Toυ Δημήτρη Σάββα

Πράγματι είναι σοφές όλες οι παροιμίες του λαού μας, όπως: “όποιος ή όποια δεν θέλει να ζυμώσει, σαράντα μέρες κοσκινίζει”. Βέβαια υπάρχει και η άλλη άποψη, πως όταν θέλεις να κάνεις κάτι ή να το πετύχεις αυτό, όλο και κάποια, ή κάποιες αφορμές και αιτίες παρουσιάζονται προκειμένου να πραγματοποιηθεί.

Στη συγκεκριμένη περίπτωση οδηγήθηκα να αναπτύξω τις παρακάτω σκέψεις μου από πολλά και διάφορα που διαδραματίζονται σήμερα ή τυχαίνει να συμβαίνουν γύρω μου. Το σημερινό θέμα είναι ο ηλεκτροφωτισμός της πόλης μας πριν από αρκετές δεκαετίες. Φυσικά δεν μ’ άφησαν αδιάφορο αυτά τα συνεχή “black out”. Άκου λέξη κι αυτή! Λες και δεν υπάρχουν άλλες λέξεις ελληνογενείς για να μας περιγράψουν αυτή την κατάσταση. Μπορεί να είμαστε Ευρωπαίοι ή να θέλουμε να λεγόμαστε έτσι, αλλά δεν θα μας μείωνε να λέγαμε διακοπή ρεύματος. Προχθές βέβαια άκουσα και το εξής και όσο κανείς μεγαλώνει, μαθαίνει. Δεν είναι σωστή η απόδοση με τον όρο black out γιατί αυτό σημαίνει ταυτόχρονη γενική διακοπή ρεύματος, το σωστό θα ήταν να λέγεται brown out. Ο ένας λόγος λοιπόν για να γράψω αυτό το άρθρο ήταν ο παραπάνω, οι δικαιολογημένες διακοπές ρεύματος, από τους εργαζόμενους της ΔΕΗ. Οι άλλοι δυο λόγοι ήταν η συνάντηση που είχα αφενός με τον εκλεκτό και λόγιο συμπολίτη μας κ. Ξενοφώντα Λήμνιο που κάθε φορά χαίρομαι να τον ακούω να μου λέει τόσα ενδιαφέροντα πράγματα και στην προκειμένη περίπτωση μου έδωσε πολλές πληροφορίες για το θέμα του ηλεκτροφωτισμού, και αφετέρου, ένα άρθρο που διάβασα του πάντα επίκαιρου, αείμνηστου Καστρινού Μηνά Βαρδαβά, του γνωστού Μήβα με τίτλο: Οι φανάρες. Όλ’ αυτά λοιπόν λειτούργησαν σαν ένας αχταρμάς και έγιναν η αιτία για το σημερινό μου αφιέρωμα. Φυσικά οι πιο παλιοί θα θυμούνται τα φανάρια αυτά τα οποία είχαν σχήμα πυραμίδας ανεστραμένης. Σήμερα ακόμα υπάρχουν τέσσερα - πέντε τέτοια πανομοιότυπα φανάρια μπροστά στο άγαλμα του Ελευθ. Βενιζέλου, τα οποία φυσικά λειτουργούν με ηλεκτρισμό. Πώς ήταν λοιπόν εκείνα τα φανάρια; Πώς λειτουργούσαν; Πότε και ποιοί τα άναβαν; Κατά τον προαναφερόμενο αρθρογράφο μας, αυτά από τις τέσσερις πλευρές είχαν τζάμι. Η μια πλευρά βέβαια ήταν η πόρτα προκειμένου να την ανοίγουνε βγάζοντας την τενεκεδένια λάμπα και γεμίζοντάς την με πετρέλαιο. Ακόμα ανοίγοντας αυτή την πόρτα καθάριζαν τα τζάμια του φαναριού, ώστε ο φωτισμός να γίνεται πιο αποδοτικός. Η φροντίδα αυτών των φαναριών γίνονταν από υπαλλήλους του Δήμου, τους λεγόμενους φαναρτζήδες, οι οποίοι κάθε πρωί και κάθε βράδυ γυρίζανε με μια τρίποδη σκάλα το λεγόμενο τρισκέλι και τροφοδοτούσαν με πετρέλαιο τις φανάρες, τις άναβαν ή τις έσβηναν, τις καθάριζαν, ανάλογα όπως απαιτούσε η περίσταση. Πολλές φορές βέβαια οι φαναρτζήδες βρίσκονταν και προ εκπλήξεων, όταν τα φανάρια είχαν δεχθεί την επίθεση των παιδιών με τα λάστιχα. Τότε φυσικά άρχιζαν οι ανακρίσεις, οι υποθέσεις, οι απειλές και φανταζόμαστε ότι η θέση των παιδιών ήταν αρκετά δύσκολη, αφού εκτός από τον αυστηρό φαναρτζή είχαν να αντιμετωπίσουν και την δικαιολογημένη οργή του πατέρα. Τα φανάρια δεν τα ανάβανε προφανώς για λόγους οικονομίας όταν είχε αστροφεγγιά και όταν ήταν φεγγαροβραδιά. Το φως τους βέβαια μη φανταστούμε ότι ήταν άπλετο, αντίθετα ήταν λίγο και αμυδρό. Ο φωτισμός συμπληρώνονταν από τα φαναράκια που είχαν τα σπίτια, συνήθως. Κλεφτοφάναρα τα έλεγαν πολλοί, ίσως για το χαμηλό τους φωτισμό. Επίσης πολλές δουλειές και κυρίως τα συνοικέσια που έπρεπε να γίνονται κρυφά και νύχτα, πραγματοποιούνταν με τη βοήθεια τους. Πρόκειται για τους λύχνους ή τα λυχνάρια όπως τα έλεγαν. Χαρακτηριστική η μαντινάδα από το βιβλίο του Μαρίνου Ιδομενέως με τίτλο “Κρητικό Γλωσσάριο” μια από τις σπουδαίες εκδόσεις της Βικελαίας Βιβλιοθήκης:

