Συνέντευξη στην Σοφία Τσεντελιέρου

Η καινούρια πεντόλιρα

Μια καινούρια πεντόλιρα εκρέμασε μια μέρα η μάνα στο λαιμό της και την εκαμάρωνε στον καθρέπτη. Επλησίασε κι η θυγατέρα της, ένα μικρό κοπελοπούλι και την εκοίταζε κι αυτή.

-Μάνα μου!... κι είντα όμορφη απού ‘ναι η πεντόλιρα που φορείς! Ο πατέρας σου την αγόρασε;

-Ε κακομοίρα μου, κι ανέν περίμενα εγώ από τον πατέρα σου, δεν ήθελα να ‘χω ούτε εσένα!...


Με αγάπη για την παράδοση της Κρήτης και το τοπικό γλωσσικό ιδίωμα, ο συνταξιούχος εκπαιδευτικός Αριστοφάνης Χουρδάκης εδώ και δεκαπέντε χρόνια έχει καταφέρει να καταγράψει και να διασώσει ένα μεγάλο μέρος από τους θησαυρούς της προφορικής μας λογοτεχνίας.

Πρόκειται ίσως για τη μοναδική περίπτωση λαογράφου στην ελληνική περιφέρεια που έχει εκδώσει εννέα συλλογές με λαϊκά παραμύθια από την περιοχή του και συνεχίζει με μεράκι το έργο του. Από το 1993, σε ηλικία 60 ετών, ο κ.Χουρδάκης εκδίδει κάθε χρόνο ένα βιβλίο. Συγκεκριμένα, έχει εκδώσει εννέα βιβλία με παραμύθια, τρία με εύθυμες ιστορίες και ανέκδοτα και ένα με ιστορίες της τουρκοκρατίας. Το δέκατο τέταρτο βιβλίο του το οποίο περιλαμβάνει κρητικά λαϊκά παραμύθια, βρίσκεται ήδη στο τυπογραφείο.

Ο Αριστοφάνης Χουρδάκης μιλά στην «Π» για την πλούσια δραστηριότητα καταγραφής παραμυθιών και εύθυμων ιστοριών της Κρήτης:

«Π»: Πώς βρεθήκατε από την αίθουσα του σχολείου στο χώρο της λαογραφίας;

Αριστοφάνης Χουρδάκης: Γεννήθηκα σ’ ένα μικρό χωριό. Η μητρική μου γλώσσα είναι η κρητική ιδιωματική. Ξέρω και τη γράφω και τη μιλώ. Μου αρέσει πολύ. Αλλά και τα ήθη και έθιμα της παλιάς Κρήτης τα είδα και τα έζησα. Άκουγα ιστορίες, παραμύθια, τραγουδάκια, μαντινάδες και άλλα πολλά. Αυτά ήταν βιώματα που άφησαν τα ίχνη τους μέσα μου. Όταν το 1989 μπήκα στη σύνταξη είχα την αγωνία με τι θα ασχοληθώ τα επόμενα χρόνια και ήμουν πολύ τυχερός που βρέθηκα στο δρόμο του παραμυθιού κι εγνώρισα μιαν άλλη Κρήτη που δυστυχώς χάνεται.

«Π»: Γιατί επιλέξατε να ασχοληθείτε με το κρητικό παραμύθι;

Αριστοφάνης Χουρδάκης: Η λαογραφία είναι ένας ωκεανός. Περιλαμβάνει πάρα πολλά πράγματα. Δεν μπορείς να ασχοληθείς με όλα. Είναι αδύνατον. Οι μύθοι, τα παραμύθια, οι ιστορίες και τα ανέκδοτα με συγκινούσαν περισσότερο, γι’ αυτό ασχολήθηκα με το παραμύθι και γενικά με τη λαϊκή αφήγηση.

«Π»: Τα παραμύθια ποιας εποχής είναι αυτά που διασώζονται μέχρι και σήμερα;

Αριστοφάνης Χουρδάκης: Λαϊκά παραμύθια, όπως τα ξέρομε σήμερα, άρχισαν να δημιουργούνται από το 16ο αιώνα και μετά. Χωρίς να είμαι ειδικός επιστήμονας, κι αυτά που λέω στηρίζονται περισσότερο στην πείρα μου από την ενασχόλησή μου με το κρητικό παραμύθι σχεδόν είκοσι χρόνια εκτιμώ ότι τα παραμύθια που υπάρχουν σήμερα στην Κρήτη, κατά ένα μεγάλο μέρος είναι από την εποχή των Ενετών και των Τούρκων. Διασώζονται μάλιστα και τίτλοι παραμυθιών που παραπέμπουν σ’ αυτές τις εποχές. Χαρακτηριστικά αναφέρω μερικά. “Βενεντίνος”, “Μπολόνιος”, “Φλωρεντίνος”, “Η Βασιλοπούλα και το Ρηγόπουλο”. Αυτά και άλλα είναι της περιόδου της Ενετοκρατίας. Όπως υπάρχουν και άλλα της Τουρκοκρατίας. “Γκιουζέλ ντουνιά”, “Ντουνιά Ντουζελίνα” κλπ. Υπάρχουν και πολλά κρητικά παραμύθια επηρεασμένα από την ελληνική Μυθολογία, όπως υπάρχουν και άλλα, πιστεύω, γνήσια κρητικά. Εδώ θέλω να πω, πως κι εκείνα που ήρθαν με τους κατακτητές σιγά-σιγά “εκρητικοποιήθηκαν” –ας μου επιτραπεί ένας τέτοιος χαρακτηρισμός-και στο περιεχόμενο και στη γλώσσα.

