“Ταξίδια των ανέμων, ταξίδια των υδάτων”

“Ανεμόμυλοι και νερόμυλοι της Κρήτης, αντλητικοί ανεμόμυλοι του οροπεδίου Λασιθίου” Είναι ο τίτλος του νέου βιβλίου της Χρυσούλας Τζομπανάκη που θα παρουσιαστεί επίσημα από το ΤΕΕ/ΤΑΚ την Τετάρτη

28 Νοεμβρίου στις 7.00 το απόγευμα στην αίθουσα συνεδρίων του κτιρίου του ΤΕΕ, Πρεβελάκη και Γρεβενών στο Ηράκλειο


Τον Δεκέμβριο του 2005 είχε κυκλοφορήσει ο πρώτος τόμος του μεγαλόπνοου συγγραφικού έργου της αρχιτέκτονος-μηχανικού και αρχαιολόγου Χρυσούλας Τζομπανάκη που έχει τον γενικό τίτλο “Η αρχιτεκτονική στην Κρήτη. Περίοδος των νεοτέρων χρόνων”. Οπως έγραφε η ίδια στον πρόλογο του πρώτου αυτού τόμου, στόχος της ήταν να διερευνήσει την τεράστια αρχιτεκτονική και κατασκευαστική παραγωγή των τελευταίων αιώνων στην Κρήτη και να παρουσιαστούν κατά ομάδες τα μνημεία του τόπου μας με σειρά επιμέρους τόμων. Ηδη, πριν κλείσουν δυο χρόνια, εκδόθηκε και κυκλοφορεί ο δεύτερος τόμος, ο οποίος έχει τον ίδιο γενικό τίτλο, και υπότιτλο “Ταξίδια των ανέμων, ταξίδια των υδάτων. Ανεμόμυλοι και νερόμυλοι της Κρήτης, αντλητικοί ανεμόμυλοι του Οροπεδίου Λασιθίου”.

Οπως φαίνεται και από τον τίτλο του, ο τόμος αυτός έχει αφιερωθεί στους νερόμυλους και τους ανεμόμυλους της Κρήτης αυτά τα “άσημα”, όπως η ίδια γράφει και παραγνωρισμένα μνημεία, τα οποία με τα προϊόντα της λειτουργίας τους έθρεψαν τόσες γενεές ανθρώπων.

Στον πρόλογο του βιβλίου αναφέρεται ότι: “Εχουν κυλήσει πολλά-πολλά χρόνια από την εποχή εκείνη που ο άνθρωπος διαπίστωσε ότι παντού στη φύση υπήρχαν και κυριαρχούσαν ισχυρότατες δυνάμεις, δυνάμεις αιώνιες που έμοιαζαν αστείρευτες. Τα ρέοντα ύδατα και οι πνέοντες άνεμοι ήταν κάποιες από αυτές. Και παρά το ότι τα ρέοντα ύδατα και οι πνέοντες άνεμοι συχνά παρουσίαζαν απρόβλεπτη ή ακόμη και καταστροφική για τον ίδιο συμπεριφορά, εκείνος τις αισθανόταν φιλικές, ίσως και οικείες. Δεν τον τρομοκρατούσαν όπως οι κεραυνοί, τα αστροπελέκια, οι σεισμοί και οι μεγάλες θαλασσοταραχές. Και είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι στην ελληνική μυθολογία τα γλυκά ύδατα και οι άνεμοι συνδέθηκαν με αγαθές, δευτερεύουσες θεότητες-τις Ναϊάδες και τον Αίολο-ενώ μεγάλοι και όχι πάντα αγαθοί, ισχυροί θεοί έλεγχαν τις φυσικές εκείνες δυνάμεις που τον τρόμαζαν.

Ο άνθρωπος σκέφτηκε-και στη συνέχεια έκανε πράξη τη σκέψη του-να δεσμεύσει τις δυνάμεις που υπήρχαν στα ρέοντα ύδατα και στους πνέοντες ανέμους, ώστε να τις χρησιμοποιήσει για δικό του όφελος. Επειδή μια από τις σπουδαιότερες ανάγκες του ήταν, διαχρονικά, η εξασφάλιση της τροφής του, η προσπάθεια του να βελτιώσει την ποσότητα και την ποιότητά της ήταν αδιάκοπη.

