Του Δημήτρη Σάββα

Κάποιες μέρες του Γενάρη, με ανάγκασαν να βρεθώ στη Μεσαρά και ιδιαίτερα στην περιοχή της Γόρτυνας, προκειμένου να μαζέψω τις ελιές μου. Έζησα από κοντά αυτό το πανηγύρι, αυτή τη φούργια των ανθρώπων που από το πρωί βρίσκονταν στους δρόμους με τα αυτοκίνητά τους, τα μπαγκάλια τους, τα ραβδιστικά τους, τον εξοπλισμό τους γενικά, φυσικά έχοντας σύμμαχο τον καλό καιρό.

Όσο για το εργατικό δυναμικό που κάνει έντονη την παρουσία του εδώ και αρκετά χρόνια στον τόπο μας, ποικίλλει, και κάθε άλλο παρά διαβαλκανικό χαρακτήρα έχει. Βούλγαροι, Σέρβοι, Αλβανοί, Ρουμάνοι, Ρώσοι, Κούρδοι, Πακιστανοί και Μαροκινοί και γενικά κάθε καρυδιάς καρύδι συνθέτουν το τοπίο! Ας είναι!

Στην Κρήτη βέβαια βρισκόμαστε, και τα διάφορα λαϊκά γνωμικά αλλά και οι μαντινάδες σχετικά μ’ αυτή την περίοδο της ελαιοσυγκομιδής έχουν, είχαν και θα έχουν την τιμητική τους: “ η χοντρολιά κάνει τσ’ ελιές κι η λιανολιά το λάδι” και αυτό γιατί το λάδι της χοντρολιάς είναι πολύ βαρύ με πολλά οξέα. Επίσης ακολουθεί κι ένα άλλο δίστυχο:

“Καλλιά ’χω τσι παστές ελιές

παρά τσι κολυμπάδες

καλλιά ’χω δέκα κοπελιές

παρά σαράντα γράδες”.

Σίγουρα αυτό είναι αλήθεια αν και ο λαός μας πιστεύει ότι η γριά κότα έχει το ζουμί!

Πάντα βέβαια περίμεναν μια καλή βεντέμα οι παραγωγοί για να βγάλουν κάποιες υποχρεώσεις τους, δίνοντας και τις ανάλογες υποσχέσεις:

“Κάθε βεντέμα μου ’τασσες

πως θα με ξεπλερώσεις

και δε θυμούμαι μια δραχμή

ποτέ σου να μου δώσεις”.

Σήμερα η συγκομιδή της ελιάς έχει γίνει ευκολότερη από παλιά. Η διαδικασία επίσης ως προς το άλεσμά της είναι πολύ πιο εύκολη. Η πρόσβαση ακόμα προς τα λιοχώραφα είναι αρκετά προσιτή και τα σημερινά ελαιοτριβεία, υπερσύγχρονα και αυτόματα. Τα υπεραυτόματα μηχανήματά τους επάξια έχουν αντικαταστήσει τους εργάτες εκείνης της εποχής που είχαν να κάνουν αρκετά κοπιαστική δουλειά, αλλά και δύσκολη.

Γυρίζω αρκετά χρόνια πίσω. Ίσως τέσσερις δεκαετίες και βάλε...

Κάπως αμυδρά βέβαια, αλλά θυμάμαι τις φάμπρικες, τα ελαιοτριβεία εκείνης της εποχής. Τους φαμπρικάρηδες και το υπόλοιπο προσωπικό που ασταμάτητα δούλευαν ολόκληρο το εικοσιτετράωρο, όσο διαρκούσε και το μάζεμα της ελιάς.

Όμως, τί ήταν οι φάμπρικες; Ποιός ο εξοπλισμός τους; Ποιά διαδικασία ακολουθούσαν οι φαμπρικάρηδες αλλά και το υπόλοιπο προσωπικό, προκειμένου να βγει αυτό το θείο δώρο, αυτό το αγαθό που λέγεται λάδι;

“Με βίντσι να με σέρνουνε

σαράντα φαμπρικάροι

δε φεύγω γιατί βλέπω εσέ,

άλλος να μη σε πάρει”.

Ο κάθε παραγωγός, μόλις συγκέντρωνε κάποια ικανή ποσότητα ελαιοκάρπου προσπαθούσε να πάρει σειρά, νομπέτι όπως λέγονταν. Ο Μαρίνος Ιδομενέως στο Κρητικό γλωσσάριο, μια έκδοση της Βικελαίας Βιβλιοθήκης, μας δίνει τις κατάλληλες εξηγήσεις γι’ αυτή τη λέξη:

“Ποτέ νομπέτι δε βαστάς

κι ούλα τα θες δικά σου

και παίρνεις πρώτη μερτικό

πριχού να ρθει η σειρά σου”.

