
«Ο λογοτέχνης δεν αρκεί να κάνει «ποίηση για την ποίηση» ή όπως λέγεται αλλιώς «art for art».Χωρίς να είναι τυφλά «στρατευμένος», ο αληθινός λογοτέχνης συμμετέχει στα κοινωνικά ή εθνικά δρώμενα, με τον δικό του τρόπο.
«Έκαστος εφ’ ό ετάχθη» ή «ο καθείς με τα όπλα του» κατά τον ποιητή. Αυτός είναι ο λόγος που ο Σολωμός και ο Σεφέρης αποκλήθηκαν εθνικοί ποιητές ή ο Ερωτόκριτος χαρακτηρίστηκε ως το «Ερωτικό Έπος» της φυλής μας και ο Κορνάρος ως ο νέος Όμηρος του Έθνους μας, ο Καζαντζάκης, με την «Κρητική ματιά» του, οικουμενικός.
Τα «πάθη» και τα «παθήματα», τα κοινωνικά ή τα προσωπικά, λοιπόν, είναι η πηγή κάθε αξιόλογης ποίησης, επικής ή λυρικής, και απ’ αυτά αγωνίζομαι, προσωπικά, να αντλήσω, με το «εξαφθέν φως», στην ποίησή μου».
Με την επιστημονική του κατάρτιση, τη συνειδητοποιημένη του στάση απέναντι στα γεγονότα και κυρίως με το χάρισμα του λογοτέχνη, ο Αντώνης Σανουδάκης έχει ξεχωρίσει ανάμεσα στους δημιουργούς της σύγχρονης εποχής και έχει παρουσιάσει πλούσιο έργο.
Το έργο του έχει αναγνωριστεί από κριτικούς της λογοτεχνίας, ειδικούς επιστήμονες και το κοινό. Μάλιστα, το 1993 τιμήθηκε με το βραβείο «Νίκος Καζαντζάκης» του Δήμου Ηρακλείου στη Λογοτεχνία.
Ο Αντώνης Σανουδάκης, ο οποίος είναι προϊστάμενος Παιδαγωγικής και Επιστημονικής Καθοδήγησης Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης στην Περιφέρεια Κρήτης, έχει εκδώσει ποιητικές συλλογές, συλλογές διηγημάτων και βιβλία με απομνημονεύματα αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης, με πιο πρόσφατο το έργο «Η Μεγάλη Κατάσκοπος, Κυβέλη Σεργίου» από τις εκδόσεις «Ταξιδευτής».
Ο σημαντικός λογοτέχνης και ταυτόχρονα φωτισμένος εκπαιδευτικός μιλά στην «Π» για την καταγραφή των απομνημονευμάτων των αγωνιστών, για την ποίησή του και τη λογοτεχνική παραγωγή γενικότερα.
Η συνέντευξη του Αντώνη Σανουδάκη στην «Π» έχει ως εξής:
«Π»: Πώς αποφασίσατε να ξεκινήσετε την καταγραφή απομνημονευμάτων αγωνιστών της Αντίστασης; Είναι αυτή -κατά τη γνώμη σας- η πιο γνήσια καταγραφή των ιστορικών γεγονότων;
Αντώνης Σανουδάκης: Η Εθνική Αντίσταση θεωρείται ως ένας νέος ξεσηκωμός για εθνική παλιγγενεσία, αντίστοιχος του αγώνα του 1821. Όπως και εκείνος είχε τον απελευθερωτικό, εθνικό και κοινωνικό στόχο. Συνεπώς, σε ένα νέο φιλόλογο, όπως ήμουν το 1977, ήταν μια επιστημονική πρόκληση και πρωτοπόρο επιστημονικό ενδιαφέρον και ταυτόχρονα ρίσκο να διασώσει το ιστορικό υλικό της περιόδου είτε το γραπτό είτε το προφορικό. Μ’ άλλα λόγια , δηλαδή, τις μαρτυρίες των μέχρι τότε επιζώντων αγωνιστών της Κατοχής και του τραγικού εμφυλίου που ακολούθησε, ορισμένων δε και της τυραννικής Επταετίας.
