Του Δημήτρη Σάββα

Οι αγωγιάτες της πλατείας Καλλεργών

ΛΕΣ ΚΑΙ ΗΤΑΝ ΧΘΕΣ!


Σήμερα αυτός ο χώρος έχει πεζοδρομηθεί. Οι Ηρακλειώτες μπορούν ήρεμα και ευχάριστα να κάνουν την βόλτα τους, να θαυμάσουν τη νέα πλακόστρωτη πλατεία και το κτίριο της Λότζια μαζί φυσικά και τα άλλα διατηρητέα νεοκλασικά κτίρια της οδού Πλάνης όπως οι παλιότεροι ελεγαν τον σημερινό πεζόδρομο της 25ης Αυγούστου, ατενίζοντας από την αρχή ή το τέλος της το απέραντο γαλάζιο, άλλοτε ήρεμο και ατάραχο και άλλοτε να θαλασσοδέρνεται μανιασμένο!

Τότε στο παλιό Ηράκλειο! Όταν δεν υπήρχαν αυτοκίνητα και ταξί ούτε άλλα μεταφορικά μέσα. Ακόμα και τα κάρα ήταν ελάχιστα. Και αυτοί από το πρωί στο πόδι, έπρεπε όλα να τα προλάβουν, προκειμένου να βγάλουν το μεροκάματό τους. Εκτελούσαν μεταφορές διαφόρων εμπορευμάτων αλλά και ανθρώπων στην πόλη και στα περίχωρα.

Μέχρι και τη δεκαετία του τριάντα, αλλά σε ορισμένες περιοχές μέχρι και το πενήντα, οι μετακινήσεις γίνονταν από τους αγωγιάτες. Ήταν οι πρόδρομοι των σημερινών ταξιτζήδων και των άλλων αυτοκινητιστών. Πραγματοποιούσαν με πληρωμή μεταφορές εμπορευμάτων, λαδιού και κρασιού σε ασκιά, διακινούσαν ταξιδιώτες, ιδιώτες, γιατρούς προκειμένου να επισκεφθούν κάποιο ασθενή και πολλές φορές θα θυμούνται οι παλιότεροι τους αγωγιάτες να μεταφέρουν κιτροβάρελα, φορτώνοντας τα ανά τρια πάνω στο ζώο από τον Άγιο Δημήτριο, εκεί που υπήρχαν τα βαρελάδικα και οι βαρελάδες πηγαίνοντάς το στο οικόπεδο του Σιδεράκη, στον παραλιακό δρόμο, εκεί που είναι σήμερα το πρώην “Μπρίζ" το πέτρινο κτίριο απέναντι από το συγκρότημα “ΤΑΛΩΣ”.

Άλλοτε πάλι φόρτωναν εμπορεύματα από το λιμάνι, αυτά που κουβαλούσαν τα καΐκια από τον Πειραιά αλλά και από τα άλλα λιμάνια ή νησιά.

Αγωγιάτες, ή Εχεξήδες ή Κιραντζήδες. Ετσι τους έλεγαν, έτσι τους ήξεραν οι παλιοί. Μια δουλειά δύσκολη, εξαντλητική και πολύ κοπιαστική, όπως όλες τότε οι δουλειές. Αγόι σημαίνει το αντίτιμο της μεταφοράς. Εχεξής είναι λέξη τούρκικη και σημαίνει τον κάτοχο ζώου και συγκεκριμένα σ’αυτή την περίπτωση γαϊδουριού προκειμένου να κάνει τις διάφορες μεταφορές. Βέβαια και ο Κιραντζής προέρχεται από την τουρκική λέξη κιράς που σημαίνει ενοίκιο, πληρωμή. Χαρακτηριστικοί είναι οι παρακάτω στίχοι που δείχνουν το πόσο κουραστική ήταν η δουλειά των κιραντζήδων και το πώς τους συμπεριφέρονταν οι άνθρωποι τότε:

“Ωσαν τον ξένο κιρατζή, τον ανεμαζωξάρη.

