Της Αννας Μανουκάκη-Μεταξάκη

Ό,τι γνωρίζομε για την αρχαιότητα είναι γνωστό ότι το γνωρίζομε και από τους τολμηρούς ταξιδιώτες, που με τις δύσκολες συνθήκες της εποχής ρίχτηκαν σε επικίνδυνες περιπέτειες αναζητώντας με πάθος νέους τόπους και λαούς στα πέρατα της τότε οικουμένης και δημιούργησαν μια συγκινητική εποποιία της Ιστορίας.

Το έργο του Ηροδότου, του Στράβωνα και του Παυσανία είναι απόδειξη της σπουδαιότητας του έργου των περιηγητών, οι οποίοι έπραξαν όπως ο Παλαίφατος γράφει: “Και τα χωρία αυτός είδον ως εισί έκαστον έχον και γέγραφα ταύτα ουκ οία ην τα λεγόμενα αλλ’ αυτός επελθών και ιστορή σας”.

Για τους βυζαντινούς, τους μεσαιωνικούς χρόνους και την Τουρκοκρατία τα ταξιδιωτικά κείμενα των χιλιάδων Ευρωπαίων ταξιδιωτών στον ελλαδικό χώρο και στην Κρήτη αποτελούν συχνά αυθεντικές και χωρίς σκοπιμότητες και προκαταλήψεις, επιφυλάξεις και φόβους, μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων, πολλές φορές απλών και ανύποπτων, που συμπληρώνουν τις υπάρχουσες ιστορικές πηγές: Τα γραπτά των χρονογράφων και των Πατέρων της Εκκλησίας, τους κώδικες των Μητροπόλεων, των μοναστηριών και των κοινοτήτων, τα κατάστιχα των εσναφίων, τις αναφορές των προβλεπτών της Βενετίας, και τα αρχεία της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Οι περιηγητές είναι προσκυνητές των Αγίων Τόπων ή σταυροφόροι, κυνηγοί θρησκευτικών κειμηλίων, έμποροι, διπλωματικοί εκπρόσωποι, επιστήμονες, καλλιτέχνες, κουρσάροι, αρχαιοκάπηλοι, μεγιστάνες, επίσκοποι ή απλοί καλόγεροι και απλοί άνθρωποι, νέοι ή μεγάλοι στην ηλικία.

Τις πληροφορίες και τις εντυπώσεις τους γράφουν (οι ίδιοι ή οι γραμματικοί τους) σε μορφή σημειώσεων επιστολών και στίχων. Πολλοί μάλιστα τα πλουτίζουν με πολυτιμους χάρτες, σχεδιαγράμματα και εικόνες της καθημερινής ζωής.

Στα κείμενα αυτά παρουσιάζουν ξεχωριστό ενδιαφέρον και ποιότητα λόγου και ύφους μετά το ΙΣΤ’ αιώνα, ενώ ως το ΙΖ’ αιώνα δεν συναντούμε περιηγητικά χρονικά αφιερωμένα αποκλειστικά στην Ελλάδα. Αναφέρονται μόνο μερικές σειρές ή σελίδες που πρέπει σοβαρά να μελετώνται, αν δηλαδή ανταποκρίνονται στην ιστορική πραγματικότητα.

Οι πιο πολλοί από μας, βέβαια, έχομε χαρεί κείμενα περιηγητών της Κρήτης στα βιβλία των πιο γνωστών και μεταφρασμένων περιηγητών του ΙΗ’ και ΙΘ’ αιώνα, ή σε βιβλία τοπικής ιστορίας κάποιων περιοχών, στις ιστορίες πόλεων ή επαρχιών και σε σχετικά λευκώματα, από τα οποία ωθούμενος ο αναγνώστης μπορεί να ασχοληθεί περισσότερο. Για παράδειγμα το μνημειώδες έργο του πανεπιστημιακού καθηγητή και ιστορικού κ. Θεοχάρη Δετοράκη “Ιστορία της Κρήτης” περιέχει αποσπάσματα από τα κείμενα περιηγητών, όπως του R. Pashley, του Tournefort, του F. Sieber κ.α. γεμάτα ζωντάνια, φυσικότητα και φρεσκάδα που φωτίζουν γνωστούς ή άγνωστους χώρους του ιστορικού παρελθόντος της Κρήτης και μας βεβαιώνουν για την αξία και την ομορφιά του έργου πολλών ξένων περιηγητών. Πολλοί θέλοντας να χαρούν περισσότερα ανακαλύπτουν κείμενα που δείχνουν την συνεχή ροή της Ιστορίας μας και τη βαθιά ριζωμένη εθνική συνείδηση των Κρητών, ακόμη και στα χρόνια της πιο σκοτεινής δουλείας του λαού μας.