Ήδη, είχαν αρχίσει αρκετοί αγωνιστές να φεύγουν από τη ζωή, λόγω εκτέλεσης, της φυσικής φθοράς του χρόνου ή από τις κακουχίες που είχαν περάσει . Και ως γνωστόν «οι καιροί ου μενετοί» για τους αρχηγούς Πετρακογιώργη, Σατανά, Ποδιά, Δραμουντάνη, Ραπτόπουλο.
Η περίπτωση, επίσης, του Καζαντζάκη, άλλου μεγέθους, βέβαια, που άκουγε τις φωνές μέσα του όσων είχαν γίνει «Καστρινό χώμα και χαμομήλι», που του έλεγαν «ανάστησέ μας» στα έργα του, σε μένα γινόταν φωνές των ζωντανών αγωνιστών που μου έλεγαν εναγωνίως «μη μας αφήσεις να πεθάνουμε. Κατάγραψέ μας».
Παραλλήλως, ξεκινώντας με τα απομνημονεύματα του Καπετάν Μανόλη Μπαντουβά, Αρχηγού του Παγκρήτιου Απελευθερωτικού Μετώπου ( Π.Α.Μ., 2 Ιουνίου 1941) και αργότερα του ΕΑΜ ως το τέλος του 1943, όπως φαίνεται από την εκτενή εισαγωγή μου στο βιβλίο, αλλά και από άλλα δημοσιεύματά μου της εποχής (1977 και εξής) , στόχευα στην αναγνώρισή τής, μέχρι τότε, εκτός νόμου, ΕΑΜικής Αντίστασης, γεγονός που υποστήριζε έντονα στο βιβλίο – απομνημονεύματά του ο καπετάν – Μπαντουβάς , με όποια διαφωνία για μερικά, επιμέρους θέματα, που σημείωνα στον πρόλογο, φυσικώ τώ λόγω.
Έκτοτε, ακολούθησαν άλλα είκοσι δύο μέχρι σήμερα βιβλία-απομνημονεύματα αγωνιστών και των δύο παρατάξεων, εκτός των αδημοσίευτων, γεγονός που δυσαρεστούσε ορισμένους, γιατί κάθε πλευρά είχε την εντύπωση ότι είναι θεματοφύλακας της «πραγματικής» αλήθειας. Είναι μια δουλειά, όμως, που έχει ελληνική και διεθνή, επιστημονική αναγνώριση και που με ικανοποίηση και χαρά διαπιστώνεται ότι νεότεροι, όπως ο Μανόλης Παντινάκης και ο Γιώργος Καλογεράκης συνεχίζουν, μαζί με άλλους.
Σημειωτέον, όμως, ότι ενδότερα ίσως έπαιξε ρόλο στην προτίμηση για την επιστημονική ενασχόλησή μου στην συγκεκριμένη ιστορική περίοδο (διδακτορική διατριβή, επιστημονικές μελέτες, βιβλία και ανακοινώσεις), η συμμετοχή του πατέρα μου Κωστή στην ΕΠΟΝ, στον εφεδρικό ΕΛΑΣ Χερσονήσου και ο τραγικός θάνατός του κατά τον Εμφύλιο, καθώς και της μητέρας μου Ειρήνης στην ΕΠΟΝ και το ΕΑΜ Χερσονήσου.
Τα πρώτα μου νανουρίσματα, μάλιστα , από τη μάνα μου, ήταν αντάρτικα τραγούδια, λ.χ. για τη μεγάλη μάχη της Βιάνου και την καταστροφή της: «Μια μέρα του Σετέμβρη που’ λαμπ’ ο ουρανός …..» και του ΕΑΜ Χερσονήσου: «Κατεβαίνει η Ρωσία, μ’ όλα της τα μεγαλεία, κατεβαίνει, κατεβαίνει, και στο Βερολίνο μπαίνει, κατεβαίνει το ρωσάκι με το κόκκινο σκουφάκι, ντάβλαμπε».
