Της Ειρήνης Γιατράκη-Κουμάνταρου*

Δομήνικος Θεοτοκόπουλος.

Ενα όνομα, μια ανεκτίμητη προσωπικότητα της τέχνης, ένας δάσκαλος του οποίου η καταγωγή κάνει περήφανο τον κάθε Κρητικό. Αλλά και μόνο η αναφορά στο όνομά του, προκαλεί ρίγη θαυμασμού και συγκίνησης, το έργο του οποίου αποτελεί πηγή γνώσης και μελέτης για εμάς τους νεότερους καλλιτέχνες. Η έκθεση είναι μια παραγωγή της SEACEX (Sociedad Estatal Para la accion Cultural exterior de Sspana) σε συνδιοργάνωση με το Ιδρυμα Γουλανδρή και πραγματοποιείται με την ευγενική χορηγία της Iberdrola Renewables. Περιλαμβάνει δε 56 έργα (ελαιογραφίες, χαρακτικά, παλαιά βιβλία και δημόσια έγγραφα της εποχής του Γκρέκο) από διάφορα μεγάλα Μουσεία της Ισπανίας. Εξ αυτών οκτώ πίνακες φέρουν την υπογραφή του μεγάλου δημιουργού του 17ου αιώνα και τα υπόλοιπα είναι έργα των μαθητών του εργαστηρίου του. Του γιου του Jorge Manuel Theotocopuli (1578-1631) και του Luis Tristan (1585-1624) και άλλων ζωγράφων του εργαστηρίου του καθώς και του Blas Munoz.

Ανάμεσα στα έργα που σχετίζονται με τον Θεοτοκόπουλο, υπάρχουν άφθονες αναπαραγωγές αγίων και Χριστών, πολλές απ’ αυτές είναι διαφορετικές εκδοχές έργων του ιδίου του καλλιτέχνη.

Υπάρχουν όμως και πολλά αντίγραφα των μαθητών του των οποίων η πιστότητα κάνει δύσκολη την απόδοση. Ο τρόπος με τον οποίο έχει δουλευτεί το κάθε έργο είναι τελείως διαφορετικός.

Περί το 1591 στην Ισπανία οι μεγάλες παραγγελίες δεν αφορούσαν μεμονωμένους πίνακες αλλά ολόκληρα ρετάμπλ για τα οποία ήταν απαραίτητοι συνεργάτες σε άλλες ειδικότητες: γλύπτες, ξυλογλύπτες, επιχρυσωτές κλπ.

Ο Λουίς Τριστάν υπήρξε μαθητής του Γκρέκο στο χρονικό διάστημα 1603-1606 και ο οποίος εξελίχθηκε σε μια σημαντική φυσιογνωμία της Σχολής του Τολέδο.

Ο γιος του Δομήνικου, Χόρχε Μάνουελ Θεοτοκόπουλι στα χρόνια 1606-1614 εκπροσώπησε τον πατέρα του επάξια.

Η μαθητεία υπήρξε θεσμός καθιερωμένος κατά τον Μεσαίωνα σε όλες τις τέχνες.

Το ίδιο συνέβαινε με την ζωγραφική στην Κρήτη απ’ όπου σώζονται αρκετές συμβάσεις μαθητείας από τον 14ο μέχρι και τον 17ο αιώνα.

Ο υπεύθυνος του εργαστηρίου σύμφωνα με την σύμβαση, δεσμευόταν να διδάξει την τέχνη του στον νέο, με ευσυνειδησία και αποτελεσματικότητα. Η εκπαίδευση διαρκούσε 3-4 χρόνια όπου μετά ο μαθητής έφερε και ο ίδιος τον τίτλο του μαΐστρου.

Η εργασία δε, που εκτελούσαν οι μαθητευόμενοι και οι υπόλοιποι βοηθοί, συνέβαλλε στην εξοικονόμηση χρόνου και στην ολοκλήρωση των παραγγελιών κάθε εργαστηρίου. Οι ζωγράφοι του Χάνδακα ήταν οργανωμένοι σε αδελφότητα ή συντεχνία (confraternita ή scuola dei pittori di Candia) η οποία λειτουργούσε από τα μέσα περίπου του 16ου αιώνα και ήταν αφιερωμένη στον Ευαγγελιστή Λουκά. Τα έργα του Θεοτοκόπουλου όμως είχαν ένα ξεχωριστό ύφος και αυτό ήταν που τον έκανε γνωστό, λόγω της προικισμένης του καλλιτεχνικής προσωπικότητας, τα δε έργα του συν τω χρόνω αποκτούσαν όλο και μεγαλύτερη εμπορική αξία. Πόλεις όπου μαθήτευσε και εργάστηκε: Ρώμη-Βενετία-Τολέδο, άφηνε πίσω του ανεκτίμητα έργα και άξιους βοηθούς.