Το ψωμί ήταν βέβαια ένα από τα βασικά είδη διατροφής, το βασικότερο ίσως για πολλούς λαούς της γης και οπωσδήποτε για εκείνους που κατοικούσαν στη Γηραιά Ηπειρο. Για να παρασκευαστεί όμως το ψωμί έπρεπε να χρησιμοποιηθεί αλεύρι, το οποίο προέκυπτε από τη σύνθλιψη των δημητριακών καρπών. Αλλά αυτό δεν ήταν μια εύκολη υπόθεση. Για να το επιτύχει, ο άνθρωπος επινόησε κατάλληλες μηχανές-απλές στην αρχή, συνθετότερες στη συνέχεια-οι οποίες με την πάροδο του χρόνου εξελίχθηκαν σημαντικά. Οι μηχανές αυτές στεγάστηκαν σε ειδικά κτίρια, κτίρια με ιδιαίτερο σχεδιασμό, κατασκευή και λειτουργία.

Ετσι γεννήθηκαν οι νερόμυλοι και οι ανεμόμυλοι. Τα κτίσματα και οι μηχανές τους, παίρνοντας την αναγκαία για τη λειτουργία τους κινητήρια δύναμη από τα ρέοντα ύδατα και τους πνέοντες ανέμους, τέθηκαν στη δούλεψη του ανθρώπου, εξασφαλίζοντας του το πολύτιμο αλεύρι έως και τα μέσα περίπου του 20ου αι. Τότε, οι καιροί και τα πράγματα τους ξεπέρασαν”.

Η συγγραφέας κάνοντας χρήση άλλες φορές ενός καθαρά ποιητικού λόγου κι άλλες φορές με αυστηρά επιστημονική γραφή, εξετάζει το θέμα της από όλες τις πλευρές με τρόπο απλό, εύληπτο και δίχως πλεονασμούς. Παραθέτει πάρα πολλές πληροφορίες, σχέδια, παλαιές γκραβούρες, επιστολικά δελτάρια και πλήθος φωτογραφιών, κυρίως έγχρωμων. Το υλικό της είναι εντελώς πρωτότυπο και αποτελεί προϊόν μακρόχρονης εμπεριστατωμένης έρευνας και μελέτης.



Ο Αίολος πάνω απ’ την Κρήτη



“Η Κρήτη, η μεγαλύτερη από τις νήσους της Ελλάδος, μοιάζει να αποτελεί, μόνη αυτή, μια μικρή ήπειρο ευλογημένη από τη φύση”, γράφει η κ. Τζομπανάκη. “Από την αυγή του πολιτισμού οι θαλάσσιοι δρόμοι της ανατολικής Μεσογείου περιέπλεαν τα παράλιά της. Οι επιταγές των καιρών, άλλες φορές οδηγούσαν τους ναυτικούς-στόλους εχθρικών στρατευμάτων ή πλοία φιλήσυχων εμπόρων-να διασχίζουν τη θάλασσα που έβρεχε τα βόρεια ακρογιάλια της και άλλες φορές εκείνη που μαστίγωνε τις απότομες νότιες ακτές της. Η Αερία η Μάκαρις, η Κουρήτις-όπως την ονόμαζαν στην αρχαιότητα-νήσος, έχει ένα εξαιρετικά πλούσιο παρελθόν, στο οποίο η εμπλοκή των ιστορικών γεγονότων με μύθους και θρύλους δεν είναι σπάνια. Γοητευτικές και παράξενες ιστορίες την κυκλώνουν ακόμη και σήμερα.

“Θεριό που κείτεται στη θάλασσα” την αποκαλεί ένα σημαντικό τέκνο του 20ου αι., ο συγγραφέας Νίκος Καζαντζάκης. Και δεν έχει άδικο. Η ιστορία της χαρακτηρίζεται από κατακτήσεις της από διάφορους λαούς και επαναστάσεις των κατοίκων εναντίον των κατακτητών αυτών.

