Του δημοσιογράφου Νίκου Ε. Μαρκάκη

“Η καταγραφή-στην κυριολεξία-της ζωής δυο μεγάλων οικογενειών της Κρήτης και η με απόλυτη πιστότητα μεταφορά του κλίματος της κάθε εποχής, δεν είναι απλώς αφήγηση. Είναι Ιστορία! Ιστορία μάλιστα στην πιο στέρεη μορφή της, αυτήν της “εκ των ένδον” προσεγγίσεως.

Αυτό κατόρθωσε χωρίς-ίσως ή ασφαλώς-να το επιδιώξει, η κ. Κίττυ Ιερωνυμάκη με τον ανά χείρας τόμο που, ως ανάγνωσμα είναι συναρπαστικό και ως μελέτη απολύτως έγκυρη. Η θέση του σε οποιαδήποτε βιβλιοθήκη, θεωρώ ότι πρέπει να είναι διακεκριμένη!”

(Κ.Α. Γραμματικάκης)



“Ο εκ Κρήτης ήλιος παντί τω κόσμω εκπέμπει τας ακτίνας σήμερον και φως τοις πάσι προσνέμει”.

(Ματθαίου Μυρέων 1550-1624)

Και αν ακόμη ο προπάτοράς μας Ευριπίδης, ο μεγάλος τραγικός ποιητής της αρχαιότητας δεν εξεστόμιζε τη προφητική ρήση του: “Ολβιος όστις της ιστορίας έσχε μάθησιν”, η φορά των πραγμάτων και μόνο στην εξελικτική διαδρομή μας θα καθιστούσε αναγκαία τη λεπτομερή γνώση της προϊστορίας μας-ατομική η ομαδική-από τα γενοφάσκια μέχρι τώρα.

Η ενασχόληση με την ιστορία-παράθεση, απαρίθμηση, καταγραφή και ταξινόμηση των πεπραγμένων προσώπων ή χωριών και πόλεων, είναι το πλέον συνηθισμένο μοτίβο της καθημερινής μας επικαιρότητας, στο πλαίσιο πάντοτε της έμφυτης αυτογνωσίας που οδηγεί στην αποκάλυψη του γενεαλογικού δένδρου με τα κλαδιά και τα παρακλάδια του.

Κύτταρο, βασική δομική μονάδα της εθνικής μνήμης έχει αποδειχθεί το γενεαλογικό δένδρο, το διάγραμμα δηλαδή που απεικονίζει με κάθε λεπτομέρεια τη σειρά διαδοχής προγόνων και απογόνων. Γεφυρώνει κατά ένα τρόπο το χάσμα γενεών με τη γενεαλογική αυτή γραμμή που ανακαλεί από τα βάθη του μνημονικού πρόσωπα και γεγονότα και αποδεικνύεται έτσι πολύτιμος συντελεστής στο παραδοσιακό χώρο.

Ανέλπιστα και εντελώς τυχαία έγινα αυτόπτης μάρτυρας, διεπίστωσα και επίσημα τη σημασία του γενεαλογικού δένδρου στη μακρινή και φιλόξενη Αυστραλία, στα χρόνια που παρέμεινα εκεί, όπου λειτουργούν συστηματικά επίσημες υπηρεσίες σε κάθε πόλη και χωριό ακόμη με στόχο τη λεπτομερή απεικόνιση κάθε ντόπιου ή μετανάστη της χώρας σε όλες τις φάσεις της επίγειας διαδρομής του, πριν και μετα τα γενοφάσκια του!

Και στην τοπική μας κατανάλωση, το φαινόμενο αυτό ευδοκιμεί και ακμάζει με τις προεκτάσεις του στα κατατόπια της ιστορίας, λαογραφίας και πολιτιστικής ανάπτυξής μας. Πρόσφατο παράδειγμα: “Οι Ρίζες μου”, ένας εκτεταμένος, διεξοδικός και εμπεριστατωμένος τόμος 400 περίπου σελίδων της γνωστής λογίας μας κ. Κίττυ Βεργωτή-Ιερωνυμάκη που στην ουσία είναι ένας πολυδιάστατος καθρέπτης που αντανακλά τη γενεαλογική πορεία της οικογένειάς της και κατ’ επέκταση, των κατοίκων του Δήμου Ρούβα.