“Άμα κεντώ τσ’ αργατινές

παίρνω αγκαλιά το λύχνο

μα πάλι χάνω την κλωστή

και δύσκολα τη βρίχνω”.

Στα μέρη μου, στα χωριά του Πηλίου, οι μεγαλονοικοκυραίοι διακρίνονταν από δυο πράγματα, ή μάλλον έπειθε κάποιος ότι είναι μεγαλονοικοκύρης με δυο τρόπους: Ο ένας ήταν για το ποιος έχει το μεγαλύτερο κλειδί. Υπήρχαν κλειδιά είκοσι και τριάντα εκατοστών και βάρους γύρω στο μισό κιλό και ο δεύτερος τρόπος ήταν ποιος είχε μεγαλύτερο και δίπατο συνήθως λύχνο, πράγμα που σήμαινε ότι έκαιγε και περισσότερο λάδι. Θυμάμαι λύχνους στα παιδικά μου χρόνια με δυο πάτους, τις λεγόμενες “φαγανες” που είχαν οκτώ φιτίλια, τέσσερα ο πάνω και τέσσερα ο κάτω, υψηλής φωτιστικής απόδοσης για τα τότε δεδομένα.

Αυτά είναι λοιπόν τα γνωστά φαναράκια τα οποία συνήθως τα κρατούσαν μικρά παιδιά που προπορεύονταν και φυσικά ασκούνταν στις λεκτικές κόντρες μεταξύ τους όπως: “εμένα ο λύχνος φέγγει πιο πολύ” ή “ο δικός μου άφτει πιο καλά από τον δικό σου”. Τα σπίτια φωτίζονταν από επιτραπέζιες ή κρεμαστές συνήθως λάμπες πετρελαίου, πολλές απ’ αυτές ήταν μεταλλικές, άλλες πάλι ήταν πορσελάνινες, φανερώνοντας την κοινωνική θέση, αλλά και την οικονομική κατάσταση του κάθενός ιδιοκτήτη. Σε αρχοντόσπιτα πολλές φορές συναντούσαμε λάμπες κρεμαστές με ιδιαίτερη πολυτέλεια και χρωματισμό που κρέμονταν από το ταβάνι το οποίο και αυτό είχε τη δική του ξεχωριστή αρχιτεκτονική. Μεγάλη υπόθεση λοιπόν ο φωτισμός και μεγάλη ευκολία για τους ανθρώπους εκείνης της εποχής που πολλές στερήσεις τους συνόδευαν, ή καλύτερα είχαν μάθει να ζουν μ’ αυτές. Αρκετό ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα πρακτικά του Δημοτικού Συμβουλίου Ηρακλείου ως προς το θέμα του φωτισμού της πόλης. Σύμφωνα με τον ένατο τόμο, έτους 1911, ο Δήμος Ηρακλείου ψηφίζει το ποσό των 13.000 δρχ. προκειμένου να αγοράσει πετρέλαιο, φανούς, λυχνίες, φτυλάκια και πυρία. Επίσης ψηφίζονται να δοθούν 17.000 δρχ. την δεύτερη εξαμηνία του 1911 για εγκατάσταση εργοστασίου ηλεκτροφωτισμού, παροχή ύδατος και αποζημίωση εργολάβου ηλεκτροφωτισμού. Πρέπει να αναφερθεί ότι υπάρχει αίτηση του Δήμου Ηρακλείου στην Κρητική Βουλή για ηλεκτροδότηση της πολης μας. Στον τόμο 14 των πρακτικών του 1922 σε ολομέλεια του Δημοτικού Συμβουλίου αποφασίζονται τα εξής: “αναμφισβητήτως συμφέρει εις τον Δήμον να κατασκευασθή δημοτική δαπάνη το τρίτον τούτο βάθρον εις το εν εκτελέσει κτίριον ηλεκτρικής εγκαταστάσεως δια να τοποθετηθεί επ’ αυτού, ή εις τας αποθήκας του Δήμου