Το παραπάνω απόσπασμα βεβαιώνει την αξία αυτών των κειμένων, καθώς και την ομορφιά τους. Είναι γραμμένο από τον Franz Sieber, γιατρό και βοτανολόγο διαπρεπή, βοημικής καταγωγής, ελληνομαθή, που ήρθε στην Κρήτη το 1817, 28 χρόνων και κατάρτισε πλούσια συλλογή φυτών και αρχαιοτήτων. Έμεινε εδώ 10 μήνες μελετώντας εκτός από το φυτικό πλούτο και το δημόσιο και ιδιωτικό βίο. Θεωρείται ένας από τους σπουδαιότερους του είδους, καθώς το χρονικό του είναι γεμάτο από γεωγραφικές, τοπογραφικές, αρχαιολογικές, λαογραφικές, οικονομικές, εθνογραφικές και άλλες ειδήσεις και ήρθε σε επαφή με Έλληνες και Τούρκους του Ηρακλείου και όλης της Κρήτης και της υπαίθρου, επίσημους και απλούς ανθρώπους.

“Οι Κρητικές έχουν το στήθος τους σχεδόν γυμνό. Μόλις το καλύπτουν μ’ένα κομμάτι μουσελίνα. Ράβουν μ’αυτό το ύφασμα δύο θήκες για τους μαστούς που μοιάζουν με δύο μικρούς σάκκους. Δεν βαδίζουν, ολισθαίνουν, και σου δίνουν την εντύπωση πως κινούνται λυγίζοντας τα γόνατα”.

Οι Ελληνίδες, κυρίως εκείνες που ζούσαν στο ύπαιθρο και απόφευγαν να μιμούνται τις Τουρκάλες ήταν εύθυμες, ζωηρές και καλλιεργημένες. “Αξιοσέβαστες γυναίκες οι Ηρακλειώτισσες και ηθικά άμεμπτες”.

Στις πολιτείες δεν σπάνιζαν τα περιστατικά μοιχείας, περισσότερο ανάμεσα στις γυναίκες που έρχονταν ως υπηρέτριες από το Αιγαίο, κυρίως από την Κάσο.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι πληροφορίες του Sieber για την παιδεία στην Κρήτη. Υπήρχαν δημόσια σχολεία, “σαν τα δικά μας Γυμνάσια”, στο Ηράκλειο, στο Ρέθυμνο και στα Χανιά. Το αρχαιότερο ήταν των Χανίων που “ιδρύθηκε πριν 50 χρόνια”.

Για την κάλυψη των δαπανών κάθε ελληνική οικογένεια επιβαρύνθηκε ανάλογα με το εισόδημά της, με έκτακτη εισφορά από τρία ως εκατό γρόσια. Το κεφάλαιο που σχηματίσθηκε τοκίσθηκε προς 8% και με το διάφορο πληρωνόταν ο δάσκαλος.

Το σχολείο ήταν μια καμάρα με σκαμνιά για τους μαθητές. Αυτά τα σκαμνιά, τοποθετημένα γύρω-γύρω, αποτελούσαν τα μοναδικά έπιπλα.

Τα παιδιά κρατούσαν το βιβλίο τους στα γόνατα και ακουμπούσαν τη ράχη στον τοίχο. Το καλαμάρι, μ’ένα σφουγγάρι ποτισμένο μελάνι, ήταν στερεωμένο στο ζουνάρι. Ο διδάσκαλος έδινε χωριστό θέμα σε κάθε μαθητή.

Στο σχολείο του Ηρακλείου δίδασκε ο Γρηγόριος Μεγαλοχριστιανός, πολύ μελετημένος στα αρχαία ελληνικά. Μ’όλο που ο κλήρος αποστρεφόταν και καταδίκαζε τη σπουδή τα σχολεία πλήθαιναν. Ο ετήσιος μισθός του διδασκάλου του Ηρακλείου έφτανε τα 1.000 γρόσια. Ωστόσο οι μαθητές του δεν ξεπερνούσαν τους 20-25 μέσα σ’ένα πληθυσμό 8.000 κατοίκων. Οι νηστείες, γράφει ο Sieber, καθιερώθηκαν υπό την πίεση των αναγκών.

