
34 χρόνια μετά: Το Πολυτεχνείο, η Κρήτη και οι μέρες μας
Νιώσαμε όλοι μας τη δύναμη της ποίησης της σημερινής επιμνημόσυνης δέησης για τους νεκρούς του Πολυτεχνείου. Οι άνθρωποι μέσα απ’ τις χιλιετίες σ’ όλα τα μήκη και τα πλάτη του κόσμου, μας βρίσκουν πάντα τον τρόπο να εκφράσουν τη συγκλονιστική αίσθηση της απώλειας, που αποτυπώνει μια τέτοια ακολουθία.
Ταυτόχρονα, αθέλητα ή όχι, αποτυπώνεται και μια αίσθηση της μεγαλοσύνης των αγώνων που κάνουν συγκλονιστική κι αξιομνημόνευτη την απώλεια ανθρώπων που δεν γνωρίζαμε προσωπικά, αλλά γίνονται δικοί μας μ΄ έναν άλλο, πιο δύσκολο τρόπο, όχι μέσα απ’ τους δεσμούς του συγγενικού αίματος αλλά μέσα απ’ τους δεσμούς που δημιουργεί το αίμα που χύθηκε, καθώς μοιραζόμαστε μαζί τους τους δρόμους και τα μονοπάτια της ιστορίας.
Συγκρίνετε λοιπόν αυτούς τους εκπληκτικούς στίχους που ακόμα αντηχούν στ΄ αυτιά μας με το κείμενο της Βίβλου, που πάνω τους στηρίχτηκε η πιο συγκλονιστική επιμνημόσυνη δέηση στα λατινικά, το Requiem του Μότσαρτ, Dies irae, dies illa – Μέρα οργής, μέρα πένθους:
Dies ira, dies illa,
dies tribulationis et angustiae,
dies calamitatis et miseriae,
dies tenebrarum et caliginis,
dies nebulae et turbinis,
dies tubae et clangoris
super civitates munitas et super angulos excelsos.
Μέρα οργής, μέρα πένθους,
Μέρα αναταραχής και στενοχώριας
Μέρα καταστροφής και δυστυχίας
Μέρα σκοτεινιάς και θολότητας
Μέρα συννεφιασμένη και ανταριασμένη
Μέρα της σάλπιγγας και του σαλπίσματος
Ενάντια στις οχυρωμένες πόλεις και τους ψηλούς προμαχώνες.
Και συγκρίνετε αυτά τα δύο με τους στίχους του Γιάννη Ρίτσου από Το καπνισμένο τσουκάλι, που κάποιοι από μας είχαμε την τιμή και την ευτυχία ν΄ ακούσουμε εκείνες τις μέρες του 1973 από τη φωνή του Νίκου Ξυλούρη μέσα κι έξω απ’ το Πολυτεχνείο. Του Νίκου, που πάντα σοβαρός κι αξιοπρεπής, είτε τραγουδούσε τα παραδοσιακά μας τραγούδια είτε έντεχνη ποίηση, μοιράστηκε με την υπόλοιπη Κρήτη κι Ελλάδα, τις “μέρες της σάλπιγγας και του σαλπίσματος” της λευτεριάς στο ιδαίτερο τραγούδισμα της λαλιάς σας, στα ηχοχρώματα των Ανωγείων:
Τούτες τις μέρες ο άνεμος μας κυνηγάει.
Γύρω σε κάθε βλέμμα το συρματόπλεγμα
γύρω στην καρδιά μας το συρματόπλεγμα
γύρω στην ελπίδα το συρματόπλεγμα.
Πολύ κρύο, πολύ κρύο, εφέτος.
Κι έκανε όντως πολύ κρύο εκείνο το Νοέμβρη.
Όμως ο Λεοντής, που έγραψε τη μουσική για Το καπνισμένο τσουκάλι, χρησιμοποιεί έναν άλλο στίχο του Ρίτσου για να μιλήσει για τον Ξυλούρη. Ήταν, λέει, “ένα παράθυρο ανοιχτό στη λιακάδα”. Κι έτσι ήταν και κείνες οι μέρες. Μέσα στο κρύο, ανοιχτά παράθυρα στη λιακάδα.
