
Ταυτόχρονα σχεδόν με τη διάλυση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών στις 24 Οκτωβρίου 1945 ιδρύθηκε και η ΟΥΝΕΣΚΟ. Είναι η οργάνωση που ιδρύθηκε με σκοπό την προαγωγή της Εκπαίδευσης, της Επιστήμης και της Μόρφωσης. Τον Φεβρουάριο 1946 και για ένα περίπου χρόνο ο Καζαντζάκης ορίστηκε από την Ελλάδα, ως σύμβουλος της λογοτεχνίας.
Το BBC με το διορισμό του του ζήτησε να μιλήσει για την ΟΥΝΕΣΚΟ. Η ομιλία του απευθύνεται βασικά στους διανοούμενους όλου του κόσμου. Αποτελεί μια έκφραση ανησυχίας και μια πανανθρώπινη φωνή σωτηρίας. Είναι ένα μήνυμα συμφιλίωσης και αγάπης που μεταξύ των άλλων δείχνει τα αγνά χριστιανικά του αισθήματα. Αναφέρεται ακόμα για τους σκοπούς της οργάνωσης, που στέκεται ως ελπίδα σωτηρίας, για την κοινωνική και οικονομική συνεργασία των λαών και την ανάγκη συμφιλίωσης μεταξύ τους.
Το ξεχωριστό ενδιαφέρον της ομιλίας του που προέρχεται από τον αρχείο του BBC μας παροτρύνει για τη δημοσίευσή του στην επέτειο των 50 χρόνων από το θάνατό του σαν σήμερα.
Η στιγμή που περνά η ανθρωπότητα είναι κρίσιμη. Άλλοτε σε μια στενή γεωγραφική περιοχή, διεκήρυσσαν οι Κρητικοί, σηκώνοντας τη σημαία της ελευθερίας; “Ενωσις ή θάνατος”. Αυτό το ίδιο σύνθημα ακούγεται σήμερα σε μια όμως παγκόσμια κλίμακα. Τα πιο προγνωστικά μυαλά, οι βαθιές ανθρώπινες καρδιές διακηρύσσουν πως η ανθρωπότητα βρίσκεται σε μια επικίνδυνη καμπή της ιστορίας της. Ήρθε η στιγμή που ή θα ενωθούν όλοι οι άνθρωποι ή θα χαθούν.
Μπήκαμε τον τελευταίο τούτο καιρό σε κρίση πολιτισμού. Από τη μια μεριά οι δυσπιστίες, οι απελπισίες, τα μίση των κρατών. Από την άλλη μεριά, τα φοβερά όπλα καταστροφής που η επιστήμη έφευρε και εμπιστεύτηκε στα χέρια του ηθικά ανεξέλικτου ακόμα ανθρώπου- και πάνω απ’όλα η ατομική βόμβα. Αυτοί οι δύο σκοτεινοί παράγοντες διαιρούν σήμερα την ανθρωπότητα σε αντίμαχα πάνοπλα στρατόπεδα. Κι έτσι ο φόβος μιας σύγκρουσης τρομακτικής δεν εξαφανίστηκε ακόμα από τον ορίζοντα της ανθρώπινης ψυχής. Δέος συνέχει τους πιο αγνούς και φωτισμενους ανθρώπους και το δέος αυτό απλώθηκε πια και στις μεγάλες μάζες των λαών.
Ήρθε λοιπόν η στιγμή ή να ενωθούν και να συνεργαστούν οι λαοί ή να εξαφανιστούν. Όχι τώρα πια απλώς να σκοτωθούν πάλι εκατομμύρια ανθρώπων. Όχι απλώς ο πόλεμος να σκορπίσει πάλι στη γη ερείπια και να κινδυνέψει να πισωδρομήσει ο πολιτισμός. Παρά, κυριολεκτικά -με τα νέα τεχνικά μέσα της καταστροφής- να εξαφανιστεί το ανθρώπινο γένος.
