Την 1η Οκτωβρίου 1912 ο Ελευθέριος Βενιζέλος και η ελληνική Βουλή έκαναν δεκτούς τους πρώτους βουλευτές από την Κρήτη, γεγονός που θεωρείται ως η πολιτική πράξη της Ένωσης
Η de facto Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα θεωρείται η σημερινή ημέρα. Ήταν 1η Οκτωβρίου του 1912, όταν οι Κρήτες πληρεξούσιοι, που είχαν εκλεγεί από την κρητική συνέλευση, γίνονταν δεκτοί στην ελληνική Βουλή, και μ’ αυτή την πράξη η ουσιαστική Ένωση ήταν γεγονός.
Επίσημα η Ιστορία κατέγραψε ως ημέρα της Ένωσης την 1η Δεκεμβρίου του 1913, όταν η ελληνική Σημαία υψώθηκε στο φρούριο Φιρκά των Χανίων, παρουσία του βασιλέως Κωνσταντίνου και του πρωθυπουργού Ελευθέριου Βενιζέλου.
Λίγες ώρες μετά την είσοδο των Κρητών βουλευτών στο Κοινοβούλιο η Ελλάδα έμπαινε στους Βαλκανικούς Πολέμους. Και η οριστική λύση του Κρητικού ζητήματος δίδεται στη διάρκεια των Βαλκανικών πολέμων, το Φλεβάρη του 1913. Με τη συνθήκη του Λονδίνου, το Μάη του 1913, παραχωρείται η Κρήτη στην Ελλάδα.
Οι Κρήτες βουλευτές, την 1η Οκτωβρίου 1912 έγιναν δεκτοί με ενθουσιασμό από τους συναδέλφους τους των άλλων περιοχών, που εκφράστηκαν με θερμά λόγια για το γεγονός της Ένωσης.
Δεν ήταν όμως η πρώτη φορά που επιχειρήθηκε η de facto επίλυση του προβλήματος. Η επανάσταση στο Θέρισο, το 1905, με ηγέτη τον Ελευθέριο Βενιζέλο, είχε διεκδικήσει την Ένωση, ενώ στις 24 Σεπτεμβρίου 1908 η κρητική Βουλή κήρυξε την Ενωση, αλλά τόσο η ελληνική κυβέρνηση, όσο και οι προστάτιδες δυνάμεις, υπό την απειλή της Τουρκίας, δεν δέχτηκαν αυτή την απόφαση.
Ας δούμε, όμως, τα γεγονότα που προηγήθηκαν.
Στις 23 Μαρτίου 1905 συνήλθε συνέλευση στο Θέρισο που κήρυξε "την πολιτικήν ένωσιν της Κρήτης μετά της Ελλάδος εις εν μόνον ελεύθερον συνταγματικόν κράτος", έδωσε δε και σχετικό ψήφισμα στις Μεγάλες Δυνάμεις, όπου υποστήριζε ότι το νόθο μεταβατικό καθεστώς εμπόδιζε την οικονομική ανάπτυξη του νησιού και η μόνη φυσική λύση του κρητικού ζητήματος ήταν η ένωση.
Στις 7 Απριλίου συνήλθε τακτική συνέλευση της κρητικής Βουλής στα Χανιά, η οποία ομοίως κήρυξε την Ενωση ενώ ένας από τους συμβούλους του Ύπατου Αρμοστή παραιτήθηκε και πήγε στο Θέρισο να ενωθεί με τους επαναστάτες. Οι Μεγάλες Δυνάμεις απάντησαν στους επαναστάτες ότι θα χρησιμοποιούσαν στρατεύματα προκειμένου να επιβάλλουν τις αποφάσεις τους. Σε απάντηση οι περισσότεροι βουλευτές της τακτικής συνέλευσης πήγαν στο Θέρισο να ενωθούν κι αυτοί με τον Βενιζέλο.