Ετσά με κοίμησες προχθές, στης σκάλας το πατάρι”. Μπορεί όμως να κουράζονταν, αλλά έκαναν και το ταξιδάκι τους.

Χοχλιδολόγος, κιρατζής, φετσάς, κρασοπουλίτης,

εγύρισα εφτά βολές, τσι γειτονιές τση Κρήτης”.

Συνήθως οι αγωγιάτες έκαναν τις μεταφορές τους μέσα στην πόλη. Υπήρχαν όμως και άλλοι που μετέφεραν και εκτός αυτής. Πολλοί απ’αυτούς είχανε τρια και τέσσερα ζωντανά ο καθένας, για να κάνουν πιο συντονισμένα τις μεταφορές τους.

Είχαν ακόμα τη δική τους σιρμαγιά. Ποια ήταν αυτή; Διάφορα εργαλεία, ασκιά για τη μεταφορά λαδιού ή κρασιού, κοφίνες για να βάζουν μέσα σ’αυτές σταφύλια, ελιές και οτιδήποτε άλλο, τσουβάλια και ό,τι άλλο θεωρούσαν χρήσιμο και πρακτικό για την εργασία τους, προκειμένου να εξυπηρετηθεί ο πελάτης.

Σχετικά τώρα με τις μεταφορές των γιατρών που προανέφερα, συνήθως χρησιμοποιούσαν άλογο ή μουλάρι και στο σαμάρι φρόντιζαν να στρώνουν μια πολύχρωμη πατανία, από εκείνες που παλιά οι νοικοκυρές ύφαιναν στον αργαλειό τους για να κάθεται ο γιατρός πιο άνετα. Συντροφιά αλλά και απαραίτητο εργαλείο του κάθε αγωγιάτη ήταν η χαχαλόβεργα. Αυτή ήταν μια μικρή ξύλινη βέργα που στην άκρη είχε μια μπρόκα για να κεντρίζει ο αγωγιάτης το ζώο και να προχωρά πιο γρήγορα. Χαρακτηριστικές οι φράσεις τους προς το ζώο: “σεέ” ή “όξωω”. Μη με ρωτάτε για τη μετάφρασή τους, πάντως η συνεννόηση γίνονταν κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο μεταξύ τους.

Σήμερα δεν υπάρχουν εκείνοι οι αγωγιάτες του παλιού καιρού, ούτε και τα φιλότιμα εκείνα τετράποδα, σπανίζουν θα έλεγα, όμως η χρήση της χαχαλόβεργας κρίνεται απαραίτητη όσο ποτέ άλλοτε! Οχι τίποτα άλλο, αλλά έχει απ’ ό,τι φαίνεται αποτελέσματα ικανοποιητικά και πάντα εκεί που δεν πιάνει ο λόγος πρέπει τελικά να πίπτει ράβδος όπως φαίνεται...

“Παντέρμη χαχαλόβεργα, χρυσές δουλειές που κάνεις!

Σ’ όποια κι αν πέσεις κεφαλή, διπλό μυαλό της βάνεις”.

Η πιάτσα τους βέβαια προανέφερα ήταν ερειπωμένη και δεν είχε καμία σχέση με το σημερινό μεγαλόπρεπο οικοδόμημα της πόλης μας. Επίσης σύχναζαν στη Χανιώπορτα, στην Καινούργια Πόρτα, στο Βαλιδέ Τζαμί, στην πλατεία Κορνάρου, στο λιμάνι, στο Τελωνείο, στον Άγιο Δημήτριο εκεί όπου υπήρχε η συνοικία των Βαρελάδων και στο χώρο του Αλατάδικου, εκεί όπου στεγάζεται σήμερα η Περιφέρεια Κρήτης. Ο πιο συνηθισμένος δρόμος των αγωγιατών απ’ αυτόν που περνούσαν τις περισσότερες φορές ήταν ο σημερινός πεζόδρομος της 25ης Αυγούστου. Το δέσιμο του κάθε αγωγιάτη με το ζώο του, ήταν υπερβολικό θα λέγαμε! Πρόσεχαν, αγαπούσαν, φρόντιζαν και θεωρούσαν το ζωντανό τους σα μέλος της οικογένειας τους. Χαρακτηριστικά τα λόγια κάποιου αγωγιάτη προς τον αδελφό του, όταν του “επέμψε” τα νέα του με γράμμα, γράφοντάς του συγκεκριμένα στο τέλος: “αδελφέ μου σε χαιρετώ, γάιδαρος κι εγώ υγιαίνομεν”.