Για πρώτη φορά, άρχισε να γίνεται νοητός ο μεγάλος αυτός κίνδυνος μετά το τέλος του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου. Γι’αυτό και η τότε κοινωνία των Εθνών ένοιωσε την ανάγκη να δημιουργήσει ένα διεθνή οργανισμό που σκοπό θα είχε να βοηθήσει την πνευματική επικοινωνία και συνεργασία των λαών και να ετοιμάσει το έδαφος για μια μόνιμη, ειρηνική διαβίωση των ανθρώπων. Δημιούργησε λοιπόν η τότε κοινωνία των Εθνών στα 1925, στο Παρίσι, το “Ινστιτούτο της Διεθνούς Πνευματικής Συνεργασίας”.
Μα η διεθνής αυτή οργάνωση απέτυχε για πολλούς λόγους· οι κυριώτεροι είναι τρεις. (1) Δεν είχε αρκετά υλικά μέσα να πραγματοποιήσει τους μεγάλους σκοπούς της. (2) Δεν αποτάθηκε στις μεγάλες μάζες, στους λαούς, παρά σε στενό κύκλο διανοουμένων. (3) Ο κίνδυνος δεν είταν ακόμα τόσο μεγάλος, η παγκόσμια ατμόσφαιρα δεν είταν ακόμα τόσο δηλητηριασμένη· η ιδέα δεν είχε ακόμα γίνει ανάγκη.
Και το Ινστιτούτο της Διεθνούς Πνευματικής Συνεργασίας απέτυχε.
Μετά το τέλος όμως του Δευτερου Παγκόσμιου Πολέμου η ιδέα παγκόσμιας πνευματικής και ειρηνικής συνεργασίας έγινε ανάγκη. Και ανάγκη επιτακτική. Οσο περισσότερο τα κράτη διαφωνούσαν μεταξύ τους και ο κίνδυνος νέου ολοκληρωτικού πολέμου απειλούσε την ολοκληρωτική πια καταστροφή των ανθρώπων, τόσο και η ειρηνική συνεννόηση των λαών γίνονταν κατεπείγουσα ανάγκη. Ζήτημα ζωής και θανάτου.
Οι αρχηγοί των κρατών, βλέποντας τον κίνδυνο, πρωτοστατούν σε δημιουργία ενός νεου διεθνούς πνευματικού οργανισμού. Ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Τρούμαν διεκήρυξε πρώτος: Θέλουμε να συντελέσουμε να οικοδομηθή ένας κόσμος απαλλαγμένος από το φόβο και από την αθλιότητα, οι συνθήκες της ζωής να βελτιωθούν κι ο ναζισμός, ο φασισμός και η ένοπλη επίθεση να μην μπορούν πια να υπάρξουν. “Και ο Πρωθυπουργός της Αγγλίας Αττλη διετύπωσε επιγραμματικά την ανάγκη τούτη: “Αφού στο μυαλό των ανθρώπων γενιούνται οι πόλεμοι, γι’αυτό στο μυαλό των ανθρώπων πρέπει να υψωθούν οι προμαχώνες της ειρήνης”.
Και έτσι το Συνέδριο του Αγίου Φραγκίσκου, στις 12 Ιουλίου 1945, στο 9ο κεφάλαιο του Χάρτου των Ηνωμένων Εθνών, διατυπώθηκε η απόφαση να ιδρυθούν οι βάσεις μιας μόνιμης ειρηνικής συνεργασίας των λαών. “Τα υπογράφοντα Κράτη, διατυπώνει ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών, είναι αποφασισμένα να εξασφαλίσουν σε όλους εξ ίσου την πλήρη παιδεία, την ελεύθερη επιδίωξη της αντικειμενικής αλήθειας, και την ελεύθερη ανταλλαγή των ιδεών. Η ειρήνη πρέπει, για να προκόψει να στηρίζεται στη διανοητική και εθνική αλληλεγγύη του ανθρώπινου γένους. “Και αποφασίζουν να στείλουν αντιπροσώπους των και καταστρώνουν τον καταστατικό Χάρτη του νέου διεθνούς πνευματικού οργανισμού.