Επιτρέψτε μου, ως δική μου συμμετοχή στη σημερινή επιμνημόσυνη δέηση, να σας διαβάσω μια προσωπική μαρτυρία για τους νεκρούς αλλά και τους ζωντανούς εκείνων των ημερών, που δημοσιεύεται σήμερα:
“Βράδυ της Παρασκευής 16 Νοεμβρίου 1973. Προαύλιος χώρος της κεντρικής πύλης του Πολυτεχνείου. Η πύλη, που ελάχιστες ώρες αργότερα θα γινόταν παλιοσίδερα κάτω από τις ερπύστριες, κλειδωμένη ήδη από το απόγεμα και οι γύρω δρόμοι αδειανοί: Οι ελεύθεροι σκοπευτές απ’ τις ταράτσες των γύρω σπιτιών είχαν δημιουργήσει μια «υγειονομική» ζώνη θανάτου γύρω απ’ το Πολυτεχνείο.
Ωστόσο ακόμα κάποιοι ελάχιστοι προσπαθούσαν να μας προσεγγίσουν. Αλάθητη η αναγγελία της απόπειρας τους: Κάθε 5-10 λεπτά, ένας πυροβολισμός. Όχι καταιγισμός, μόνο ένας. Τον άκουγες με ανίσχυρη λύσσα: Θα ήταν ευθύβολος. Ένας άνθρωπος κειτόταν ήδη σε κοντινό οδόστρωμα χτυπημένος, ίσως και νεκρός.
Κάθε φορά η ίδια ανταπόκριση-ρουτίνα: Ξεκλείδωνε η κεντρική πύλη, μια ομάδα της περιφρούρησης τρέχοντας περιτριγύριζε στους γύρω δρόμους μέχρι να εντοπίσουν τον πεσμένο. Αυτούς, λες κι απολάμβαναν κάποια ιδιόμορφη ασυλία, δεν τους χτυπούσαν. Όπως δε χτύπαγαν κι εμάς, εκτεθειμένους στο μπροστινό προαύλιο στο στόχαστρο τους. Σύντομα η ομάδα επανεμφανιζόταν μεταφέροντας στα χέρια κάποιον που βογκούσε ή έμενε ακίνητος, αφήνοντας στο πέρασμα τους ματωμένα χνάρια.
Καθώς στο μπροστινό τμήμα της αυλής εκατοντάδες άνθρωποι κινούνταν γύρω από φωτιές που έκαιγαν για την εξουδετέρωση των δακρυγόνων, υπήρχε ανάγκη για γρήγορη δίοδο μέχρι το ιατρείο. Αυτήν εξασφάλιζε μια διπλή ανθρώπινη αλυσίδα που κρατούσε ανοιχτό ένα διάδρομο. Είχε σχηματιστεί μάλλον αυθόρμητα, σχεδόν αποκλειστικά από μαθητές: Πολύ μικρά παιδιά, 14, 15 ή 16 χρονών τα μεγαλύτερα. Απ’ όσο έβλεπα από εκεί που είχα πιάσει, κοντά στην πύλη, μπορεί να ‘μουνα κι η μοναδική 19χρονη και φοιτήτρια.