«Π»: Τι διαφορές παρουσιάζουν τα παραμύθια της Κρήτης από εκείνα των άλλων περιοχών της χώρας;

Αριστοφάνης Χουρδάκης: Τα παραμύθια είναι ένα παγκόσμιο είδος λαϊκής λογοτεχνίας και πολύ ή λίγο μοιάζουν μεταξύ τους. Υπάρχουν παραμύθια που τα συναντούμε σε όλο τον ελλαδικό χώρο με κάποιες παραλλαγές. Όπως υπάρχουν και πολλά τοπικά. Τα κρητικά παραμύθια μοιάζουν πολύ με τα νησιώτικα (Κυκλάδες-Δωδεκάνησα) και ο λόγος είναι απλός. Τα μετακινούσαν οι ναυτικοί από λιμάνι σε λιμάνι. Ο αείμνηστος καθηγητής της Λαογραφίας Γεωργ. Μέγας, που ασχολήθηκε πολύ με το ελληνικό παραμύθι, γράφει κάπου σε ένα βιβλίο του, πως τα κρητικά παραμύθια έχουν μεγάλες ομοιότητες με τα σικελικά παραμύθια.

«Π»: Υπάρχουν περιπτώσεις που έγινε προσπάθεια να υποτιμηθεί αυτό το προφορικό είδος λογοτεχνίας;

Αριστοφάνης Χουρδάκης: Από τότε που άρχισε να καλλιεργείται το είδος αυτό του προφορικού λόγου (16ος αιώνας και μετά) το παραμύθι εγνώρισε μεγάλες δόξες. Οι βασιλιάδες και οι άρχοντες είχαν διαλεκτούς παραμυθάδες στα παλάτια τους να τους ψυχαγωγούν. Αλλά και οι παραμυθάδες ήσαν πάντα πρόσωπα σεβαστά και αγαπητά. Τη σημερινή εποχή, που είναι “τέλος παραμυθιού”, δεν νομίζω πως γίνεται προσπάθεια υποτίμησής του. Απλώς το λαϊκό παραμύθι και γενικά η λαϊκή αφήγηση αντικαταστάθηκε με άλλου είδους ψυχαγωγία (TV) και δεν παίζει πια το ρόλο που έπαιζε περασμένες εποχές.

«Π»: Υπήρξαν απρόοπτα στην αναζήτηση του υλικού για τα βιβλία σας;

Αριστοφάνης Χουρδάκης: Απρόοπτα και δυσκολίες συνάντησα πολλές κυρίως στα παραμύθια. Γιατί τα ανέκδοτα τα κατέγραφα στις παρέες εν ώρα ευθυμίας και δεν υπήρξε ποτέ κανένα πρόβλημα. Για τα παραμύθια όμως οι άνθρωποι με έβλεπαν με καχυποψία. Γιατί τα έγραφα και τι θα τα έκανα. Και έπρεπε να βρεθεί κάποιος γνωστός τους να τους εξηγήσει το σκοπό μου, για να μου μιλήσουν. Εδώ με βοήθησαν πολλοί και καλοί φίλοι, άνθρωποι με ανοιχτά μυαλά. Υπήρξαν άνθρωποι που ήξεραν και δεν ήθελαν να μου πουν. Ευτυχώς αυτοί ήταν ελάχιστοι. Όπως υπήρξαν και άνθρωποι που χάρηκαν, όταν έμαθαν πως καταγράφω παραμύθια. Ένας απ’ αυτούς μου είπε: “Έλα μωρέ κουμπάρε, να σου τα πω να τα γράψεις να μη χαθούνε. Πενήντα χρόνους τα κρατώ στο μυαλό μου κι άνθρωπος δεν εβρέθηκε να με ρωτήξει ειντά ‘χω στο σακούλι μου”.