Η Μεγαλόνησος με τις διαστάσεις της-245.00 χλμ. μήκος, 50.00 χλμ. πλάτος-και τις εδαφικές της ιδιομορφίες-15 οροσειρές σε τρεις από τις οποίες το μέγιστο ύψος ξεπερνά τα 2.000,00 μ.-φαίνεται σα να έχει στραμμένη την όψη της προς την Ελλάδα.

Η ποικιλία του τόπου είναι απαράμιλλη: αμέτρητοι λόφοι και υψηλά βουνά που σχίζονται από βαθιά ρήγματα, εξαίσιες κοιλάδες και οροπέδια, μικρές πεδιάδες και δαντελωτές ή απότομες παραλίες όπου καταλήγουν ορμητικά ή ήρεμα ποτάμια. Στη νήσο ζουν μοναδικά φυτά, περίεργα ζώα, άγρια πουλιά. Και όλα αυτά υπάρχουν κάτω από έναν λαμπρό ήλιο που βάφει τα βουνά πορφυρά ή βιολετί και αναδεικνύει το μοναδικό, ασημοπράσινο χρώμα των δένδρων της ελιάς και το έντονο πράσινο ή χρυσαφί το φθινόπωρο, των αμπελιών”.

“Η Κρήτη, έχοντας τα τυπικά χαρακτηριστικά μιας μεσογειακής περιοχής, έχει εύκρατο κλίμα”, προσθέτει. “Ο χειμώνας είναι βροχερός και ήπιος, ενώ σπάνια παρουσιάζει παγετό. Το καλοκαίρι, άνυδρο συνήθως, είναι ζεστό, με έναν ολόλαμπρο ήλιο να καταυγάζει τη στεριά και τη θάλασσα. Ανάμεσα στον χειμώνα και το καλοκαίρι κυριαρχούν δυο εξαίσιες εποχές: η άνοιξη και το φθινόπωρο. Την άνοιξη, μέσα σε έκρηξη χρωμάτων, ευωδιών, φωτός και νέας ζωής όλα φαίνονται να ξαναγεννιούνται, και το φθινόπωρο, μέσα από αδιαπέραστα πολλές φορές σύννεφα και πέπλα βροχής όλη η φύση βάφεται χρυσαφένια και η θάλασσα αρχίζει να αγριεύει. Η ποικιλία τόσο στο έδαφος της νήσου όσο και στο μικροκλίμα της είναι μοναδική και χαρακτηριστική. Και είναι επίσης χαρακτηριστικό της γνώρισμα το γεγονός ότι, ούτε οι βροχοπτώσεις, ούτε οι θερμοκρασίες είναι σταθερές σε κάθε περιοχή, αλλά παρουσιάζουν διακυμάνσεις από έτος σε έτος.

Η Μεγαλόνησος βρίσκεται σε σταυροδρόμια θαλασσών και ανέμων. Εξι αφρισμένα, πολύβοα πελάγη την περιβάλλουν και τέσσερα μεγάλα καιρικά συστήματα καθορίζουν τον καιρό της. Τον χειμώνα η ζώνη χαμηλών πιέσεων από τον βόρειο Ατλαντικό και η ζώνη υψηλών πιέσεων της νοτιοδυτικής Ασίας και της βόρειας Αφρικής μάχονται ασταμάτητα διεκδικώντας η κάθε μια την επικράτησή της. Ετσι, γύρω από τις περιοχές χαμηλών πιέσεων εμφανίζονται υφέσεις, που κινούνται προς τα ανατολικά διασχίζοντας κατά μήκος το νησί. Τότε, μολυβένιες, συννεφιασμένες περίοδοι με δυνατές βροχές εναλλάσσονται με φωτεινές, ηλιόλουστες, λαμπερές ημέρες. Το καλοκαίρι η Κρήτη δέχεται τις επισκέψεις των ανέμων που αναπτύσσονται στη ζώνη υψηλών πιέσεων των Αζορών και των χαμηλών πιέσεων της ινδοπερσικής ζώνης. Οι επισκέψεις αυτές δημιουργούν βορειοδυτικά δροσερά ρεύματα που ονομάζονται μελτέμια-αι ετησίαι όπως τα έλεγαν στα αρχαία χρόνια. Κανείς δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι η φύση του νησιού είναι πληκτική ή μονότονη. Η Κρήτη με την πολυποίκιλη στεριά της, την καταγάλανη έκταση που την περιβάλλει, με τα φυτά και τις ευωδιές τους, είναι πάντα πανέμορφη, εύφορη, μυρωμένη και λαμπερή”.