Η καταγραφή των ιστορικών απομνημονευμάτων μαζί με τις γραπτές πηγές αποτελούν τις δύο πηγές συγγραφής της Ιστορίας, μέσα από τη σύγκριση, την αλληλοσυμπλήρωση και την κριτική. Γιατί, και στις δυό πηγές, υπάρχει η προσωπική ή προπαγανδιστική σκοπιμότητα, το προφορικό λάθος της μνήμης.
Μάλιστα, «η προφορική ιστορία», που καθιερώθηκε στην Αγγλία ως η πιο μοντέρνα μορφή ιστορίας μαζί με την «μικροϊστορία», εμφανίστηκε μετά το 1980, όταν πια τα δυό πρώτα βιβλία μου, του καπετάν- Μπαντουβά και του καπετάν- Κρασανάκη, Αρχηγού Λασιθίου, θεωρήθηκαν , διεθνώς, τα πρώτα προφορικά, «λαλικά» κείμενα , στο Διεθνές γλωσσολογικό Συνέδριο της Κοπεγχάγης, με ιστορικό, γλωσσικό, λαογραφικό ενδιαφέρον και αξία.
Το κείμενο δε του μεγάλου μας αγωνιστή Κωστή Πετράκη «Ιππότες του ονείρου» διδάσκεται σε βιβλίο της Α΄ Λυκείου στους μαθητές.
«Π»: Έχοντας τιμηθεί με το βραβείο Νίκου Καζαντζάκη θεωρείτε ότι ο λογοτέχνης έχει ανάγκη αυτού του είδους την αναγνώριση για να συνεχίσει τη μοναχική του πορεία;
Αντώνης Σανουδάκης: Το βραβείο του Δήμου «Ν. Καζαντζάκης» στη Λογοτεχνία αλλά και στις άλλες Καλές Τέχνες, που καθιερώθηκε επί Δημαρχίας Μανόλη Καρέλλη, θεωρείται, πανελληνίως, μεγάλου κύρους. Παρά το ότι, μάλιστα, και σε άλλους λογοτέχνες, ποιητές ή πεζογράφους, μας έχουν δοθεί και άλλα, εν τούτοις χαιρόμεθα, ιδιαιτέρως για εκείνο που φέρνει το όνομα του μεγάλου μας συγγραφέα.
Σαφώς, ένα βραβείο ή η συμμετοχή σε ένα λογοτεχνικό σωματείο από μόνο του δεν αναδεικνύει τον λογοτέχνη. Ο Καζαντζάκης λ.χ. δεν έλαβε ή καλύτερα δεν τον άφησαν να πάρει το βραβείο Νόμπελ , είναι, όμως, ο μεγάλος των γραμμάτων, οικουμενικά. Για νέους λογοτέχνες, αναμφίβολα, είναι ένα έναυσμα για να συνεχίσουν τον λογοτεχνικό τους αγώνα στη μοναξιά του γραφείου τους , όταν για τον καθένα είναι «το κελί μου ο κόσμος όλος» , όπως έγραφα σε κάποιο ποίημά μου.
«Π»: Μπορεί ένας φωτισμένος εκπαιδευτικός, όπως είστε εσείς, στις μέρες μας να εμπνεύσει τους μαθητές του και να τους βοηθήσει ώστε στο μέλλον να έχουν ρόλο ενεργού πολίτη με κοινωνική ευαισθησία;
Αντώνης Σανουδάκης: Ο ρόλος του σχολείου και του δασκάλου είναι σήμερα περιορισμένος, εξαιτίας των πολυεθνικών εταιρειών και των μονοπωλίων, που αυξάνουν τις οικονομικές και κοινωνικές διαφορές, άρα δυσκολεύουν τη μόρφωση και δημιουργούν τον κοινωνικό αναλφαβητισμό. Δεν μπορούν, επίσης, να ανταγωνιστούν τον ρόλο των Μ.Μ.Ε. το σχολείο και ο δάσκαλος. Άρα, χρειαζόμαστε από πλευράς κράτους ένα νέου τύπου σχολείο, πιο σύγχρονο και πιο ελκυστικό, που μαζί με φωτισμένους δασκάλους, οι οποίοι πάντοτε υπάρχουν, θα βοηθήσουν τους μαθητές, μικροσκοπικά και μακροσκοπικά, να βγουν στην κοινωνία, ως ελεύθεροι και σκεπτόμενοι άνθρωποι, χωρίς την όποια «καθοδήγηση», που συνήθως οδηγεί τους νέους στην επανάληψη των λαθών των δικών μας, των μεγαλυτέρων, των καθοδηγητών τους.