“Επειδή οι Τούρκοι αρπάζουν από τους Έλληνες τα πάντα, εκτός από εκείνα που επαρκούν για να κρατηθούν στη ζωή, η Εκκλησία επέβαλε τις 200 μέρες νηστείας ώστε να μη γίνωνται αισθητές οι στερήσεις. Έτσι οι Έλληνες υποσιτίζονται στα δύο τρία του χρόνου. Και επειδή αποφεύγουν τις πλούσιες φορεσιές για να μην δίνουν λαβή στην οθωμανική πλεονεξία και σε αβανιές, εξοικονομούν χρήματα και τα χρησιμοποιούν αλλού. Έτσι, συνηθίζοντας στη λιτότητα με τις σχολαστικές νηστείες, “εξασφάλιζαν τα μέσα για να χορταίνη ο κλήρος”.

“Αν αυτές οι νηστείες εφαρμόζονταν στα βόρεια κλίματα θα αφανίζονταν εντελώς ολόκληρες φυλές, επειδή θα περιοριζόταν η αντοχή τους μπροστά στα φυσικά στοιχεία, όπως συνέβαινε πάντοτε σε εποχές λιμού. Αλλά εδώ, χάρη στο ήπιο κλίμα και στα λαχανικά που φυτρώνουν όλο το χρόνο, δεν κινδυνεύουν οι άνθρωποι να πεθάνουν από την πείνα. Ωστόσο τα αποτελέσματα των νηστειών είναι ολοφάνερα στα ωχρά και κάτισχνα πρόσωπα των κατοίκων.

Οι πονηροί Τούρκοι γελούν και πιστεύουν πως οι Έλληνες σκάβουν μόνοι το λάκκος τους. Τους αφήνουν λοιπόν να κάνουν το κέφι τους.

Ωστόσο παρατήρησε ότι πολλές αρρώστιες που οφείλονται στην πολυφαγία και την καλοζωία ήταν άγνωστες στους Έλληνες.

Οι παπάδες, πριν χειροτονηθούν, διαλέγουν το πιο όμορφο και μορφωμένο κορίτσι του χωριού. Προσέχουν μάλιστα να είναι υγιέστατο και να έχη γερή κράση για να σιγουρευτούν πως θα ζήση πολλά χρόνια γιατί οι παπάδες δεν ξαναπαντρεύονται αν χηρέψουν. Όλα τα κορίτσια θέλουν να παντρευτούν παπά γιατί γίνονται έτσι ο πρώτες του χωριού. Αν πεθάνη ο παπάς τον ενταφιάζουν καθιστό, αφού προηγουμένως δηλώση η παπαδιά πως δεν πρόκειται να ξαναπαντρευτή.

Ο Sieber καταγράφει κι ένα ανέκδοτο που άκουσε σχετικά. Ένας παπάς έπαθε νεκροφάνεια. Κι ενώ ετοίμαζαν την κηδεία ρώτησαν την απαρηγόρητη παπαδιά αν θα μείνη χήρα για να αποδώσουν στον παπά την ύψιστη τιμή της ταφής σε καθιστή στάση. Η παπαδιά αρνήθηκε. Σε λίγο όμως ο παπάς “αναστήθηκε” κι όταν έμαθε τα καθέκαστα ξυλοκόπησε γενναία, μόλις συνήλθε, την παπαδιά του.

Οι παπάδες ξεχώριζαν από τους καλόγερους με την τσόχινη λευκή ταινία που τυλιγόταν στο λαιμό και έπεφτε μπροστά στο στήθος τους.

Οι ελληνικές εκκλησίες ήταν χωρίς καμπαναριό. Καμπάνες δεν επιτρέπονταν. Οι Τούρκοι απαγόρευαν να χτυπούν ακόμα και οι καμπάνες των καραβιών όταν άραζαν στα λιμάνια.

Ως γιατρός ο Sieber μελέτησε και τα θεραπευτικά μέσα που συνήθιζαν στην Κρήτη. Πουλούσαν αρσενικό σε καλαθάκια στο παζάρι ως συνηθισμένο εμπόρευμα. Κάθε εμπειρικός είχε ένα μαγαζάκι όπου παρασκεύαζε αυτοσχέδιες φαρμακευτικές συνθέσεις. Οι πελάτες έφερναν μαζί τους κι ένα μπουκάλι.

Ο περιηγητής διαπίστωσε ωστόσο πως υπήρχαν στην Κρήτη αξιοθαύμαστοι εμπειρικοί γιατροί. Πετύχαιναν τη σωστή διάγνωση και εφάρμοζαν την πρέπουσα θεραπευτικη αγωγή.