Κάθε φορά το ίδιο: Η αναμονή, ο πυροβολισμός, το ξεκλείδωμα της πόρτας, η ομάδα που έβγαινε τρεχάλα, η ομάδα που επέστρεφε με κάποιον στα χέρια και το αίμα να πιτσιλάει όπως τον περνούσαν ανάμεσα μας. Ποιο ήταν το φοβερό; Όσο κράτησε αυτό, μπορεί και περισσότερο από ώρα, η αλυσίδα, μέσα στο γενικό χάος αμετακίνητη, αδιάκοπα, ασταμάτητα, τραγουδούσε…
Τα παιδιά αυτά τα είχα ξαναδεί. Κάποια απ’ την προηγούμενη, τα περισσότερα από το πρωί: Έκαναν χαβαλέ, χτυπούσαν ντενεκέδες, φώναζαν συνθήματα, ατμόσφαιρα γηπεδική. Πιτσιρικάδες, που βλέπανε την αυλή του Πολυτεχνείου επέκταση της αυλής του σχολειού τους, των παιχνιδιών που παίζανε με τους φίλους τους. Όμως το βράδυ η κατάσταση ήταν διαφορετική. Αγόρια και κορίτσια, είχαν ακούσει το απόγευμα το μήνυμα της Συντονιστικής Επιτροπής που καλούσε όσους θέλανε να εγκαταλείψουν το Πολυτεχνείο. Ήταν μάρτυρες της σφαγής έξω απ’ την πύλη και ξέρανε ότι μπορεί να μοιράζονταν την ίδια τύχη. Και δε σταματούσαν να τραγουδούν.
Στο τριήμερο μέχρι τα ξημερώματα κείνης της τελευταίας νύχτας χιλιάδες άνθρωποι μοιραστήκαμε εμπειρίες πολλές. Για μένα όμως η συγκλονιστικότερη παραμένει αυτή, η ακαταχώριστη, η ξεχασμένη. Όχι τυχαία από τότε στο μυαλό μου το Πολυτεχνείο δεν ταυτίζεται ούτε με τους φοιτητές και τις φοιτήτριες που το ξεκίνησαν, ούτε με τις χιλιάδες άντρες και γυναίκες που με την παρουσία τους το προφύλαξαν, ούτε με τους αγρότες από τα Μέγαρα που κλείστηκαν μέσα μαζί μας, ούτε με τους εργάτες που κατέβηκαν απ’ τις εργατογειτονιές της Αθήνας και συγκρούστηκαν σ’ όλο το κέντρο με δεκάδες νεκρούς κι εκατοντάδες τραυματίες.
Στη συνείδηση μου το Πολυτεχνείο μένει ταυτισμένο πριν απ’ όλα με τη βίαιη ενηλικίωση εκείνων των μικρών παιδιών. Με τους πιτσιρικάδες που απτόητοι μέσα στο χάος τραγουδούσαν.»
Ζούμε σήμερα σε μια πολύ διαφορετική κοινωνία. Υπό την επίδραση του ξεσηκωμού του Πολυτεχνείου και υπό το βάρος της τραγωδίας της Κύπρου, αφορμή για την οποία στάθηκε το πραξικόπημα που οργάνωσε η χούντα στη μεγαλόνησο, μαζί με τη δικτατορία τον Ιούλιο του 1974 κατέρρευσε και όλο το ανώμαλο μετεμφυλιοπολεμικό καθεστώς του χωροφύλακα, των διώξεων και του πιστοποιητικού κοινωνικών φρονημάτων. Η Ελλάδα έγινε μια σύγχρονη ευρωπαϊκή χώρα.
Όπως όμως αποδεικνύει η ιστορία, η βαρβαρότητα σε κάθε συγκεκριμένη ιστορική φάση μπορεί να πάρει τις πιο διαφορετικές μορφές και να παραμείνει από την άποψη της ουσίας αυτό που είναι, βαρβαρότητα.
Τις δύο τελευταίες δεκαετίες ζούμε σε παγκόσμιο επίπεδο τη βαρβαρότητα του νεοφιλελευθερισμού. Στο επίκεντρό του βάζει όχι τον άνθρωπο ως κοινωνικό ον, αλλά ένα εγωιστικό απομονωμένο «άτομο», που υπέρτατο νόμο έχει μόνο το κυνήγι του κέρδους. Και κριτήριο για τις πράξεις του, τον πιο άγριο ανταγωνισμό, ουσιαστικά το νόμο της ζούγκλας, «ο θάνατος σου η ζωή μου». Πρόκειται για έναν πραγματικό πόλεμο, για έναν άγριο κοινωνικό πόλεμο των λίγων ενάντια στους πολλούς. Πρόκειται για έναν πόλεμο όχι ενάντια στη φτώχεια αλλά ενάντια στους φτωχούς. Πρόκειται για έναν πόλεμο με θύματα και τους εργαζόμενους που σήμερα ακόμα θεωρούν ότι δεν τους αφορά, γιατί είναι σε θέση ακόμα να φροντίζουν ώστε να ζουν με αξιοπρέπεια αυτοί και η οικογένειά τους. Ας σκεφτούν αν θα είναι σε θέση να συνεχίσουν να το κάνουν αυτό όταν γεράσουν ή αν θα είναι σε θέση τα παιδιά τους να συνεχίσουν να ζουν με το ίδιο επίπεδο ζωής που έχουν τώρα.