«Π»: Στη σύγχρονη ποιητική παραγωγή έχετε ξεχωρίσει περιπτώσεις ανθρώπων που έχουν ικανότητες ν’ αφήσουν έργο πίσω τους;
Αντώνης Σανουδάκης: Υπάρχουν και σήμερα σπουδαίοι ποιητές σε όλη την Ελλάδα και ειδικότερα στην Κρήτη, όπως είχα επισημάνει, εκτός των άλλων, με την «Ανθολογία Σύγχρονων Κρητών Ποιητών» , που κυκλοφόρησα με τα «Ελληνικά Γράμματα», το 2002.
Όχι μόνο με τους δέκα ανθολογούμενους και με το επίμετρο «Γραμματολογική κατάθεση» της «Ανθολογίας» μου, όπου γινόταν μερική και επιγραμματική μνεία νέων αξιόλογων ποιητών. Αναφορά σε νέους ποιητές γινόταν στην Ανθολογία της θάλασσας που είχε εκδώσει παλαιότερα το βιβλιοπωλείο Μανόλης Κυριάκης, μέσα στις άλλες του πρωτοβουλίες τις εκδοτικές, και ο ευπατρίδης Στέλιος Χαλκιαδάκης των εκδόσεων «Κνωσός». Επίσης, πρόσφατα (2007), στην «Ανθολογία Κρητικής Ποίησης 1950-2007» του εκδότη Κώστα Παπαδόπουλου, εκδόσεις «Ταξιδευτής», σε επιμέλεια Σ. Λ. Σκαρτσή, ανθολογούνται δεκάδες ποιητές, παλιοί και νέοι, από τους μεγάλους ποιητές του Ηρακλείου Δημάκη και Δικταίο ως τους σύγχρονους, που, παρά τις οικονομικές δυσκολίες τους, εκδίδουν ή προσπαθούν να εκδώσουν συλλογές με ποιήματά τους.
«Π»: Πώς «τρέφεται» σήμερα η ποίηση;
Αντώνης Σανουδάκης: Η ποίηση , σε κάθε εποχή, ως την εποχή μας, «τρέφεται» από τον «αιώνα» του ποιητή. Δεν είναι άσχετο το ερώτημα «τι είδες στον αιώνα σου, ποιητή», κυρίως τα «παθήματα», κοινωνικά ή προσωπικά, ψυχικά και συναισθηματικά, που τα μετουσιώνει ο ποιητής σε τέχνη, ήδη από τον Όμηρο, την αρχαία τραγωδία και κωμωδία, την αρχαϊκή λυρική ποίηση και υμνογραφία, τον Ερωτόκριτο, τον Σολωμό και τον Σεφέρη, το δημοτικό τραγούδι.
Μια ποίηση έχει μεγαλύτερη «πέραση» και διαιώνιση όταν συνοδεύεται και από άλλες μορφές τέχνης, τη μουσική και τον χορό, όπως γινόταν τα κλασικά χρόνια, τη βυζαντινή υμνογραφία και δημοτική ποίηση. Σήμερα είναι τυχεροί όσοι, έστω ένα μέρος της ποίησής μας, «τράφηκε» με τη μουσική σπουδαίων συνθετών. Προσωπικά, ευγνωμονώ τον Χριστόδουλο Χάλαρη, τον Μπάμπη Πραματευτάκη, τον Παναγιώτη Φουρναράκη και τον Θόδωρο Αντωνίου, που με τη σπουδαία μουσική τους έδωσαν άλλη πνοή στην ποίησή μου.