φυλασσομένη μηχανή και χρησιμοποιείται άμα αρχίσει η κανονική λειτουργία του ηλεκτρικού εργοστασίου της Λιμενικής Επιτροπής δια τον ηλεκτροφωτισμόν της πόλεως”. Το ποσό της παραπάνω αυτής κατασκευής ανερχόταν στις 18.000 δρχ. Ο Δήμος επίσης παρακαλούσε τότε το αδελφάτο του Πανανείου Νοσοκομείου όπως παραδώσει με επιστροφή φυσικά, 550 σακιά τσιμέντο για την κατασκευή του βάθρου, με την αιτιολογία ότι το τσιμέντο αχρησιμοποίητο τόσο καιρό θα χαλούσε. Να ο σεβασμός προς τα περιουσιακά στοιχεία του δημοσίου που σήμερα αναζητείται! Παράλληλα και το ενδιαφέρον των εμπλεκομένων φορέων που έχει εκλείψει προ πολλού! Έτσι σε γενόμενη συζήτηση του Δημοτικού Συμβουλίου Ηρακλείου, ομόφωνα υπάρχει έγκριση με την 47/3 απόφαση του 1922 της μονίμου επιτροπής, που αφορά την κατασκευή του τρίτου βάθρου εις το εν εκτελέσει ηλεκτρικόν εργοστάσιον της Λιμενικής Επιτροπής Ηρακλείου. Η δε λιμενική επιτροπή: “δύναται ν’ αγοράσει μόνον την ποσότητα δια την άνω αιτίαν χρησιμοποιηθέντος τσιμέντου ανερχομένου εις 15.367 χιλιάδες καταβαλλομένης υπό του Δήμου της αξίας αυτού”. Ένα Βασιλικό Διάταγμα με ημερομηνία 3 Μαϊου 1923 κάνει λόγο: “περί ιδρύσεως και εκμεταλλεύσεως δικτύου ηλεκτροφωτισμού εν τη πόλει του Ηρακλείου”. Τότε το συμβούλιο ομόφωνα εκλέγει επιτροπή από τον πρόεδρο Αντώνη Μίβα, με μέλη τους Αλέξανδρο Γεωργιάδη, Ιωάννη Δρακοντίδη και Μιχαήλ Κουναλάκη με σκοπό την επεξεργασία με κάθε λεπτομέρεια του προαναφερομένου ζητήματος της ηλεκτροδότησης. Από τη Λιμενική Επιτροπή το εργοστάσιο της Ηλεκτρικής πουλήθηκε στο Δήμο Ηρακλείου και υπήρχε συμφωνία το 30% της ενέργειας να το καταναλώνει η Λιμενική Επιτροπή. Όσο για το κτίριο της Ηλεκτρικής που επρόκειτο για ένα βιομηχανικό κτίριο, κτίστηκε το 1918 από την αγγλική κατασκευαστική εταιρία MACALPIN για να εξυπηρετήσει τις ανάγκες παραγωγής και τροφοδοσίας ηλεκτρικού ρεύματος της Κρήτης. Και για να μη ξεχνιόμαστε, αφού στην Ελλάδα βρισκόμαστε, για να οικοδομηθεί το προαναφερθέν εργοστάσιο χρησιμοποιήθηκε τμήμα του επιλιμένειου Βενετσιάνικου τείχους. Αυτή την πληροφορία μου έδωσε ο καλός φίλος, αρχιτέκτονας μηχανικός Νίκος Λεβεντάκης. Στα μέσα λοιπόν του 1923 ο γεωπόνος και επιχειρηματίας Παναγιώτης Κοκέβης όπως μας αναφέρει ο Μηνάς Βαρδαβάς, είχε χαρουπόμυλο στο Μπεντενάκι πίσω από το κατεδαφισθέν κέντρο “Καστέλλα” με μια μεγάλη πετρελαιομηχανή. Σκέφτηκε λοιπόν να φέρει και μια ηλεκτρογεννήτρια για καλύτερο φωτισμό του χαρουπόμυλου προκειμένου να