Και υπάρχουν πολλά θύματα με πολλούς νόμιμους τρόπους σ’ αυτόν τον πόλεμο. Δε χρειάζεται να πυροβολήσεις ή να μαχαιρώσεις κάποιον, πράγμα που είναι και παράνομο. Και δεν αναφέρομαι μόνο στα εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους στις λεγόμενες χώρες του τρίτου κόσμου, που αργοπεθαίνουν διαβιώνοντας με λιγότερα από ένα δολάριο τη μέρα. Ενώ το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο απαγορεύει στις κυβερνήσεις τους ν΄ ακολουθήσουν μια αναπτυξιακή πολιτική για τους πλουτοπαραγωγικούς τους πόρους σε όφελος των λαών τους κι όχι των πολυεθνικών. Και στις λεγόμενες αναπτυγμένες χώρες μπορείς απολύτως νόμιμα να σκοτώσεις ένα άνθρωπο. Αν, για παράδειγμα, χρειάζεται περίθαλψη και τα δημόσια νοσοκομεία υπό το βάρος της χρόνιας υποχρηματοδότησης τους δεν μπορούν να νοιαστούν πραγματικά γι΄ αυτόν και να του παράσχουν τις τόσες σύγχρονες κι αποτελεσματικές μεθόδους περίθαλψης που έχουν στη διάθεση τους όσοι δε χρειάζεται να στηρίζονται στο δημόσιο σύστημα υγείας. Μπορείς απολύτως νόμιμα να το κάνεις αν ζει στην ύπαιθρο και η παραγωγή του δεν έχει πια έννοια καθώς το κόστος είναι ψηλότερο απ’ τις τιμές, οπότε η γη του και τα ζώα του κι όλος ο κόσμος που μέσα του ζούσε αφήνεται ν΄ απαξιωθεί και να ρημάξει. Αν ζει σε μια απομακρυσμένη περιοχή και το κράτος αποσύρει την προστασία που χρειάζεται για να συνεχίσει να ζει εκεί, με την έννοια ότι δεν έχει πλέον πρόσβαση σε κοινόχρηστα μέσα συγκοινωνίας, υπηρεσίες υγείας, νερό καθαρό κι όχι καρκινογόνο, σχολικό περιβάλλον για τα παιδιά του και πολιτιστικές δυνατότητες για τη δημιουργία αξιών συμβατές με την κοινωνική του υπόσταση. Μπορείς απολύτως νόμιμα να το κάνεις αν είναι νέος και ζει σε πόλη και θέλει να φτιάξει οικογένεια και στα τριάντα του εξαρτάται ακόμα απ’ τους γονιούς του: Επειδή δεν έχει καθόλου δουλειά ή δεν έχει σταθερή δουλειά ή δεν έχει πλήρη απασχόληση και δουλεύει μ΄ ελαστικούς όρους, με μισθό από 400 μέχρι 500 ευρώ. Μπορείς απολύτως νόμιμα να το κάνεις αν είναι συνταξιούχος και, όπως στην πατρίδα μας, είναι στο 20% που η σύνταξη του είναι κάτω απ’ τα 400 ευρώ ή στο 50% των συνταξιούχων που παίρνουν κάτω από 500 ευρώ. Με αποτέλεσμα μετά από μια ζωή δουλειάς να περιμένουν από τα παιδιά τους για να βγάλουν το μήνα.