Όλα τα Ηνωμένα Έθνη-εκτός από τη Σοβιετική Ρωσία-έστειλαν αντιπροσώπους στο Λονδίνο. Από την πρώτη συνεδρία γεννήθηκε το ζήτημα του τίτλου του νέου οργανισμού. Για να τονιστεί η ιδιαίτερη σημασία που αποδίδεται τώρα στην Επιστήμη και στην Εκπαίδευση, ανέγραψαν τις δύο αυτές έννοιες μέσα στον τίτλο· κι έτσι ο νέος οργανισμός ονομάστηκε: Εκπαιδευτικός Επιστημονικός Εκπολιτιστικός Οργανισμός των Ηνωμένων Εθνών ή απλούστερα ΟΥΝΕΣΚΟ. Κι έτσι η ΟΥΝΕΣΚΟ συνελήφθη στον Άγιο Φραγκίσκο και γεννήθηκε και βαφτίστηκε στο Λονδίνο· και μόνιμη έδρα της ωρίστηκε το Παρίσι.
Ευτύς αμέσως καθωρίσθησαν οι σκοποί της: “Να συντελέσει στη διατήρηση της ειρήνης και της ασφαλειας, συσφίγγοντας με την εκπαίδευση, με την επιστήμη και τον πολιτισμό, τη συνεργασία μεταξύ των εθνών· να εξασφαλίσει τον παγκόσμιο σεβασμό της δικαιοσύνης, του νόμου, των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών σε όλους, χωρίς διάκριση φυλής, φύλου, γλώσσας ή θρησκείας”...
Ποια μέσα θα χρησιμοποιήσει η ΟΥΝΕΣΚΟ για να πραγματοποιήσει τους σκοπούς της;
Την Εκπαίδευση, την Επιστήμη, τα Γράμματα και τις Τέχνες.
Δε θα αναμιχθεί καθόλου στην πολιτική· η ενέργεια της θα είναι εντελώς ανεξάρτητη από το Συμβούλιο Ασφαλείας από το Οικονομικό και Κοινωνικό Συμβούλιο και από το Διεθνές Γραφείο Εργασίας. Ομως η δράση της ΟΥΝΕΣΚΟ μπορεί και πρέπει να έχει βαθύτερη επίδραση από όλες τούτες τις διεθνείς οργανώσεις· γιατί μόνο αν πετύχουν οι σκοποί της ΟΥΝΕΣΚΟ μπορεί να υπάρξει ελπίδα οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής συνεργασίας των Κρατών. Γι’αυτό και η δημιουργία της θεωρήθηκε απαραίτητη.
Ας αναλύσουμε τώρα με συντομία πως στοχάζεται η ΟΥΝΕΣΚΟ να πετύχει τους τριαδικούς σκοπούς της: τους Εκπαιδευτικούς, τους Επιστημονικούς, τους Εκπολιτιστικούς.
1.Εκπαίδευση: Ποτέ οι νέες γενεές δεν είχαν τόση ανάγκη ανθρωπιστικής και ειρηνόφιλης παιδείας όσο οι σημερινές νέες γενεές. Γιατί γεννήθηκαν και ανατράφηκαν μέσα σε μεγάλες υλικές στερήσεις και σε μεγάλη γύρω τους ηθική εξαθλίωση. Είταν λοιπόν απαραίτητο, μια διεθνής οργάνωση που σκοπό έχει να δημιουργήσει μιαν καλύτερη ανθρωπότητα να στρέψει όλη της την προσοχή στην εκπαίδευση των παιδιών.
Η νίκη των Συμμάχων πρέπει να σημαίνει τη νίκη της Δημοκρατίας στον κόσμο. Η βάση λοιπόν της παιδείας πρέπει να γίνει δημοκρατική, με την πλατύτερη έννοια. Οχι δηλ. μονάχα όλα τα παιδιά να μπορούν να σπουδάζουν ανάλογα με τις πνευματικές τους ικανότητες παρά κι ολάκαιρες οι μάζες να φωτιστούν και να υψωθεί το πνευματικό τους επίπεδο. Γι’αυτό θα καταπολεμηθεί συστηματικά ο αναλφαβητισμός· γιατί είναι μεγάλη ντροπή τα 55% σήμερα της ανθρωπότητας να είναι αναλφάβητα.
Έπειτα στις καταστραμμένες από τον πόλεμο χώρες να οικοδομηθούν τα σχολεία και τα εργαστήρια που γκρεμίστηκαν και να τους σταλούν σχολικά όργανα, τετράδια και βιβλία. “Και η βοήθεια αυτή να σταλεί πρωταρχικά στις πιο καταστραμμένες χώρες, τονίζει ο γενικός Γραμματεύς της ΟΥΝΕΣΚΟ, ο διάσημος σοφός Τζούλιαν Χάξλεϋ: στην Πολωνία, στην Ελλάδα, στη Γιουγκοσλαβία και στην Κίνα”.