«Π»: Ποιές είναι οι εντυπώσεις σας από τους λαϊκούς αυτούς παραμυθάδες;

Αριστοφάνης Χουρδάκης: Όσοι ήξεραν πολλά παραμύθια, ήσαν πραγματικοί άρχοντες. Γνήσιοι λαϊκοί αφηγητές, με τεράστια μνήμη, με άνεση λόγου, με καλή άρθρωση και με άριστο χειρισμό της κρητικής διαλέκτου. Χαρισματικοί άνθρωποι. Αυτοί ήσαν οι λίγοι. Οι περισσότεροι ήξεραν από ένα εως δυο παραμύθια. Απλοί άνθρωποι του λαού, αλλά πάντοτε πρόθυμοι να αφηγηθούν. Εντύπωση μου έκαμαν τρεις γερόντισσες για τον πλούτο των παραμυθιών που ήξεραν. Η Ευδοκία Ταβλαδάκη (1904-2000) από τους Πεύκους Σητείας, η Αικατερίνη Ζαχαριουδάκη από τη Νύβριτο Ηρακλείου και η Αργυρώ Κορώνη από τον Πλάτανο Αμαρίου. Και οι τρεις μου αφηγήθηκαν πάνω από δεκαπέντε παραμύθια η καθεμιά, πολλά τραγουδάκια και πολλές άλλες ιστορίες.

«Π»: Ποιά είναι η αφήγηση που σας έχει εντυπωσιάσει περισσότερο;

Αριστοφάνης Χουρδάκης: Μπορώ να πω πολλές. Αλλά δυο περιπτώσεις μου έκαμαν εξαιρετική εντύπωση. Ο Αλέξανδρος Φθενός (1905-2002) από τις Γωνιές Μαλεβιζίου, βοσκός το επάγγελμα και ο Νικόλαος Γκιαουράκης (1907-1999) από το Γεράκι Πεδιάδας, επίσης βοσκός. Η αφήγησή τους ήταν σε μια άριστη κρητική διάλεκτο που στα παραμύθια τους δεν τόλμησα να αλλάξω ούτε μια λέξη.

«Π»: Τα ανέκδοτα ήταν το ίδιο διαδεδομένα με τα παραμύθια;

Αριστοφάνης Χουρδάκης: Νομίζω ναι. Σε όλα τα κρητικά χωριά υπήρχαν και παραμύθια και ανέκδοτα. Σε άλλα περισσότερα και σε άλλα λιγότερα.

«Π»: Σε ποιές περιοχές της Κρήτης συναντάμε περισσότερα παραμύθια και σε ποιές ανέκδοτα; Υπάρχει τέτοιος διαχωρισμός;

Αριστοφάνης Χουρδάκης: Δε νομίζω ότι μπορεί να υπάρχει ένας τέτοιος διαχωρισμός. Η Κρήτη, όπως είπα και παραπάνω, είναι γεμάτη ανέκδοτα και παραμύθια. Με μια διαφορά. Τα παραμύθια έχουν ημερομηνία λήξης, ενώ τα ανέκδοτα θα συνεχίζουν. Μπορώ να πω με βεβαιότητα ότι όσο θα υπάρχει Κρήτη και όσο θα ζουν Κρητικοί και ανέκδοτα θα δημιουργούνται και μαντινάδες. Με τα παραμύθια δεν είναι το ίδιο. Καινούρια δε δημιουργούνται. Όσα ήξεραν οι παραμυθάδες, αυτά είναι. Κι αυτοί, όσοι ζουν ακόμη, είναι κάποιας ηλικίας και κάθε μέρα μας αφήνουν χρόνου. Έτσι σιγά-σιγά εξαφανίζονται τα παραμύθια.

«Π»: Αυτό τον καιρό με τι ασχολείστε;

Αριστοφάνης Χουρδάκης: Μα με τι άλλο, με την παράδοση. Το βιβλίο που ετοιμάζω εφέτος είναι παραμύθια. Είναι 23 παραμύθια από όλη την Κρήτη και έχουν τίτλο: “ΚΡΗΤΙΚΑ ΛΑΪΚΑ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ”, Βιβλίο Δεύτερο. Γιατί έχει προηγηθεί (1994) και ένα άλλο με τον ίδιο τίτλο.

«Π»: Πέρα από τη συγκέντρωση παραμυθιών σε κάποιες περιπτώσεις έχετε κληθεί να αφηγηθείτε παραμύθια σε παιδιά. Πώς ήταν αυτή η εμπειρία;

Αριστοφάνης Χουρδάκης: Ναι, είχα μια πρόσκληση από το Ιστορικό Μουσείο Κρήτης το Σάββατο πριν από τα Χριστούγεννα (2007) και το Σάββατο πριν από την Πρωτοχρονιά (2008) που είχαν ένα εορταστικό πρόγραμμα για παιδιά, αφιερωμένο στο λαϊκό παραμύθι. Εκεί έπαιξα το ρόλο του παραμυθά. Αφηγήθηκα κάθε φορά από ένα κρητικό παραμύθι στην κρητική ιδιωματική γλώσσα. Έτσι όπως το είχα ακούσει κι εγώ και ομολογώ πως τα παιδιά το άκουσαν με πολλή προσοχή. Ίσως επειδή ήταν τα θέματα καλά, αλλά ίσως και επειδή αυτή την κρητική γλώσσα τα παιδιά την άκουγαν πρώτη φορά. Η αλήθεια είναι πως αυτή η συμμετοχή μου με γύρισε οπίσω είκοσι χρόνια, τότε που το πρόγραμμα του σχολείου είχε χωριστή ώρα για παραμύθι και λέγαμε παραμύθια στα παιδιά.