Αφού λοιπόν εξασφάλιζε το νομπέτι, μετέφερε σακκιασμένες τις ελιές στη φάμπρικα για άλεσμα. Πολλές φορές βέβαια οι φάμπρικες είχαν ξεχωριστά δωματιάκια όπου ο κάθε παραγωγός έπαιρνε ένα απ’ αυτά κι εκεί μετέφερε τη σοδειά του.

Για ν’ αλεστούν οι ελιές, οι φαμπρικάρηδες - αλετρουβάρηδες (εργάτες του ελαιοτριβείου) τις σκορπούν πάνω στη στρώση (πάτος της μεγάλης λεκάνης που γυρίζουν μέσα οι πέτρες). Στο μεταξύ έχει γίνει το ζέψιμο του αλόγου ή μουλαριού στο ζυγό της φάμπρικας, ενός μεγάλου ξύλου τοποθετημένου οριζόντια στην έξω άκρα του οποίου ζεύεται το ζώο ενώ η μέσα άκρα είναι συνδεμένη με το σύστημα πετρών του αλέσματος. Το άλεσμα γίνεται με την περιφορά του ζώου γύρω - γύρω στη μεγάλη λεκάνη - στρώση. Με την κίνηση αυτή περιστρέφονται και οι πέτρες πάνω στις σκορπισμένες ελιές, που με τον τρόπο αυτό πολτοποιούνται και κάνουν τη ζύμη. Μάλιστα για να μη μείνουν ανάλεστες ελιές στις άκρες της λεκάνης, ο βορδονάρης (αυτός που λαλεί το ζώο) κρατεί κάθετα στο έσω γύρω της λεκάνης ένα παλαμάκι, καθώς δε γυρίζει αυτός με το ζώο, γυρίζει και το παλαμάκι και σπρώχνει τσ’ ελιές από τσι γύρους πάνω στη στρώση και κάτω απο τις πέτρες. Στη μέση τους οι πέτρες είχαν μια μεγάλη τρύπα που αντιστοιχούσε στη μεγάλη τρύπα του άξονα και για να συνδεθούν με ασφάλεια όλα αυτά μαζί, προσαρμόζονται η μια πέτρα από τη μια μεριά του άξονα και η άλλη από την άλλη μεριά του. Για να στερεωθούν τώρα όσο γίνεται καλύτερα στον άξονα, τοποθετούσαν μια καβίλια. Όλο αυτό το σύστημα ήταν ελεύθερο για να περιστρέφεται.

Προϋπόθεση για την ομαλή λειτουργία της φάμπρικας ήταν κυρίως δυο δυναμωμένοι εργάτες και ανθεκτικοί στην σκληρή δουλειά, οι αλετρουβάρηδες ή αλετριβιδιάρηδες. Αυτοί μετά το άλεσμα των ελιών έπαιρναν τη ζύμη (τον ελαιοπολτό δηλαδή) και την τοποθετούσαν στη σκάφη. Από εκεί και μετά γίνονταν το μποξάδιασμα, η τοποθέτηση δηλαδή της ζύμης απλωμένη πάνω στο μποξά που ήταν ένας χονδρός τρίχινος τετράγωνος φάκελος. Οι μποξάδες τοποθετούνταν με τη σειρά τους στο πιεστήριο και πολλοί μαζί σ’ ένα ορισμένο ύψος σχημάτιζαν το στέμμα ή στάμμα, όπως λέγονταν. Το στάμμα προσδιόριζε αν έχουν απόδοση οι ελιές, αν “τρέχουν” δηλαδή ή δεν “τρέχουν” καλά.

Οι μποξάδες σφίγγονταν καλά με τη βοήθεια ενός χονδρού όρθιου ξύλου του μποτζαργάτη, που ήταν στερεωμένος από πάνω μέχρι κάτω στο ύψος της φάμπρικας έτσι που να μπορεί να γυρίζει. Όσο έσφιγγαν οι αλετρουβάρηδες τους μποξάδες, τόσο δυσκολότερο γίνονταν το γύρισμα του μποτζαργάτη και τότε χρειάζονταν να βάλουν υπερβολική δύναμη ακόμα και με το μπέτη τους (το στήθος τους). Θέλοντας να χαρακτηρίσει ο λαός μας κάποιο ισχυρογνώμονα και αγύριστο κεφάλι, λέει: “αυτουνού η κεφαλή δε γυρίζει ούτε με το μποτζαργάτη!”.

Η Κρητική μούσα εξάλλου δεν θα μπορούσε να μην εκφρασθεί μέσω της μαντινάδας για το μποτζαργάτη, φυσικά με υπονοούμενα:

“Άμα τη φέρω στο μυαλό

κι η σκέψη μου κολλήσει

και μποτζαργάτης δε μπορεί

να τη μεταγυρίσει”.