Αυτά δε συμβαίνουν τυχαία. Οι προϋποθέσεις που απαιτεί ο φιλελευθερισμός «για ν΄ απελευθερωθούν οι άνθρωποι απ’ τη δουλεία του κράτους» – ελάχιστοι φόροι για τους έχοντες, διάλυση των δημοσίων υπηρεσιών κι αντικατάστασή τους από ιδιωτικές για όσους έχουν να πληρώνουν, διάλυση της δημόσιας ασφάλισης, διάλυση των σωματείων και των άλλων οργανώσεων των εργαζόμενων – είναι ακριβώς αυτές που κάνουν ακόμα πλουσιότερη την ελίτ κάθε κράτους κι αφήνουν όλους τους υπόλοιπους πολίτες αβοήθητους να κολυμπήσουν είτε να πνιγούν.
Το κράτος το χρειάζονται σε δύο μόνο περιπτώσεις: Για να εφαρμόζει τα μέτρα ενάντια στα δημοκρατικά δικαιώματα κι ελευθερίες που παίρνονται με το πρόσχημα της πάλης ενάντια στην τρομοκρατία και για να βοηθά με τα χρήματα των φορολογούμενων και με τα παιδιά τους στους διάφορους πολέμους της νέας εποχής και της νέας τάξης της, στη Γιουγκοσλαβία, στο Αφγανιστάν, στο Ιράκ και στον επαπειλούμενο ενάντια στο Ιράν.
Εδώ στ’ Ανώγεια αλλά κι αλλού στην Κρήτη οι άνθρωποι ξέρουν από πραγματικό πόλεμο. Ξέρουν και από Αντίσταση σε μια «μάχη της Κρήτης» που ξεκίνησε μόνο τον Μάιο του 1941 και συνεχίστηκε όλο το διάστημα απ’ αυτό το σιωπηλό στρατό, το λαό του νησιού, άντρες, γυναίκες και παιδιά, μέχρι κι ο τελευταίος Γερμανός στρατιώτης να εγκαταλείψει το νησί. Στον πόλεμο των κατακτητών για την υποταγή του χωριού σας και άλλων περιοχών απ’ αυτές που αντιστέκονταν στην Κρήτη ο κατακτητής ντουφέκισε όσους βρήκε στ’ Ανώγεια κείνες τις μέρες του ’44, όσους βρήκε στην Κάντανο, όσους βρήκε στη Βιάννο. Έκαψε κι ισοπέδωσε τα χωριά κι εδώ, στο δικό σας, είχε τόσο μένος που επί 23 μέρες ανατίναζαν ένα-ένα τα 940 σπίτια σας, χτισμένα με τον ιδρώτα και το αίμα όχι μόνο των τότε αλλά και των προηγούμενων γενιών. Μέχρι να μείνουν μόνο σωροί από πέτρες και οι Ανωγειανοί εξόριστοι για χρόνια μέσα στο ίδιο το νησί τους. Και στην Κάντανο έβαλαν εκείνη την περιπαιχτική επιγραφή στα γερμανικά: «Εδώ υπήρχε η Κάντανος.»
Και σήμερα τι γίνεται; Θα ‘θελα να σας διηγιόμουν ένα παραμύθι και να τελείωνα εδώ διαβεβαιώνοντας σας ότι πάλι με τον καιρό «ζήσανε αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα».
Αλλά δυστυχώς τα πράγματα δεν είναι έτσι. Τόσο η ιστορική μνήμη και τιμή όσο και οι πραγματικές ανάγκες των ζωντανών θυσιάζονται σήμερα στην Κρήτη σ΄ αυτόν τον ακήρυχτο κοινωνικό πόλεμο των τελευταίων δεκαετιών. Στο βωμό όσων βάζουν το κέρδος πάνω από τον άνθρωπο το μικρό λατομείο που λειτουργούσε τις τελευταίες δεκαετίες στην Κάντανο πήρε τη νόμιμη άδεια των Αρχών κι ετοιμάζεται να επεκταθεί σ’ όλο το έδαφος του ιστορικού τόπου: Εκεί που υπήρχε το χωριό, εκεί που εκτέλεσαν τους ανθρώπους του, εκεί που εκτείνεται το παλιό πλακόστρωτο δρομάκι, εκεί που σήμερα φυτρώνουν πανύψηλα δέντρα. Η νέα περιπαιχτική επιγραφή, αυτή τη φορά στα ελληνικά, θα πρέπει να γράφει: «Εδώ υπήρχε η μνήμη, η τιμή, η ιστορία και η Κάνδανος.»