δουλεύει και τις νύχτες. Οι επιχειρηματικές του δραστηριότητες άρχισαν να επεκτείνονται και ο Κοκκέβης σκέφτηκε ν’ ανοίξει και κινηματογράφο. Εδιάλεξε λοιπόν την αίθουσα που είχε αγοράσει ο Μουσικός Σύλλογος “Απόλλων”. Πρόεδρος του συλλόγου ήταν ο γιατρός Νικόλαος Βογιατζάκης, αδελφός του τότε δημάρχου Ηρακλείου Ιωάννη Βογιατζάκη. Σύζυγος του γιατρού ήταν η κυρία Αγλαϊα που έπεισε τον σύζυγό της να δοθεί στον Κοκκέβη η αίθουσα ο οποίος Κοκκέβης μετέφερε με στύλους το ρεύμα στον κιν/φο τον σημερινό “Απόλλωνα”. Και επειδή μεσολάβησε η κυρία Αγλαϊα, ο Παναγιώτης Κοκκέβης ονόμασε την Αίθουσα “Αγλαϊα”. Αυτά απλά για την ιστορία της υπόθεσης. Οι στυλοι βέβαια έφεραν και λάμπες και έτσι η διαδρομή από το Μπεντενάκι μέσω των δρόμων Θεοτοκόπουλου, Κυδωνίας, Χάνδακος, πλατείας Ελευθ. Βενιζέλου, Δικαιοσύνης μέχρι τον Κιν/φο “Απόλλωνα” φωτίζονταν από το παραγόμενο ηλεκτρικό ρεύμα του χαρουπόμυλου. Ο δήμαρχος Ηρακλείου Ιωάννης Βογιατζάκης και το Δημ. Συμβούλιο, αρχίζουν ενέργειες και προσπάθειες το 1924 για τον ηλεκτροφωτισμό του Ηρακλείου. Τα πρακτικά του Δημ. Συμβουλίου νας διαφωτίζουν αρκετά και μας πληροφορούν: “ότι ο πρόεδρος υποβάλλει την υπό χρονολογίαν 20 Αυγούστου 1924 έκθεσιν των μελών του συμβουλίου εις τα οποία είχεν ανατεθει να ελέγξωσει τους λογαριασμούς του κόστους του ηλεκτρικού εργοστασίου εν τη οποία εκθέτουν τους λόγους ένεκα των οποίων δεν ηδυνήθηκαν να φέρωσιν εις πέρας την ανατεθείσαν αυτοίς εντολήν και υποβάλλουν την γνώμην, ότι ορθότερον επί του προκειμένου είναι να αναμένει ο Δήμος την αποπεράτωσιν πάσης δαπανης αφορώσης το ηλεκτρικόν εργοστάσιον και την τακτοποίησιν των βιβλίων της Λιμενικής Επιτροπής”. Το ίδιο έτος σε άλλη συνεδρίαση γίνεται ομόφωνα αποδεκτή η πρόταση του δημάρχου, δηλαδή να ορισθεί ως τεχνικός σύμβουλος του Δήμου για την παραλαβή του δικτύου ηλεκτροφωτισμού ο κ. Βοϊλας αντί του κ. Βερονίκη, ο οποίος παραιτήθηκε. Εκείνη την περίοδο οι κάτοικοι της Μεσκηνιάς (Χρυσοπηγής) ζητούν ηλεκτροφωτισμό στο προάστιό τους από το δήμαρχο Ηρακλείου. Ο δήμαρχος προτείνει την πρόσληψη του κ. ΣΤΑΝΤΥ για ν’ ασχοληθεί με τη σχετική μελέτη και τον προϋπολογισμό του προαναφερομένου θέματος. Ο Στάντυ ήταν ειδικός ηλεκτρολόγος, Γερμανός ως προς την καταγωγή και είχε και ένα λυκόσκυλο τον Μπόμπυ. Δεν υπήρχε περίπτωση να υπάρχει βλάβη στο δίκτυο και να μην είναι παρόντες ο Στάντυ με το σκύλο του. Πανταχού παρόντες λοιπόν σ’ όλο τους το μεγαλείο, σκύλος και αφεντικό!