Να γραφούν βιβλία σχολικά και εξωσχολικά, κυρίως Ιστορίας και Γεωγραφίας, με βάση όχι πια στενά εθνικιστική παρά πανανθρώπινη· να μάθουν τα παιδιά πως όλοι οι άνθρωποι είναι αδελφοί και συνεργάτες.
Να βοηθήσουν τους δασκάλους, τους καθηγητές, τους σπουδαστές των διαφόρων χωρών να γνωριστούν μεταξύ τους, να ενισχυθούν τα πιο προικισμένα παιδιά να σπουδάσουν. Να δοθούν νέοι πλατύτεροι σκοποί στην παιδεία· από τα κατώτερα σχολεία να τεθούν οι βάσεις ενός νέου πανανθρώπινου ουμανισμού.
2. Επιστήμη: Εντελώς ιδιαίτερη σημασία αποδίδει η ΟΥΝΕΣΚΟ στην Επιστήμη. Μπήκαμε σε μιαν κρίσιμη ιστορική περιόδο, όπου οι επιστημονικές εφευρέσεις θα παίξουν κυρίαρχο ρόλο στην ευημερία ή στην εξόντωση του ανθρώπου. Και η ανθρωπότητα, αν θέλει να σωθεί, πρέπει εγκαίρως να προσαρμοστεί στις νέες συνθήκες.
Η σημερινή απόσταση μεταξύ διανοητικής και ηθικής προόδου του ανθρώπου είναι μεγάλη. Γι’αυτό τεράστιες επιστημονικές ανακαλύψεις αντί να γίνουν πηγή ευτυχίας καταντούν εφιάλτης. Ανάγκη λοιπόν κατεπείγουσα η φοβερή δύναμη, που η επιστήμη θέτει στην υπηρεσία του ανθρώπου, να χρησιμοποιηθεί στην ειρηνική συνεργασία και ευημερία των λαών. Και αυτός είναι ένας από τους κυριώτερους σκοπούς της ΟΥΝΕΣΚΟ. Θα επιδιώξει αμέσως: (1) Να οργανώσει διεθνή επιστημονική υπηρεσία. (2) Ν’απλώσει σε ολόκληρο τον κόσμο πυκνό δίχτυ σταθμών επιστημονικής συνεργασίας. (3) Να υποστηρίξει τις διεθνείς επιστημονικές οργανώσεις. Και (4) να διαφωτίσει συστηματικά τις μάζες, εκλαϊκεύοντας ευρύτερα την επιστήμη.
3. Εκπολιτισμός: Τρίτη περιοχή της ενέργειας της ΟΥΝΕΣΚΟ είναι η εκπολιτιστική: τα Γράμματα, οι Τέχνες, ο αισθητικός και φιλοσοφικός φωτισμός των λαών.
Για να έχει ειρμό και ενότητα η δράση της ΟΥΝΕΣΚΟ πρέπει να βασίζεται σε μια όσο το δυνατόν ευρύτερη κοσμοθεωρία. Φυσικά όχι σε καμμιάν ωρισμένη θρησκεία. Ούτε σε ωρισμένο φιλοσοφικό σύστημα, ούτε σε ωρισμένο οικονομικό ή κοινωνικό ιδεώδες. Η ΟΥΝΕΣΚΟ είναι οργάνωση που ενώνει, όχι που χωρίζει. Δύο είναι οι μεγάλες αρχές της:
Ελευθερία, Ειρήνη. Πιστεύει στη προοδευτική εξέλιξη του ανθρώπου.
Θέλει να δημιουργήσει ένα πλατύτερο ουμανισμό, όπου όλες οι φυλές όλες οι θρησκείες και οι φιλελεύθερες ιδεολογίες, να μπορούν να συνεργάζονται και να αλληλοσυμπληρώνονται. Η ΟΥΝΕΣΚΟ είναι το πρώτο Παγκόσμιο Κοινοβούλιο που θα δίδει την αρμονική κατεύθυνση για την πνευματική Κυβέρνηση του κόσμου.