Εχω μπροστά μου μια πέρα για πέρα σοβαρή δουλειά, χειροπιαστή και μετρημένη που η κ. Κίττυ κατόρθωσε να φέρει εις πέρας και να εντυπωσιάσει, ύστερα από ξεγύμνωμα αρχείων, καταγραφή πιστή αφηγήσεων και αξιοποίηση σημειώσεων που κράτησε 12 ολόκληρα χρόνια και απαθανατίζει τώρα στο χαρτί.

Το σκοπό της θεάρεστης αυτής προσπάθειας της μας αποκαλύπτει η ίδια στο προλογικό της σημείωμα:

- “Πώς φτάνει ο άνθρωπος στη ζωή, αν όχι απ’ τους προγόνους του; Κι οι πρόγονοί του είναι ένας άπιαστος, μικρός κόκκος άμμου που συνέβαλε στην ιστορία της οικογένειάς του, στην ιστορία του τόπου του.

Νομίζω πως λίγες οικογένειες σήμερα μπορούν μ’ ευκολία να αναφερθούν στους προγόνους τους έξι-επτά γενεές πίσω. Μου άρεσε ν’ ακούω ιστορίες των οικογενειών της μητέρας μου και του πατέρα μου, από τους ίδιους, από τις θείες (σόι μαμάς), και από τους θείους (σόι μπαμπά)”.

- “Στα γραφόμενα έδωσα τον τίτλο “Οι ρίζες μου”. Οταν με τη σειρά σας παραδώσετε το γραφτό στα παιδιά σας και δισέγγονά μου, προσθέτοντας τις δικές σας μνήμες, θα ‘ναι το γραφτό τούτο, η ρίζα κι ο κορμός ενός δέντρου που τα παιδιά σας θα ‘ναι τα τρυφερά κι αψηλά κλαδιά του!”.

Σαν μια προκαταβολική ιδέα του αναγνώστη για τις άγνωστες και διαφωτιστικές λεπτομέρειες-που πιθανόν να “εγγίζουν” και τον ίδιο-παραθέτω μερικά αποσπάσματα από το βιβλίο:

* Ο Κρητικός άλλως τε, το θεωρούσε τρομερό κακό, γρουσουζιά, ν’ αγγίξη στην περίοδο που πολεμούσε, όχι μόνο ξένη γυναίκα, αλλά μήτε την ίδια τη γυναίκα του.

Μήτε ο παπάς σα λειτουργά

μήτε το παλληκάρι σαν πολεμά

* Στην Κρήτη λέμε:

“Δευτέρα γεννιέται ο Ομορφος,

Τρίτη γεννιέται ο Φρόνιμος,

Τετάρτη ο Αντρειωμένος,

Πέμπτη το Κακορίζικο,

Παρασκευή το Ξένο, (δηλαδή που θα ξενιτευτεί)

Σάββατο το Πολύχρονο (ή Πολύξευρο) και

Κυριακή το Πλούσο (πλούσιο)”.

* Γιατρέ, παράδες να σε πλερώσω δεν έχω. Αν έχω μαξούλι (εσοδειά) ταχειά (του χρόνου), θα σε ξεπλερώσω. Εδά κρατώ σου γουλωτό ραδίκιο, δυο αθοτύρια και δυο κότες που τσ’ ήσφαξε η πεθερά μου πριχού κινήσει το λεωφορείο για τη Χώρα, πάρε τα να χαρείς. Ο θεός να σ’ έχει καλά και να συγχωρνά τ’ αποθαμένα σου.

- Δεν πειράζει, του έλεγε ο πατέρας και στο χοντρό βιβλίο των βερεσέδων (των τζαμπατζήδων) καταχωρούσε άλλον ένα πελάτη.

* Οι Γερμανοί είχαν καταφέρει να πείσουνε τους νεότουρκους πολιτικούς πως μόνο αν οι Τούρκοι πάρουνε το εμπόριο από τα χέρια των Αρμένηδων και των Ελλήνων, θα μπορούσε ν’ αναπτυχθεί η Τουρκία. Κατόπιν αυτής της πλύσεως εγκεφάλου περί εμπορικής και κοινωνικής αναπτύξεως ξεκίνησαν οι σφαγές των Αρμενίων και των Ελλήνων σε μικρότερο βαθμό, με αποκορύφωμα τις σφαγές του 1915, όταν εσφάγησαν ένα εκατομμύριο Αρμένιοι. Το 1920, ακόμη πιο φανατισμένοι οι νεότουρκοι, συνέχισαν με βαρβαρότητες, σφαγές, ξεκοιλιάσματα, βιασμούς και περιορισμούς κατά των Ελλήνων.