Αν μιλήσετε σήμερα στα χωριά της Βιάννου και του Ηράκλειου με τους ηλικιωμένους ανθρώπους στα καφενεία, θα βρείτε ανθρώπους αποκαρδιωμένους, που δεν περιμένουν πια τίποτα. Θα σας πουν ότι είναι η τελευταία γενιά αγροτών, που έζησε από τη γη της. Και ξέρετε ότι αυτό τον Οκτώβριο στο Ηράκλειο, που μερικές δεκαετίες ακόμα πριν ζούσε από τη σταφίδα, ξεπάτωσαν τα σταφιδάμπελα. Και στο χωριό Βαχός της Βιάννου οι άνθρωποι έχουν ξεσηκωθεί, με τους πολιτιστικούς συλλόγους τους και μαζί με τον παπά του χωριού τους, γιατί κι εκεί το υπάρχον λατομείο, μέσα σ΄ ένα άγριο τοπίο εκπληκτικής ομορφιάς, που κι αυτό όπως και της Κανδάνου έχει κηρυχθεί προστατευόμενη περιοχή NATURA όπου απαγορεύεται κάθε λατομική δραστηριότητα, πήρε άδεια επέκτασης. Και ενώ τρώει το δάσος, έχει κάνει ήδη τη ζωή τους αφόρητη.
Κι όταν το ίδιο το κράτος παρανομεί, δίνοντας νομική κάλυψη κατά παράβαση των νόμων στην καταστροφή του περιβάλλοντος, της μνήμης, της ιστορίας και των ανθρώπων, δεν παρέχει μόνο έτοιμες δικαιολογίες και ηθική κάλυψη στους πολίτες του για τις δικές τους παρανομίες. Όπως αποδεικνύει και η κρίση που ξέσπασε ανοικτά – γιατί κουφόβραζε εδώ και χρόνια - με αφορμή την περίπτωση των Ζωνιανών, οι ίδιοι οι μηχανισμοί του μέσα απ’ ένα πελατειακό πολιτικό σύστημα, μέσα από ανώτερους κύκλους της αστυνομίας, μέσα απ’ το λεγόμενο παραδικαστικό κύκλωμα, γίνονται αξεδιάλυτο κουβάρι με το οργανωμένο έγκλημα.
Και βέβαια τέτοιες καταστάσεις δεν αντιμετωπίζονται μόνο καταγγελτικά, γιατί από μόνες τους οι καταγγελίες χωρίς συγκεκριμένα μέτρα δεν μπορούν ν΄ ανατρέψουν ένα κλίμα που αποτελεί μίγμα τρόμου και ανοχής. Ούτε αντιμετωπίζονται με αστυνομοκρατικές αντιλήψεις, με μόνιμη εγκατάσταση των ΕΚΑΜ στην Κρήτη. Η μονιμοποίηση της παρουσία τους το μόνο που θα καταφέρει ν΄ ανοίξει θα είναι οι ασκοί του Αιόλου. Ούτε αντιμετωπίζονται με πονηριές από κύκλους που θεώρησαν ότι βρήκαν την κατάλληλη ευκαιρία να δικαιολογήσουν ακόμα κι εξωδικαστικές εκτελέσεις, όπως αυτή του Ηρακλή Μαραγκάκη, υπερασπίζοντας την αυθαιρεσία των διωκτικών Αρχών. Εδώ ολοφάνερα απαιτούνται τα μέτρα δημόσιας τάξης που, ενώ είναι θεσπισμένα, δεν υπήρξαν και δεν εφαρμόστηκαν – πριν απ’ όλα να σταματήσουν να κάνουν τα στραβά μάτια, τόσο στην αστυνομία όσο και στη δικαιοσύνη.