Για τη θεραπεία του τύφου έδιναν στον άρρωστο δύο ουγγιές bolus armenusανακατωμένο με βοδινό λίπος τρεις φορές την ημέρα. Στο χτικιό έκαναν αφαιμάξεις και δεν δίσταζαν να εγχειρήσουν έγκυες γυναίκες. Για την κίρρωση του ήπατος έδιναν εμετικά και για την υδρωπικία βιζικάντια.

Οι χειρότεροι και πιο επικίνδυνοι απ’ αυτούς τους εμπειρικούς γιατρούς ήταν οι περιπλανώμενοι Ιταλοί ντοτόροι.

Συνήθως, όταν καλείται γιατρός γίνεται γραπτή ή προφορική συμφωνία. Ο γιατρός αναλαμβάνει να θεραπεύση τον άρρωστο με ορισμένη αμοιβή. Το μισό ποσό προκαταβάλλεται. Αν καθυστερήση η θεραπεία οι συγγενείς δυσφορούν, τον εκδιώκουν χωρίς να τον πληρώσουν και καμμιά φορά αξιώνουν την επιστροφή της προκαταβολής. Γι’αυτό οι Ιταλοί “γιατροί” ζητούσαν διπλάσια προκαταβολή κι αν γινόταν καλά ο άρρωστος δεν πολυενδιαφέρονταν για τα υπόλοιπα.

Οι γιατροί συνήθιζαν να αραιώνουν τα φάρμακα σε πολλά μπουκάλια.

Αυτό μεγάλωνε το κύρος τους. Κι ο άρρωστος πάλι ένοιωθε μεγαλύτερη σιγουριά όταν έβλεπε πλάϊ στο στρώμα του αραδιασμένα ένα σωρό φιαλίδια με διάφορα φάρμακα.

Οι Τούρκοι συνήθιζαν να στέλνουν στον άλλο κόσμο τους εχθρούς τους με τη μέθοδο του δηλητηρίου που ριχνόταν στον καφέ. Ένας Γερμανός γιατρός αφηγήθηκε στον Sieber ένα πρόσφατο περιστατικό. Κάλεσαν δύο δραγουμάνους στο σεράϊ του πασά και το γιατρό. Προηγουμένως είπαν στο γιατρό να μη δοκιμάση τον καφέ που θα του προσφέρουν. Οι άλλοι ήπιαν και φαρμακώθηκαν.

Θέλησε ο γιατρός να βγη από το σεράϊ για να φέρη αντίδοτο αλλά οι φρουροί τον εμπόδισαν. Οι δραγουμάνοι πέθαναν μπροστά του με φριχτό τρόπο.

Ο πασάς χρησιμοποιούσε γιατρούς για να εξοντώση πλούσιους Έλληνες και να δημεύση την περιουσία τους. Η μέθοδος που ακολουθούσε ήταν η εξής.

Κανάκευε το υποψήφιο θύμα δείχνοντας αγάπη και εκτίμηση. Κι όταν αρρώσταινε τον συμβούλευε να πάρη το δικό του γιατρό, που ήταν τυφλό όργανό του. Ο γιατρός, ακολουθώντας τη σωστή θεραπεία γιάτρευε τον άρρωστο.

Κατά την ανάρρωση όμως του έδινε μερικά δυναμωτικά σκονάκια. Ένα απ’αυτά είχε δηλητήριο. Ο άρρωστος πέθαινε κι όλοι πίτευαν πως το κακό έγινε γιατί δεν ακολούθησε με ακρίβεια τις οδηγίες του γιατρού.

Οι φόβος του δηλητηρίου ήταν τόσο μεγάλος που οι πελάτες υποχρέωναν το γιατρό να ετοιμάζη ο ίδιος τα φάρμακα και να τα παραδίνη με τα χέρια του.

Κι αν ήταν να σταλούν σε χωριό αξίωναν να γίνη δέμα και να σφραγισθή προσεχτικά και πολλές φορές με τη βούλα του γιατρού. Αλλιώς δεν άγγιζαν τα φάρμακα.

Για τις μουσουλμάνες άρρωστες η κατάσταση ήταν δραματική. Η μόνη εξέταση που επιτρεπόταν στο γιατρό ήταν να παρακολουθήση το σφυγμό αγγίζοντας το χέρι που έβγαινε από το σεντόνι. Κάποτε ζήτησαν από τον Sieber να εξετάση μια άρρωστη από το χέρι της που πρόβαλε από ένα άνοιγμα του τοίχου.

Η αναφορά αυτή σχετίζεται με την επέτειο της Επανάστασης και της απελευθέρωσης του Γένους από τους Τούρκους.