Παρατηρώντας τα έργα του Τριστάν (μαθητή του) βλέπουμε ότι διατηρεί το σχήμα των συνθέσεων που είχε διδαχθεί αλλά μετά το μεταμορφώνει υπό το πρίσμα του Μπαρόκ. Σ’ αυτή την μεταμόρφωση χάνεται το παιχνίδι των βαθιά πνευματικών συμβόλων και κωδικών που χρησιμοποιούσε ο Θεοτοκόπουλος.

Ο Γκρέκο δημιουργούσε πάνω σε καμβάδες από λινάρι ή καννάβι ή με απλή ύφανση τύπου ταφτά. Η προετοιμασία των καμβάδων για τη ζωγραφική γινόταν με ένα αστάρωμα και στη συνέχεια εφαρμοζόταν μια προετοιμασία μείγματος γύψου (θειϊκό ασβέστιο) με κόλλα ζωϊκής προέλευσης.

Οι χρωστικές που χρησιμοποίησε ο Γκρέκο στα πρωτότυπα έργα του είναι:

ΛΕΥΚΟ: γύψος (θειϊκό ασβέστιο) λευκό του μολύβδου, ασβεστίτης (ανθρακικό ασβέστιο)

ΜΑΥΡΟ: μαύρο οργανικής προέλευσης

ΜΠΛΕ: αζουρίτης, λάπις λάζουλι, σμάλτο

ΠΡΑΣΙΝΟ: ρητίνη του χαλκού, πατίνα χαλκού, μαλαχίτης

ΚΑΦΕ: οξείδιο του σιδήρου

ΠΟΡΤΟΚΑΛΙ: οξείδιο του σιδήρου, μίνιο του μολύβδου, βερμιγιόν του υδραργύρου

ΚΟΚΚΙΝΟ: οργανική κόκκινη λάκα, οξείδιο του σιδήρου.

ΙΩΔΕΣ: μείγμα κόκκινης λάκας και αζουρίτη.

Τα μείγματα των χρωστικών για την επίτευξη των χρωματικών τόνων είναι με ιδιαίτερο τρόπο δοσμένα από το χέρι του καλλιτέχνη, ώστε η οποιαδήποτε αντιγραφή των έργων του από άλλους να καθιστά αδύνατη την ακριβή αντιγραφή. Μόνο η προσέγγιση της τεχνικής ήταν αδύνατη.

Μετά τον θάνατο του Γκρέκο τον Απρίλιο του 1614, ο γιος του Χόρχε Μανουέλ, διατήρησε το εργαστήριο του πατέρα του με μοναδικό σκοπό να ολοκληρώσει τους ημιτελείς πίνακες και να κάνει αναπαραγωγές ή αντίγραφα των προτύπων που εκείνος είχε αφήσει. Ο ίδιος δε, αφοσιώθηκε σχεδόν αποκλειστικά στις αρχιτεκτονικές εργασίες.

Η έκθεση έχει να προσφέρει πολλά στον επισκέπτη. Αξια συγχαρητηρίων και πάλι η πρόεδρος του Ιδρύματος Ν. Γουλανδρή, κ. Ντόλλη Γουλανδρή, της οποίας οι εκάστοτε πρωτοβουλίες αξιόλογων εκθέσεων αποσκοπούν στην ανάδειξη του πλούτου του ελληνικού πολιτισμού και η προσφορά γνώσης και μάθησης. Το ίδιο δε το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης αποτελεί από μόνο του ένα ανοιχτό Πανεπιστήμιο του οποίου το έργο είκοσι χρόνια τώρα είναι ανεκτίμητο.

* Η Ειρήνη Γιατράκη - Κουμάνταρου είναι μορφολόγος-ζωγράφος και μέλος του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης