχαν την δυνατότητα αναγνώρισης των γραμμάτων και των κειμένων. Αναφέρθηκε στη ζυγαριά ακριβείας που είχαν τα φαρμακεία, στο γουδί, στη σπάτουλα, στα φιαλίδια, στα διάφορα πώματα, στα κουτιά που έβαζαν τις αλοιφές που οι ίδιοι παρασκεύαζαν, στις μήτρες υποθέτων, στο βιβλίο απογραφής συνταγών. Μου τόνισε την προσοχή στη δόση!! Θυμήθηκε εκείνη την παραινετική που ίσως θα θυμούνται οι παλιότεροι, που λειτουργούσε σαν συμβουλή των παλαιοτέρων φαρμακοποιών προς τους νεοτέρους, αλλά και προς το βοηθητικό προσωπικό, τους λεγόμενους φαρμακοτρίφτες ή και εκείνους που έκαναν τα διάφορα θελήματα, που έτρεχαν εδώ και κι εκεί, πρόθυμοι όλοι τους να προσφέρουν και να εξυπηρετήσουν τον πάσχοντα, η οποία έγραφε: “ΠΑΡΑ ΤΟ ΙΓΔΙΟΝ ΚΑΙ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΝ”. Μου είπε πως τα δηλητήρια φυλάσσονταν σε ειδικά ντουλάπια, χαριτολογώντας: “στα μικρά - μικρά μπουκαλάκια μπαίνουν και τα δηλητήρια αλλά και τα αρώματα”. Για τους απλούς ανθρώπους του μεροκάματου οι οποίοι έβγαζαν το καπέλο τους μπαίνοντας στο φαρμακείο ως δείγμα σεβασμού και ότι σε αρκετά μέρη, κυρίως χωριά, η ίδρυση ενός φαρμακείου γίνονταν δεκτή με ενθουσιασμό και κωδωνοκρουσίες, γιατί μπορεί οι άνθρωποι να διάλεγαν πάντοτε γιατρό της αρεσκείας τους, κατά περίεργη όμως ψυχολογία ήθελαν την επιβεβαίωση του φαρμακοποιού για την αποτελεσματικότητα του φαρμάκου που εκείνος θα κατασκεύαζε. Τέλος μου έκανε λόγο για τον φιλολογικό χαρακτήρα που έπαιρνε το φαρμακείο, το οποίο κι εγώ θυμάμαι αμυδρά πριν από μια περίπου εικοσαετία. Καθημερινά σχεδόν έδιναν το παρόν στο στέκι αυτό του λόγιου φαρμακοποιού Γιάννη Χλουβεράκη, διακεκριμένοι πνευματικοί άνθρωποι του τόπου μας, που πολλοί απ’ αυτούς δεν υπάρχουν πια!
Ο Γιάννης Μουρέλλος, ο Δεληβασίλης, ο φίλος του Νίκου Καζαντζάκη, ο οποίος δίδασκε όλα τα όργανα ενώ δεν έπαιζε κανένα, ο Άρης Χατζηδάκης, ο Μενέλαος Παρλαμάς, ο Κωστής Φραγκούλης, ο Στέργιος Σπανάκης, ο τότε αρχιμανδρίτης Θεόδωρος Τζεδάκης και κατοπινός Μητροπολίτης Ρεθύμνης, ο Ελευθέριος Πλατάκης, ο Νικόλαος Σταυρινίδης και οι σημερινοί καθηγητές Πανεπιστημίου ο κ. Στυλιανός Αλεξίου και ο Θεοχάρης Δετοράκης.
Χαρακτηριστική η φράση και ο πρωινός χαιρετισμός του Νικολάου Σταυρινίδη όπως θυμάται ο Γιάννης Χλουβεράκης: “Καλήν ημέραν, πάω να πάρω το σαντακά”. Ο Σαντακάς ήταν ο μισθός του, η αμοιβή του μεγάλου αυτού ισοριοδίφη! Σίγουρα χαμηλή, μη φανταστείτε κάποιο υπέρογκο ποσό.