Στην επιτυχία του μεγάλου τούτου σκοπού αποφασιστικό ρόλο θα παίξουν τα Γράμματα και οι Τέχνες. Κάθε έθνος έχει στα αισθητικά του δημιουργήματα, και τη δική του ψυχική απόχρωση, και πλουτίζει έτσι το σύνολο της ανθρώπινης ψυχής. Μονάχα όταν γνωρίσουμε τους διάφορους πολιτισμούς μπορούμε να τους αγαπήσουμε· ν’αγαπήσουμε και τους ανθρώπους που τους δημιούργησαν.
Γι’αυτό η ΟΥΝΕΣΚΟ έθεσε ως ένα από τους τρεις
πρωταρχικούς σκοπούς της να βοηθήσει στην κάθε χώρα τα Γράμματα και τις Τέχνες, να θέσει σ’επαφή τους συγγραφείς και καλλιτέχνες των διαφόρων χωρών και να δημιουργήσει ανάμεσά τους ατμόσφαιρα κατανόησης και αγάπης.
Θα μεταφράσει τα πιο πανανθρώπινα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, θα επιδιώξει να καταργηθεί κάθε λογοκρισία, θα οργανώσει διεθνή συνέδρια, λαϊκές περιοδεύουσες βιβλιοθήκες, μορφωτικά Μουσεία, διεθνή περιοδικά, εκθέσεις, συναυλίες. Θα χρησιμοποιήσει εντατικά τα νεώτερα τεχνικά μέσα: το ραδιόφωνο και τον κινηματογράφο.
Να γνωριστούν οι λαοί, αυτό είναι το πρώτο βήμα· το δεύτερο ακολουθεί άσφαλτα: η αγάπη. Και έπειτα αναγκαστικά το τρίτο: η εγκάρδια κι ειρηνική συνεργασία.
Αυτός είναι ο σίγουρος δρόμος που ακολουθεί η ΟΥΝΕΣΚΟ. Δύσκολος μα με την επιμονή, με την επιστήμη, με την αγάπη, θα φτάσει εως το τέλος. Για πρώτη φορά μια τέτοια παγκόσμια συνεργασία μπορεί να πετύχει. (1) Γιατί, για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία, καμμιά μεγάλη ενέργεια δεν μπορεί να ξεκινήσει χωρίς να πάρει παγκόσμια έκταση. Η επιστήμη εξουδετέρωσε τις αποστάσεις και τίποτα πια δεν μπορεί να γίνει σ’ένα μέρος του κόσμου χωρίς αμέσως να μεταδοθεί σε όλη τη γήινη σφαίρα. (2) Γιατί βγήκε η ανθρωπότητα από τις δοκιμασίες δύο τρομακτικών πολέμων και λαχταρά πια γαλήνη, ασφάλεια κι ανθρώπινη ευτυχία. (3) Γιατί οι τελευταίες επιστημονικές εφευρέσεις έκαμαν πια χειροπιαστό και στις μάζες, πώς νέος παγκόσμιος πόλεμος θα πει: καταστροφή του ανθρώπινου γένους.
Πριν από λίγα χρόνια η ΟΥΝΕΣΚΟ θα είταν ουτοπία και θα απασχολούσε μονάχα μερικούς ιδεολόγους. Σήμερα ξεπέρασε το πρώτο αυτό στάδιο που παίρνει πάντα η νέα ιδέα, και μπήκε στο δεύτερο: έγινε ανάγκη. Και τώρα αρχίζει το τρίτο, το τελευταίο στάδιο: η ιδέα να γίνεται πραγματικότητα. Όλοι πια νοιώθουμε πως εφτασε ο καιρός ν’αποτοξινωθεί η παγκόσμια ατμόσφαιρα από τις δυσπιστίες και τα μίση.
Να βγάλουν πια τις ασφυξιογόνες μάσκες που είναι αναγκασμένοι οι άνθρωποι σήμερα να φορούν και ν’αρχίσουν πια να μιλούν μ’εμπιστοσύνη πρόσωπο προς πρόσωπο.
Την υψηλή τούτη αποστολή, ν’αποτοξινώσει τον αέρα που αναπνέουμε ανέλαβε η ΟΥΝΕΣΚΟ. Κάθε ψυχή που ενδιαφέρεται για τη σωτηρία του κόσμου ας ενωθεί μαζί της.