Και συνεχίζει βέβαια:

“Έχεις μυαλο αγύριστο

και δε σε κάνω ζάφτι

και δε σου το γυρίζουνε

μήτε με μποτζαργάτη”.

Κατά τη διάρκεια του σφιξίματος ο φαμπρικάρης έριχνε καυτό νερό στους μποξάδες για να αποσπαστεί ευκολότερα το λάδι από τη ζύμη. Έκαναν δηλαδή το λεγόμενο θέρμισμα. Στη συνέχεια το λάδι έπεφτε στη γούρνα ανακατωμένο με κατσίγαρο και επειδή είναι πιο ελαφρύ επέπλεε και από κάποια σωλήνα διαχωρίζονταν σε κάποιο άλλο σημείο.

Με λάδι γίνονταν η πληρωμή του φαμπρικάρη αλλά και των εργατών της φάμπρικας τότε. Σήμερα, πολλοί είναι εκείνοι που δίνουν και χρήματα.

Στις φάμπρικες υπήρχε και ένα πήλινο συνήθως δοχείο, ο διακονιάρης. Εκεί μέσα ο παραγωγός άφηνε λίγο λάδι για μπαξίσι, για φιλοδώρημα δηλαδή προς τους αλετρουβάρηδες. Βέβαια το άλεσμα και τότε και σήμερα συνοδεύονταν από κάποιο κέρασμα του ελαιοπαραγωγού προς το προσωπικό της φάμπρικας, εξαρτιόταν βέβαια αν ήταν χουβαρδάς ή όχι ο παραγωγός. Διάφορες διηγήσεις εκείνου του καιρού μας προκαλούν εντύπωση. Υπήρξαν περιπτώσεις που η καλή παρέα στη φάμπρικα, η καλή ρακή και το καλό κρασί και όλο και κάποιο μεζεδάκι, το βρισκούμενο βέβαια, να “συμπαρασύρει” το νοικοκύρη που έλεθε, όλο και πιο πίσω. Πολλές φορές παίρνοντας το δρόμο της επιστροφής, έστω και καθυστερημένα με το ζώο του, ευτυχώς το ζώο γνώριζε το δρόμο και το σπίτι του αφεντικού του, πηγαίνοντάς τον σώο και αβλαβή!

Ποιές ήταν όμως εκείνες οι Καστρινές φάμπρικες, πού βρίσκονταν και ποιοί ήταν οι ιδιοκτήτες τους;

Θα ξεκινήσω πρώτα από την περιοχή της Αγίας Τριάδας όπου βρίσκονταν η φάμπρικα του Ανδρέα Ανωγειανάκη, στη μικρή πλατεία, στη συμβολή των οδών Βαλέστρα και Σαββαθιανών. Ο Ανδρέας Ανωγειανάκης ήταν παππούς του καλού φίλου και εκλεκτού συναδέλφου μου Ανδρέα Σαββάκη, ο οποίος μου έδωσε ό,τι πληροφορίες είχε για τη φάρμπρικα του παππού του, προκειμένου να τις χρησιμοποιήσω στο σημερινό πόνημά μου. Τον ευχαριστώ από καρδιάς! Το ακίνητο του Ανωγειανάκη ήταν ένα πλήρες νοικοκυριό! Εκτός από τη φάμπρικα και τους υπολοίπους χώρους που έπρεπε να είχε, υπήρχαν αποθηκευτικοί χώροι αγροτικού νοικοκυριού, πατητήρι, ρακοκάζανο, αποθήκες λαδιού, κρασιού και άλλων αγροτικών αγαθών! Υπήρχε σταύλος για τα άλογα και χώρος με κάρα για τις μεταφορές. Η οικολογική συνείδηση της εποχής λειτουργούσε “κατ’ οικονομίαν” κι όλες ανεξαίρετα οι οικογένειες χρησιμοποιούσαν τα σκουπίδια για κοπριά στους κήπους τους. Ο χώρος του ακινήτου είχε μέσα τέσσερα πηγάδια. Η φάμπρικα αυτή ανήκε σε κάποιο Τούρκο με το όνομα Μιχρί Χουτζιζαδέ και στη συνέχεια την πήρε το Δημόσιο, η Επιτροπή Ανταλλαξίμων. Το Δημόσιο τα νοίκιαζε ή τα πουλούσε για να αξιοποιηθούν στην Εθνική Τράπεζα και από την Εθνική Τράπεζα αγόρασε τη φάρμπρικα ο Γεώργιος Βογιατζάκης. Τέλος από τον Γεώργιο Βογιατζάκη και ενώπιον του συμβολαιογράφου Ευστρατίου Βουρδουμπάκη, το 1932 ο Ανδρέας Ανωγειανάκης αγοράζει το ακίνητο έναντι του ποσού των 164.350 χιλιάδων δρχ. Ο τίτλος της αγοραπωλησίας μας λέει ότι: “εις θέσιν “Κιζίλ Τάμπια” εν ελαιοτριβείον αποτελούμενον εξ ενός ισογείου και ενός ανωγείου, με δυο σιδηράς ελαιοθλιπτικάς μηχανάς, εν χειροκίνητον βίντζι μετά της αλυσίδος του, ένα ελαιόμυλον με δυο πέτρας μηχανοκίνητον, είκοσι θήκας προς εναποθήκευσιν ελαιών, προς δε και μετά την αγοράν δαπάναις του προστεθέντα και εγκατασταθέντα εν τω ελαιοτριβείω τούτω τα εξής μηχανήματα, τουτέστιν μίαν κινητήριον μηχανήν (μοτέρ) ηλεκτροκίνητον, εγκατάστασιν ηλεκτροκινήσεως και εγκατάστασιν ηλεκτρικού ρεύματος προς φωτισμόν, τουτέστιν λαμπιόνια κλπ.”. Η φάμπρικα είχε προσωπικό 5-6 άτομα και έναν οδηγό που οδηγούσε των 3/4 αυτοκίνητο, μάρκας ΣΕΒΡΟΛΕΤ καναδέζικο, απομεινάρι της Κατοχής από τους Άγγλους. Ο οδηγός λέγονταν Νίκος και το παρατσούκλι του Κορεάτης, επειδή είχε πολεμήσει στην Κορέα.