Το 1925 προσλαμβάνεται ως διευθυντής στην Ηλεκτρική του Δήμου Ηρακλείου ο Νικόλαος Λήμνιος του Ξενοφώντα, ο οποίος είχε σπουδάσει μηχανολόγος στην πόλη Νανσί της Γαλλίας και στη συνέχεια σπουδασε ηλεκτρολόγος στην πόλη Λιέγη του Βελγίου. Για κάποιο διάστημα πριν ο Νικόλαος Λήμνιος επιστρέψει στο Ηράκλειο, είχε εργασθεί στην Αγγλία. Είχε φύγει από τη Σμύρνη το 1913 σε ηλικία 17 χρόνων για να σπουδάσει. Τότε στην Ηλεκτρική υπάρχουν τρεις (3) μηχανές, η κάθε μια δυνάμεως 250 ίππων. Αυτές ήταν και οι αρχικές μηχανές του εργοστασίου. Στη συνέχεια προστέθηκε μια μηχανή 600 ίππων και ακολούθησε άλλη μια 650 ίππων. Οι πιο μικρές μηχανές δούλευαν εκ περιτροπής και οι μεγάλες συνεχώς. Τα φώτα ανάβουν για πρώτη φορά στο Ηράκλειο παραμονή των Χριστουγέννων στα 1925! Τα χρόνια περνούν, έρχεται ο πόλεμος, δύσκολα τα πράγματα και σκληρή η πραγματικότητα. Στα 1947 πεθαίνει ο Νικόλαος Λήμνιος και τον αντικαθιστά ο μηχανολόγος - ηλεκτρολόγος Γιώργος Παπαματθαιάκης. Χάρη στο σχέδιο “Μάρσαλ” το εργοστάσιο της Ηλεκτρικής εμπλουτίζεται με μια νέα μηχανή μάρκας “Γονάρθιγκτον”. Τότε κατεδαφίζεται και ο ανατολικός πύργος και στη θέση του κτίζεται το λεβητοστάσιο όπου εγκαθίσταται ο πρώτος ανεμοστρόβιλος. Στα 1952-1953, ιδρύεται η ΔΕΗ και η Δημοτική Επιχείρηση εξαγοράζεται απ’ αυτή. Το εργοστάσιο συνεχίζει να λειτουργεί μέχρι το “εθνοσωτήριο” έτος 1967. Τότε εγκαταστάθηκε στα Λινοπεράματα. Στην Ηλεκτρική επίσης υπήρχε και η ταβέρνα: “το Μπεντενάκι του Αλέκου”¨, παππού του σημερινού δημοσιογράφου Αλέκου Ανδρικάκη, όπου το 1952-1953 απαλλοτριώθηκε από το Δήμο Ηρακλείου και κατεδαφίστηκε. Είχε επικρατήσει τότε να λέγεται: “για μπάνιο στου Αλέκου”. Απέναντι ακόμη από την Ηλεκτρική υπήρχε ένα καφενείο όπου γίνονταν προβολές Καραγκιόζη με εισιτήριο πενήντα λεπτά. Εκεί έπαιζε ο Καραγκιοζοπαίχτης Χαρίτος. Θα πρέπει ακόμα ν’ αναφερθεί ότι όταν μεταβιβάστηκε η δημοτική επιχείρηση του ηλεκτρισμού στη ΔΕΗ, τότε οι υπάλληλοι του Δήμου που εμπλέκονταν, αυτοδίκαια έγιναν υπάλληλοί της. Φαίνεται πως θέμα ασφαλιστικού τότε δεν υπήρχε, ούτε ληστρική επιδρομή στα διάφορα ταμεία. Φυσικά ούτε οι σημερινές διακοπές ρεύματος. Αυτές που μας φέρνουν πίσω, στην εποχή της λάμπας του πετρελαίου.