Αγωγιάτες ήταν και Χριστιανοί και Τούρκοι. Ένας τέτοιος Τουρκοκρητικός που σύχναζε στην Καινούργι Πόρτα ήταν ο Χατζηκλαρώνας (παρατσούκλι). Αυτός έσερνε ένα μικρόσωμο μουλάρι και έκανε αγώγια στην αγορά συνήθως. Είχε πολυμελή οικογένεια. Ήταν τίμιος, ηθικός και βολικός άνθρωπος, με αποτέλεσμα να τον προτιμούν περισσότερο οι Χριστιανοί από τους Τούρκους. Ακόμα ήταν πολύ ετοιμόλογος και όλοι τον πείραζαν για να γελάσουν. Στο Χατζηκλαρώνα αναφέρεται και ο δάσκαλός μου κ. Αριστοφάνης Χουρδάκης σε μια από τις πολλές εξαιρετικές και πάντα ενδιαφέρουσες εκδόσεις του με τίτλο: εύθυμες κρητικές ιστορίες και ανέκδοτα , βιβλίο πρώτ. Σ’ ένα από τα κείμενά του μας παρουσιάζει το Χατζηκλαρώνα ενώπιον του πασά γιατί τον είχανε κατηγορήσει πως αλλαξοπίστεψε. Μόλις ο Χατζηκλαρώνας έφτασε στο σαράι τον ρωτάει αγριεμένος ο πασάς:

- Αλήθεια, Χατζή, πως άλλαξες την πίστη σου; Μα τον Προφήτη, αν είναι αλήθεια, κακομοίρη, θα σε κουτσοκεφαλίσω.

-Ψόματα, πασά μου, το λένε, ετρεύλισε ο Χατζηκλαρώνας. Άδικα με κατηγορούνε. Εγώ μόνο στο Μουχαμέτη πιστεύγω.

- Αλήθεια το λες, μωρέ, του ξαναλέει ο πασάς με άγρια φωνή, που τον έπιασε τρομάρα.

- Μα την Παναγία, αφέντη, του απαντά.

Ο Χατζηκλαρώνας τα’χε χαμένα ο κακομοίρης.

Αλλος ήταν ο Καραμπάχης ο ορνιθοφονιάς. Αυτός είχε χωσμένο μέσα στα στήθια του ένα λάστιχο και αν έβλεπε κάποια όρνιθα της “έριχνε” την έπιανε στη συνέχεια και την έβαζε στον ντρουβά που μόνιμα ήτνα κρεμασμένος στο σωμάρι του γαϊδάρου του ο οποίος μέσα είχε και άχερα για να τρώει το ζωντανό κατά τη διάρκεια της εργασίας του. Τον ορνιθοφονιά τον πείραζαν αρκετοί παλιοί Ηρακλειώτες και αυτός απαντούσε με πούλους. Γνωστός αγωγιάτης επίσης ήταν ο Πορδάκας, ένας φιλότιμος άνθρωπος, υπομονετικός και δεμένος με το γαϊδαρό του σε τέτοιο σημείο, που, όταν ζοριζόταν το ζώο βοηθούσε κι αυτός μαζί κυρίως στον ανήφορο. Ο Πορδάκας ήταν πολύ συνεπής στο λόγο του και ακριβής στα ραντεβού του. Υπήρχαν όμως και οι αγωγιάτες- μεταφορείς που δεν χρησιμοποιούσαν γαϊδάρους αλλά άλογα ή μουλάρια που έσερναν κάποιο τετράτροχο κάρο. Αυτοί έκαναν πιο βαριές δουλειές, φορτώνοντας μεγαλύτερες και βαρύτερες ποσότητες αντικειμένων.