Κάποτε, πάνω από το φαρμακείο του λειτουργούσε λέσχη χαρτοπαιχτική, εκεί που σήμερα είναι το Votre μου διηγείται ο κ. Χλουβεράκης, του οποίου το φαρμακείο διανυκτερεύει. Η ώρα είναι τρεις μετά τα μεσάνυχτα. Κατεβαίνει ένας Ανωγειανός για να πάρει ασπιρίνη και ζητά μόνο μία. Του λέει ο κύριος Γιάννης θέλετε να σας την τυλίξω, ευγενικά και ίσως και λίγο ειρωνικά, για να πάρει την απάντηση: “Βέβαια, να την τσουρλώ θέλει;” Την ασπιρίνη, φυσικά, του την χάρισε. Και αφού γίνεται λόγος για τα φαρμακεία της πόλης και για το συγκεκριμένο ειδικότερα θεωρώ χρέος μου ν’ αναφερθώ σ’ ένα άνθρωπο που υπηρέτησε αυτό τον χώρο, ευγενικό και καλόχαρο, πρόσχαρο και καταδεκτικό, τον κ. Δρόσο Βασιλειάδη! Να είναι πάντα καλά.
Φαρμακεία...! Χώροι πολυσύχναστοι, καθαροί, με τους πάγκους τους έχοντες μαρμάρινη επικάλυψη συνήθως, με την ιδιαίτερη αυτή οσμή και τον άπλετο φωτισμό που προέρχονταν από εκείνες τις μεγάλες υπέροχες μπάλες από άσπρη οπαλίνα. Σ’ αυτούς τους χώρους έβρισκαν καταφύγιο οι σωματικά και ψυχικά ταλαιπωρημένοι συνάνθρωποί μας που αντιμετώπιζαν μ’ ένα πραγματικό δέος την φαρμακευτική επιστήμη, καθώς περίμεναν απ’ αυτή την ίασή τους. Ένα δέος που έχει βαθειές ρίζες από εκείνα τα χρόνια του Ασκληπιάδη!, που και τότε μέσω των φαρμάκων οι ασθενείς αναζητούσαν την ποθητή θεραπεία.
Πρέπει επίσης ν’ αναφερθεί ότι πιο παλιά η παροχή των Πρώτων Βοηθειών γίνονταν από τα φαρμακεία και μάλιστα ανιδιοτελώς. Ας δούμε όμως πόσα φαρμακεία είχε τότε, η πόλη του Ηρακλείου και πού βρίσκονταν αυτά;
Στη γωνία της οδού Κορωναίου και 25ης Αυγούστου, απέναντι από τη σημερινή Εθνική Τράπεζα στο βορεινό σημείο, υπήρχε το φαρμακείο του Χαρίλαου Στεφανιδη, ο οποίος ήταν φίλος του Νίκου Καζαντζάκη. Λίγο πιο πάνω από τη Βασιλική του Αγίου Μάρκου ήταν το φαρμακείο του Θεόδωρου Γεωργιάδη. Μετά το θάνατό του το φαρμακείο αυτό αγόρασε και ανακαίνισε ο κ. Γιάννης Χλουβεράκης.
Απέναντι ακριβώς βρίσκονταν το φαρμακείο του Λάμπρου Κανακάκη. Στο χώρο του μεγάρου Αχτάρικα εκεί στο σημερινό ανακαινιζόμενο κτήριο της Βικελαίας Βιβλιοθήκης ήταν το φαρμακείο του Γιώργου Γεπεσάκη που είχε δυο υποδειγματικούς υπαλλήλους, τους φαρμακοτρίφτες Γιώργο Καψετάκη και Γιώργο Κρεβετζάκη. Στις Τρεις Καμάρες, απέναντι από το μέγαρο της Νομαρχιακής Αυτ/σης Ηρακλείου, ήταν το φαρμακείο του Χριστόδουλου Ζουράρη. Επίσης στην οδό Έβανς και προς την οδό 1866 στην πλατεία Κορνάρου ήταν το φαρμακείο του γνωστού πολιτικού και φαρμακοποιού Μανόλη Ματζαπετάκη ο οποίος το αγόρασε και το μετέφερε στο συγκεκριμένο χώρο από την οδό της 25ης Αυγούστου. Το φαρμακείο κατείχε ο Χαρίλαος Στεφανίδης που προανέφερα. Άλλος φαρμακοποιός ήταν ο Θεόδωρος Θεοδωρίδης του οποίου το φαρμακείο πήρε αργότερα ο Νίκος Κοκκάλης στην οδό 1821 πάνω δεξιά. Ο Αγησίλαος Θεοδωρίδης άνοιξε φαρμακείο στο Μεϊντάνι. Ακόμα ο Κων/νος Κανακάκης είχε φαρμακείο στη Λ. Καλοκαιρινού, όπως και ο Γιώργος Μαδαριωτάκης διατηρούσε φαρμακείο στον ίδιο δρόμο. Στη