Η ίδια στην αρχή του μέρους V επισημαίνει:

“Και τώρα; Τι απομένει από αυτόν τον μεγάλο αριθμό κτισμάτων, τα οποία δέσμευσαν ισχυρότατες δυνάμεις της φύσης-τα ρέοντα ύδατα και τους πνέοντες ανέμους-κάνοντάς τις να εργαστούν για το καλό της ανθρωπότητας; Τι απομένει από τα έργα εκείνα του ανθρώπου που εξασφάλισαν το ψωμί σε τόσες γενεές; Σήμερα βλέπει κανείς σπαράγματα αυτών των ταπεινών αλλά συνάμα ισχυρών κατασκευών. Ελάχιστες μόνο είναι οι περιπτώσεις επισκευασμένων μύλων. Εαν αυτές οι περιπτώσεις δεν αυξηθούν, τότε φοβάμαι πως, πολύ σύντομα, θα ακούγεται μόνο το βουβό τους παράπονο έτσι όπως θα συνεχίζεται, ανελέητη, η καταστροφή τους. Αλλά οι μύλοι δεν είναι άψυχα κτίσματα, σωροί από πέτρες. Και δακρύζουν. Lacrimae rerum...”



Tα κεφάλαια



Το βιβλίο αποτελείται από τα εξής μέρη:

ΜΕΡΟΣ 1

Ταξίδια των ανέμων, ταξίδια των υδάτων

Κεφάλαιο 1. Ο Αίολος πετά επάνω από την Κρήτη

Κεφάλαιο 2. Οι Ναϊάδες, οι νύμφες των πηγών και των ποταμών, ελέγχουν και κατευθύνουν τα γλυκά ύδατα της Κρήτης.

ΜΕΡΟΣ ΙΙ

H Ιστορία· οι μύλοι και οι ιστορίες τους

Κεφάλαιο 3. Η φύση “εκχωρεί” στον άνθρωπο κάποιες από τις δυνάμεις της

Κεφάλαιο 4. Το δίκαιο των μύλων

Κεφάλαιο 5. Τα σιτηρά· η παραγωγή τους και τα μέσα για την αλευροποίησή τους

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ

Οι νερόμυλοι και οι ανεμόμυλοι της Κρήτης. Τα σιωπηλά σήμερα, μνημεία άλλων καιρών.

Κεφάλαιο 6. Οι νερόμυλοι· οι χώροι παραγωγής έργου ρεόντων υδάτων

Κεφάλαιο 7. Οι ανεμόμυλοι· τα καράβια της στεριάς

Κεφάλαιο 8. Οι άνθρωποι των μύλων 115

Κεφάλαιο 9. Μύλοι σε μυλοτόπια, μύλοι σε συστάδες, μύλοι κατά μόνας

Κεφάλαιο 10. Οι μύλοι στην ιδιαίτερη γλώσσα του κρητικού λαού

ΜΕΡΟΣ ΙV

Αλεστικοί μύλοι και αντλητικά συγκροτήματα 19ου και του πρώτου μισού του 20ου αι. στο οροπέδιο Λασιθίου

Κεφάλαιο 11. Οι πριν τον 19ο αι. εποχές

Κεφάλαιο 12. Οι αντλητικοί ανεμόμυλοι του οροπεδίου του Λασιθίου· μια μοναδική περίπτωση

ΜΕΡΟΣ V

Lacrimae rerum

Κεφάλαιο 13. Καταγραφές μύλων, νερόμυλων και ανεμόμυλων.

Κεφάλαιο 14. Κατάλογοι και πίνακες.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