Εκείνης της γνώριμης μυρωδιάς που ως μαθητής του Δημοτικού ακόμα με γυροφέρνει. Ακόμα “ακούω” τη φωνή της συγχωρεμένης γιαγιάς μου, της Θεσσαλίας, να μου λέει: “με τη λάμπα δουλειά δε γίνεται, τώρα που φεγγει πρέπει να διαβάσεις”.

Αμυδρά θυμάμαι τον πατέρα μου να σκύβει ευλαβικά πάνω από το λαμπογυάλι για να ανάψει το τσιγάρο του, μάρκας “ΡΟΔΟΣ του Παπαστράτου” αν θυμάμαι καλά. Έτσι πρόσταζαν οι αρχές της οικονομίας! Και κάθε Σάββατο, στο προσήλιο η γιαγιά μου να σαπουνίζει το γυαλί να το στηρίζει σε κάποιο κλαδί της αυλής μας για να στεγνώσει, να είναι καθαρό για τη... συνέχεια.

Πού τότε να μας αγγίξουν οι σημερινές διακοπές ρεύματος; Αφού είχαμε λάβει τα μέτρα μας. Υπήρχαν εκείνες! Οι λάμπες του πετρελαίου του παλιού καιρού!

Όσο για την Ηλεκτρική, την παλιά Ηλεκτρική των Καστρινών, μεγάλη και σπουδαία η προσφορά της! Μιας Ηλεκτρικής που έντονα άφησε τα σημάδια της, έδωσε το στίγμα της και προδιέγραψε και αυτή με το δικό της τρόπο, την ιστορία αυτής της πόλης!