«Π»: Στο ποιητικό σας έργο διακρίνεται έντονη η ευαισθησία, αλλά και η πολιτική στάση απέναντι στα γεγονότα. Με ποιο τρόπο συλλαμβάνετε τα θέματα των ποιημάτων σας;
Αντώνης Σανουδάκης: Ο λογοτέχνης δεν αρκεί να κάνει «ποίηση για την ποίηση» ή όπως λέγεται αλλιώς «art for art».Χωρίς να είναι τυφλά «στρατευμένος», ο αληθινός λογοτέχνης συμμετέχει στα κοινωνικά ή εθνικά δρώμενα, με τον δικό του τρόπο. «Έκαστος εφ’ ό ετάχθη» ή «ο καθείς με τα όπλα του» κατά τον ποιητή. Αυτός είναι ο λόγος που ο Σολωμός και ο Σεφέρης αποκλήθηκαν εθνικοί ποιητές ή ο Ερωτόκριτος χαρακτηρίστηκε ως το «Ερωτικό Έπος» της φυλής μας και ο Κορνάρος ως ο νέος Όμηρος του Έθνους μας, ο Καζαντζάκης, με την «Κρητική ματιά» του, οικουμενικός.
Τα «πάθη» και τα «παθήματα», τα κοινωνικά ή τα προσωπικά, λοιπόν, είναι η πηγή κάθε αξιόλογης ποίησης, επικής ή λυρικής, και απ’ αυτά αγωνίζομαι, προσωπικά, να αντλήσω, με το «εξαφθέν φως», στην ποίησή μου.
«Π»: Ανάμεσα στην ποίηση, τη συγγραφή διηγημάτων και την καταγραφή απομνημονευμάτων τι σας εκφράζει περισσότερο;
Αντώνης Σανουδάκης: Και στα τρία είδη της ενασχόλησής μου υπάρχει το προηγουμένως μνημονευθέν «εξαφθέν φως» του υποσυνειδήτου ή «της καταβάσεως εν τη καρδία», που επιχειρούν οι μυστικοί Ορθόδοξοι Πατέρες.
Τη διαδικασία και το «κλειδί» της γραφής μου το είχα παρουσιάσει στο δοκίμιό μου «ο χωρόχρονος, ο μύστης, ο ποιητής» , που μου εξέδωσε η Ένωση Φιλολόγων Νομού Ηρακλείου (ΕΦΝΗ), τιμώντας και αυτή τη συγγραφική, λογοτεχνική δουλειά μου, μετά την επίδοση σε μένα το 1993 του βραβείου «Ν. Καζαντζάκη» στη Λογοτεχνία.
Μην σας φανεί παράδοξο πως την καταγραφή των απομνημονευμάτων των αγωνιστών της Αντίστασης ή τις επιστημονικές μελέτες μου, τις σχετικές, τις περιλαμβάνω στον υπερρεαλιστικό και υποσυνείδητο τρόπο γραφής των ποιημάτων και διηγημάτων μου.
Ως γνωστόν, οι αγωνιστές της Αντίστασης δεν ήσαν «φρόνιμοι νοικοκυραίοι». Είχαν μέσα τους την «ιερή τρέλα» του συναισθήματος και του υποσυνειδήτου, σκεπτόμενοι ή μάλλον δρώντας «υπέρλογα» , πάνω από κάθε λογική και φρονιμάδα.
Το να διώκεται δε και να συκοφαντείται κάποιος, έστω από ελάχιστους σήμερα, για την αναγνωρισμένη του δουλειά, επί τριάντα συναπτά χρόνια, και να συνεχίζει αδιαλείπτως, νομίζω πως μάλλον σκέπτεται και δρα υπέρλογα.