Τέτοιος αγωγιάτης-μεταφορέας ήταν ο Καλλέργης μαζί με το γαμπρό του Μανόλη Γραμματικάκη.

Οι παλιότεροι θυμούνται αυτά τα κάρα να μεταφέρουν τσουβάλια στα καταστήματα γενικού εμπορίου, των Κόπακα και Λιαπάκη στην οδό της 25ης Αυγούστου, επίσης διάφορα πράγματα στο κατάστημα αποικιακών του Μπλαβάκη στην πλατεία Καλλεργών, βαρέλια με λάδι από τα καταστήματα του Βιτσαξάκη ή του Ελευθερουδάκη που βρίσκονταν στα λαδάδικα, εκεί όπου σήμερα υπάρχει ο πεζόδρομος της οδού Τσικριτζή, βαρέλια με λάδι επίσης από το κατάστημα του Βουρεξάκη που βρισκόταν στη Χανιώπορτα. Το λάδι είχε προορισμό το λιμάνι και από εκεί μεταφερόταν στη Δαιδάλου, στο αποικιακό του Λιοκούκουδου.

Δεν ξέρω αν αδικώ κάποιον ή κάποιους μ’αυτή την αναφορά μου, εκείνο όμως που θέλω να πω είναι ότι πρέπει να ευχαριστήσω τον αξιόλογο και πάντα πρόθυμο λόγιο συμπολίτη μας κ. Ξενοφώντα Λήμνιο, ο οποίος, ακούραστα και περιγραφικότατα, πολλές φορές με “μεταφέρει” σ’εκείνους τους καιρούς!

Τότε που υπήρχαν τα στενοσόκακα και οι δρόμοι δεν ήταν ασφαλτοστρωμένοι, όταν οι γείτονες μιλούσαν αναμεταξύ τους, βεγγέριζαν, η χαρά του ενός ήταν και χαρά του άλλου! Τότε που οι αυλόπορτες άνοιγαν διάπλατα και καλωσόριζαν τον περαστικό δίνοντάς του ένα ποτήρι νερό να ξεδιψάσει και δίνοντας παράλληλα την ευκαιρία στον επισκέπτη να θαυμάσει εκείνες τις μοναδικές και γεμάτες με λογής λογής λουλούδια καστρινές αυλές.

Και οι αγωγιάτες; Που πότε περνούσαν από αυτές και άλλοτε πάλι, όταν τα αγώγια τους ήταν ακόμα και εκτός της πόλεως, έδειχναν ότι μπορούν να δώσουν λύσεις και σ’άλλα θέματα ή να ικανοποιήσουν με ευχαρίστηση παρόμοιες επιθυμίες, όπως αυτή του νεαρού παρακάτω:

“Τον αγωγιάτη θα’ κλουθώ

την ώρα που χαράζει

να πάω να δω την κοπελιά

που κάθεται στο Γάζι”.

Μαζί τους κουβαλούσαν τις εφημερίδες, ήξεραν πιο καλά τα νέα και έφερναν ειδήσεις. Πάντα πρόθυμοι, προσιτοί και εξυπηρετικοί. Φυσικά με το αζημίωτο αλλά αυτό δεν είχε καμία σημασία. Οι δρόμοι γι’αυτούς γίνονταν εύκολοι, τα μονοπάτια πολύ σύντομα. Δεμένοι με το λαό μας και τις παραδόσεις του, που πάντα προσπαθούσε να τους προτρέψει και να τους ενθαρρύνει: “Πώς το αγώι ξυπνά τον αγωγιάτη”!.