Και βέβαια πριν απ’ όλα απαιτούνται διέξοδοι οικονομικής και πολιτιστικής ανάπτυξης για τις ορεινές και ημιορεινές περιοχές, που θα τις βγάζουν από την απομόνωση στην οποία τις έχουν καταδικάσει οι ίδιοι εκείνοι πολιτικοί κύκλοι που σήμερα κόπτονται για την κατάσταση στην ευρύτερη περιοχή σας κι αλλού. Ουσιαστική στήριξη της γεωργίας και της κτηνοτροφίας, δημιουργίες ζωνών βιολογικής καλλιέργειας και κτηνοτροφίας, εναλλακτικές μορφές τουρισμού, δρόμοι, πολιτιστικές και ευρύτερες μορφωτικές υποδομές, μια αναβαθμισμένη εκπαίδευση. Να νοιαστεί πραγματικά η πολιτεία γιατί το 1/3 των παιδιών δεν τελειώνει στις περιοχές αυτές ούτε τις υποχρεωτικές της βαθμίδες. Στήριξη όλων των μορφών αυτοοργάνωσης κι ενίσχυση της κοινωνικής υπευθυνότητας των ανθρώπων. Να θεωρήσουν οι ίδιοι οι ενδιαφερόμενοι, που είναι η μεγάλη πλειοψηφία των αγροτών, των κτηνοτρόφων και των εργαζόμενων της Κρήτης, αντρών και γυναικών, ότι είναι δικό τους πρόβλημα το να ενισχυθούν οι όποιες αντιστάσεις υπάρχουν στις τοπικές κοινωνίες που βρίσκονται στο επίκεντρο αυτού του κουβαριού, στο επίκεντρο του προβλήματος.
Από αυτή την άποψη μπορείτε ν΄ ανοίξετε δρόμους για περιοχές με προβλήματα όπως αυτά των Ζωνιανών. Έχετε την εμπειρία του πως χειριστήκατε τα πράγματα στη δική σας τοπική κοινωνία. Των κινητοποιήσεων του 1999 για να μην την αγκαλιάσουν τέτοια φαινόμενα. Των υποδομών που επιμείνατε να δημιουργήσετε, της κοινωνικής συνοχής και αλληλεγγύης που καταφέρατε να διατηρήσετε. Της κοινωνικής προστασίας που αναπτύξατε απέναντι στους πιο αδύνατους κρίκους της σημερινής κρητικής κοινωνίας, συμπεριλαμβανομένων και των ξένων μεταναστών. Των πολύπλευρων πολιτιστικών πρωτοβουλιών και αθλητικών δραστηριοτήτων που εκτυλίσσονται στ΄ Ανώγεια. Η επαφή με την τέχνη και τη δημιουργία είναι αναντικατάστατη για την ανάπτυξη της προσωπικότητας και την ενίσχυση ενός συστήματος αξιών, για την ίδια τη διαδικασία ανθρωποποίησης του ανθρώπου.
Μέσα από τέτοιους δρόμους αντίστασης στη βαρβαρότητα που εμφανίζεται ως το συνηθισμένο και «φυσιολογικό» στους κόλπους μιας κοινωνικής πραγματικότητας καθόλου εύκολης περνάει το κόκκινο νήμα που συνδέει το σήμερα με την αντίσταση της περιόδου του Πολυτεχνείου. Αυτό είναι και το ουσιαστικό νόημα ενός όχι τυπικού εορτασμού της επετείου: Να ανοίξουν τα παράθυρα και να μείνουν «ανοιχτά στη λιακάδα».
Ας μην ξεχνάμε και κάποιους άλλους, παραδοσιακούς αλλά απίστευτα επίκαιρους σήμερα στίχους που τραγουδούσε κείνες τις μέρες ο Νίκος Ξυλούρης:
Ο άντρας [και η γυναίκα, θα ‘λεγα γω] κάνει τη γενιά
Κι όχι η γενιά τον άντρα.
*Ομιλία στην επιμνημόσυνη δέηση στ’ Ανώγεια, στις 17.11.2007