Λ. Καλοκαιρινού ήταν και τα φαρμακεία του Μιχάλη Τζομπανάκη και του Λυδάκη - Χανιωτάκη. Ο Σωκράτης Χανιωτάκης είχε φαρμακείο στη γωνία Καλοκαιρινού και Στυλιανού Γιαμαλάκη το οποίο αργότερα περιήλθε στους κληρονόμους. Ο Ηλίας Παπαδάκης διατηρούσε φαρμακείο στη Ν. Αλικαρνασσό. Στην οδό Έβανς ήταν το φαρμακείο του Αριστοτέλη Χαλκιαδάκη. Στη γωνία Αρχοντοπούλου και Καλοκαιρινού ήταν το φαρμακείο του Θωμά Γεωργιάδη, τον οποίο αποκαλούσαν ομορφόπαιδο. Ένας φιλόλογος καθηγητής αλλά και φαρμακοποιός, ο Ιωάννης Λογιάδης είχε το φαρμακείο του στην οδό 1866. Ο φαρμακοποιός αυτός είχε αγοράσει το φαρμακείο του από έναν παλιότερο φαρμακοποιό τον Δημήτρη Ταβουλάρη. Τέλος θα πρέπει να αναφερθούμε και στο φαρμακείο του Πανάνειου Νοσοκομείου που για πολλά και δύσκολα χρόνια, ιδίως κατά την περίοδο της Κατοχής, εξυπηρέτησε πολλούς ανθρώπους. Εκεί έβρισκαν θαλπωρή και φροντίδα πτωχοί και άποροι συνάνθρωποί μας, κυρίως Ηρακλειώτες, χωρίς να πληρώσουν ούτε μια δεκάρα. Τη διεύθυνση αυτού του φαρμακείου ανέλαβε η φαρμακοποιός Όλγα Χανιωτάκη - Λυδάκη για κάποια χρονική περίοδο. Πλούσιο υλικό και τεκμηριωμένο για το Πανάνειο Νοσοκομείο και για τη λειτουργία του φαρμακείου, μας παρέχει ο ακούραστος ερευνητής και λαμπρός υπηρέτης της ιατρικής επιστήμης αλλά και σεμνός άνθρωπος, ο γιατρός Μανόλης Δετοράκης, στο άρθρο του, στο περιοδικό “Ταυ” με τίτλο: “Η 90η επέτειος των εγκαινίων του Πανανείου Δημοτικού Νοσοκομείου”. Η αναφορά γίνεται το έτος 1992.
Αλληλοσυμπληρωματικός ο ρόλος του φαρμακευτικού και ιατρικού επαγγέλματος. Στόχος τους η ανακούφιση των ασθενών. Πάντοτε οι φαρμακοποιοί είχαν μεγάλη ευθύνη και έχουν θα έλεγα. Κάποτε έφτιαχναν οι ίδιοι τα φάρμακα, σήμερα τα παίρνουν έτοιμα, όμως είναι εκείνοι που παραδίδουν το φάρμακο στα χέρια του αρρώστου που το επιζητεί. Μεγάλη και ιερή η προσφορά τους! Και τότε ακόμα περισσότερο, που η πόλη μας είχε ελάχιστους φαρμακοποιούς με αντίστοιχα φαρμακεία. Κι εκείνοι προσηλωμένοι με αυταπάρνηση, δίπλα στον πάσχοντα συνάνθρωπό τους, θέλοντας να πείσουν και τον πιο διστακτικό ότι “η φαρμακευτική επιστήμη είναι η αδελφή της ιατρικής και όχι η κόρη του εμπορίου”. Η Πολιτεία μας ίσως θα πρέπει να την αγκαλιάσει και να την προστατεύσει, χαρίζοντας μια μακρόπνοη εθνική φαρμακευτική πολιτική. Και οι παλιότεροι συμπολίτες μας θα θυμούνται τα λιγοστά, εκείνης της εποχής, φαρμακεία, τους φαρμακοποιούς και τους φαρμακοτρίφτες, τους μικροϋπαλλήλους τους που είχαν για τα διάφορα θελήματα.
Θα θυμούνται εκείνο τον εσωτερικό τους διάκοσμο όπως τον προανέφερα στην αρχή του κειμένου μου, κι εκείνη τη χαρακτηριστική οσμή που σίγουρα τότε ήταν πιο έντονη!
Θα θυμούνται τον διαχωρισμό στο ίδιο το φαρμακείο, σε φαρμακοπωλείο και φαρμακοποιείο.
Και όλες εκείνες οι θύμησες... ίσως μας βοηθήσουν... Ίσως βοηθήσουμε τη μνήμη μας να φωλιάσει και να ζεσταθεί, διατηρώντας μ’ αυτό τον τρόπο το “χτες”, προϋπόθεση σίγουρη και αναγκαία, για να κτιστεί το “αύριο”.

