Τον «Μηχανισμό της Ελεύθερνας» παρουσίασε η Εταιρεία Μελέτη Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας. Η παρουσίαση του μηχανισμού έγινε από τον καθηγητή Πέτρο Θέμελη, ο οποίος τον ανακάλυψε το 1997 στην αρχαία Ελεύθερνα, καθώς και από τους καθηγητές μηχανικούς Δημήτρη Καλιγερόπουλο και Σουλτάνα Βασιλειάδου που ερεύνησαν τη μορφή του.

Ο Πέτρος Θέμελης έχει αναφέρει ότι πρόκειται «για σπάνιο, αν όχι μοναδικό για την εποχή, είδος μηχανισμού, εξελιγμένου τεχνολογικά και με ιδιαίτερα προσεγμένη τεχνική, κατασκευασμένου από σίδηρο και χαλκό».

Οι επιστήμονες ερευνούν ακόμα τον τρόπο λειτουργίας και τη χρήση του. Ωστόσο, το πιθανότερο είναι ότι αποτελούσε ένα σύνθετο και ισχυρό λουκέτο, το οποίο δημιουργήθηκε την υστερορωμαϊκή ή την πρώιμη βυζαντινή εποχή.

Ο «Μηχανισμός της Ελεύθερνας» είναι ένα μικρό κυλινδρικό σώμα, κοίλο, σιδερένιο, σφυρήλατο και επενδυμένο εξωτερικά με χάλκινα φύλλα, ύψους περίπου 5 εκατοστών και διαμέτρου 7 εκατοστών, και μια βαριά σφυρήλατη, σιδερένια αλυσίδα με δέκα κρίκους, ολικού μήκους περίπου 50 εκατοστών, εξαρτημένη από την οροφή του μηχανισμού. Στο εσωτερικό του ο μηχανισμός διαθέτει κατακόρυφους άξονες, μερικούς εδραζόμενους στον πυθμένα, ασύμμετρα διαζώματα με διαφορετικό πάχος, θαλάμους που επικοινωνούν μεταξύ τους μέσω ανοιγμάτων και ένα ιδιόμορφο ελικοειδές έλασμα. Η ανασκαφή στην αρχαία Ελεύθερνα, μια πόλη σημαντική που η Ιστορία της ξεκινά από τη Μινωική Εποχή και φτάνει μέχρι το Βυζάντιο, άρχισε το 1985. Τη διεύθυνση του ανατολικού τομέα ανέλαβε ο καθηγητής Πέτρος Θέμελης, ενώ των άλλων δύο τομέων οι καθηγητές Νίκος Σταμπολίδης και Αθανάσιος Καλπαξής. Ο μηχανισμός βρέθηκε το 1997 στην ανασκαφή του ανατολικού τομέα, στο χώρο του μικρού ρωμαϊκού λουτρού, που ονομάζεται Μικρό Βαλανείο, καταπλακωμένος από τα ερείπια της οροφής ενός δωματίου, πιθανόν αποθήκης, η καταστροφή του οποίου οφείλεται σε έναν μεγάλο σεισμό.

Οι καθηγητές μηχανικοί Δημήτρης Καλιγερόπουλος και Σουλτάνα Βασιλειάδου φωτογράφησαν και ερεύνησαν συστηματικά το μηχανισμό, ο οποίος μάλιστα ακτινογραφήθηκε με φορητό ακτινολογικό μηχάνημα από τον τεχνολόγο ακτινολόγο Θεόδωρο Πάνου και αναλύθηκε με ακτινογράφηση και αξονική τομογράφηση στο ακτινολογικό εργαστήριο του Γενικού Νοσοκομείου Ρεθύμνου.