* Τότε φασκιώνανε τα παιδιά. Στα χωριά οι φασκιές, μια παλάμη φαρδιές, έφταναν σε μήκος τους εκατόν τριάντα πόντους, κι είχανε πρακτικό χαραχτήρα. Επαιρναν το νεογέννητο στα χωράφια, βρεχότανε αλλά η φασκιά το κρατούσε ζεστό, δεν το άλλαζαν. Επίσης πίστευαν ότι έτσι ισιώνανε τα ποδαράκια του νεογνού. Οι φασκιές που μεταχειρίζονταν στην πόλη ήτανε... εκφυλισμένες, δηλαδή από λεπτότερο ύφασμα και μικρότερες σε μήκος.

* Οι Κρητικοί σφάζανε, μαχαιρώνανε, κόβανε κεφάλια Τούρκων, κόβανε χέρια, αλλά δεν τους γδέρνανε ζωντανούς, δεν βιάζανε τις γυναίκες τους ούτε πείραζαν τα παιδιά. Οι Τούρκοι κακοποιούσαν τις γυναίκες, τις βίαζαν, αρπάζανε τα παιδιά κορίτσια-αγόρια, ευνουχίζανε τ’ αγόρια, βίαζαν τα κορίτσια και τα πουλούσαν μετά στην ανατολή, σφάζανε γερόντους.

* Τότε εξαπλώσανε το νεκρό πάνω σε μια (ν)τάβλα κατά το συνήθειο με προσκεφάλι το μαχαίρι του και τη πατρόνα του. Ξύλα κατάλληλα δεν υπήρχανε να φτιάξουνε κάσα (φέρετρο). Το βράδυ στο ξενύχτι του νεκρού, ανάψανε φωτιές, οι μοιρολογίστρες είχανε ξεκινήσει από νωρίς τα μοιρολόγια.

Ο καμβάς και τα ποικίλα θέματα στο βιβλίο σχετίζονται με το δικό της γενεαλογικό δένδρο και εκ πρώτης όψεως δείχνουν ότι έχομε να κάνομε με μια καθαρά οικογενειακή υπόθεση. Οι προεκτάσεις όμως εγγίζουν άμεσα την ιστορία, λαογραφία, τοπογραφία αλλά και τον πολιτισμό της Κρήτης. Οι λεπτομέρειες μπορεί να σχετίζονται με τη γύρω από τη συγγραφέα κοινωνία, όμως ο αντίκτυπός τους επεκτείνεται προς το γενικό όφελος!

Προϊόν σωφροσύνης και μόχθου είναι “Οι ρίζες μου” και στο ξεφύλλισμα τους βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια επίτομη εγκυκλοπαίδεια, συναρπαστική με τις περιγραφές και αφηγήσεις, τα παραμύθια, τις διεκτραγωδήσεις από τη Μικρασιατική καταστροφή, τις προσφυγές στα έργα του Β. Κορνάρου, του Κ. Καβάφη κλπ.

Αναζωπυρώνοντας από το διάβασμα παμπάλαιες μνήμες μου για τη θεραπεία μου από το γιατρό Χελιδώνη, “φιλοξενεία” στην κλινική Γιαμαλάκη και τις εκδρομές ποδαρόδρομο από το Γυμνάσιο Πόμπιας στην πάντα μαγευτική Γέργερη!

Την κ. Κίττυ είχαμε την ευκαιρία να τη γνωρίσουμε από πολύ κοντά και διαπιστώσαμε την πνευματική της κατάρτιση, στις αρχές Αυγούστου, στο Επιστημονικό Συνέδριο της Γέργερης, όταν με τη σειρά της έδωσε από του βήματος μια ζωηρή περιγραφή της πολυκύμαντης ζωής και δράσης των προγόνων της: δικηγόρου Ηρακλή και γιατρού Ζαχαρία Ιερωνυμάκη που είχαν γεννηθεί τη δεκαετία του 1840, στην πρωτεύουσα του Δήμου Ρούβα.

Με το βιβλίο της η κ. Κίττυ Βεργωτή-Ιερωνυμάκη εκπέμπει ένα μήνυμα προς όλες τις κατευθύνσεις το οποίο μετά χαράς και προθυμίας μεταφέρω εδώ σαν υπόμνηση-χρέος όλων μας για την ανάπτυξη του γενεαλογικού δένδρου του καθενός μας και του χωριού μας κατ’ επέκταση.

Πετροκεφάλι, Σεπτέμβρης 2007