Πιο πάνω στον ίδιο δρόμο, στη Βαλέστρα, δηλαδή προς τη Χανιώπορτα, ήταν η φάμπρικα του Μακράκη. Είχε είσοδο από την οδό που μόλις προανέφερα.

Τώρα, στην οδό Άλμπερτ, δίπλα από το πρώην Απολλώνειο Νοσοκομείο, εκεί που σήμερα στεγάζονται οι υπηρεσίες της Πολεοδομίας της Νομαρχίας Ηρακλείου, υπήρχε η φάμπρικα του Αρχέλαου του Μπανταλάκη. Στην περιοχή του Ατσαλένιου και συγκεκριμένα στο σημερινό δρόμο Μηνά Γεωργιάδη, ανεβαίνοντας δεξιά, υπήρχε η φάμπρικα του Γρηγορίου Εμμανουηλίδη. Εκεί, την περίοδο της Κατοχής, σύμφωνα με πληροφορίες του κ. Ξενοφώντα Λήμνιου, ο οποίος μου έδωσε πολλά στοιχεία και θέλω θερμά να τον ευχαριστήσω, ο πατέρας του Κώστας Λήμνιος και ο ιδιοκτήτης Γρηγόρης Εμμανουηλίδης “στέλιωσαν” ένα αλευρόμυλο, εξασφαλίζοντας ικανοποιητική ποσότητα αλευριού, εκείνη την πραγματικά δύσκολη χρονική περίοδο, που η έλλειψη πολλών αγαθών ήταν αισθητή.

Τέλος, δίπλα στο Ιστορικό Μουσείο, υπήρχε η φάμπρικα του Γεωργίου Μητσοτάκη. Ο επιχειρηματίας Γεώργιος Μητσοτάκης, ήταν ο πρώτος που αγόρασε διαχωριστήρα από το γνωστό Ηρακλειώτη έμπορο Κώστα Λήμνιο. Οι πρώτες δοκιμές του διαχωριστήρα αυτού έγιναν στη φάμπρικα του Ανωγειανάκη. Επίσης, στο ελαιοτριβείο του Μητσοτάκη για πρώτη φορά συσκευάστηκαν πεντόκιλα τενεκεδένια δοχεία με ελαιόλαδο. Στο καπάκι των δοχείων αναγράφονταν οι λέξεις: “Κνώσειον Έλαιον”!

Αυτές ήταν οι φάμπρικες του παλιού Ηρακλείου που άρχιζαν να λειτουργούν κυρίως από την εποχή του Μεσοπολέμου. Σήμερα, ίσως κάποια κτίρια απ’ αυτά, που δύσκολα έχουν διασωθεί, αντικρίζοντάς τα μπορούν να μας μεταφέρουν σ’ εκείνες τις περασμένες εποχές. Να “βλέπαμε” τους μποξάδες να πιέζονται με τη βοήθεια του μποτζαργάτη, τους αλετρουβάρηδες να “μπώχνουν” και τις μυλόπτρες να γυρίζουν!..., να γυρίζουν δίχως τελειωμό, συνθλίβοντας μαζί με τον καρπό της ελιάς και κάποιες αλλοτινές αλλά πάντα ζωντανές μνήμες!