Οι πρόξενοι των Μεγάλων Δυνάμεων συναντήθηκαν με τον Βενιζέλο στις Μουρνιές, σε μια προσπάθεια να επιτευχθεί συμφωνία, χωρίς αποτέλεσμα. Η επαναστατική κυβέρνηση ζήτησε να χορηγηθεί στην Κρήτη πολίτευμα ανάλογο μ' αυτό της Ανατολικής Ρωμυλίας. Στις 18 Ιουλίου οι Δυνάμεις κήρυξαν τον στρατιωτικό νόμο, κάτι που δεν αποθάρρυνε τους επαναστάτες. Στις 15 Αυγούστου η τακτική συνέλευση των Χανίων ψήφισε τις περισσότερες από τις μεταρρυθμίσεις που ζητούσε ο Βενιζέλος.
Συναντήθηκαν και πάλι μαζί του οι πρόξενοι και έκαναν δεκτές τις μεταρρυθμίσεις που πρότεινε. Αυτό οδήγησε στον τερματισμό της επανάστασης του Θερίσου και στην παραίτηση του Ύπατου Αρμοστή πρίγκιπα Γεωργίου. Οι Μεγάλες Δυνάμεις ανέθεσαν στον βασιλιά της Ελλάδας Γεώργιο Α΄ να εκλέξει αυτός νέο Αρμοστή. Τοποθετήθηκε στη θέση αυτή ο Αλέξανδρος Ζαΐμης ενώ επετράπη Έλληνες αξιωματικοί και υπαξιωματικοί να αναλάβουν την οργάνωση της Κρητικής Χωροφυλακής. Μόλις οργανώθηκε Χωροφυλακή άρχισαν να αποχωρούν τα ξένα στρατεύματα από το νησί.
Τον Σεπτέμβριο του 1908 ο αυτοκράτορας της Αυστρίας ανακοίνωσε την προσάρτηση της Βοσνίας - Ερζεγοβίνης και ο ηγεμόνας της Βουλγαρίας την ανεξαρτησία της. Οι Κρητικοί δεν έχασαν την ευκαιρία. Στις 24 Σεπτεμβρίου 1908 ξέσπασε νέα επανάσταση στο νησί. Χιλιάδες πολίτες των Χανίων και των γύρω περιοχών την ημέρα αυτή συγκρότησαν συλλαλητήριο, στο οποίο ο Βενιζέλος κήρυξε την οριστική ένωση της Κρήτης με την μητέρα Ελλάδα. Έχοντας συνεννοηθεί με την κυβέρνηση της Αθήνας, ο Ζαΐμης αναχώρησε για την πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους πριν από το συλλαλητήριο. Συγκλήθηκε η συνέλευση και κήρυξε την ανεξαρτησία της Κρήτης, οι δημόσιοι υπάλληλοι ορκίσθηκαν πίστη στον βασιλιά Γεώργιο Α΄ της Ελλάδας, ενώ διορίστηκε πενταμελής εκτελεστική επιτροπή με την εντολή να κυβερνήσει το νησί εν ονόματι του βασιλιά των Ελλήνων και σύμφωνα με τους νόμους του ελληνικού κράτους. Πρόεδρος της επιτροπής ήταν ο Μιχελιδάκης με τον Βενιζέλο υπουργό Εξωτερικών και Δικαιοσύνης. Υπό το βάρος των απειλών της Τουρκίας, όμως, η πολιτική απόφαση δεν έγινε δεκτή».
Στις εκλογές για την κρητική Βουλή, το Μάρτιο του 1910, ο Βενιζέλος αναδείχτηκε πρωθυπουργός της Κρήτης και μερικούς μήνες αργότερα, τον Αύγουστο, βουλευτής του Ελληνικού Κοινοβουλίου, σε μια προσπάθεια να εκλεγούν Κρήτες στο Κοινοβούλιο της Ελλάδας και να ενισχυθεί η προσπάθεια της Ένωσης. Στις εκλογές εκείνες εκλέχτηκαν, ως βουλευτές Αττικοβοιωτίας, άλλοι 4 Κρήτες, μεταξύ αυτών ο Αντώνιος Μιχελιδάκης. Οι τρεις όμως παραιτήθηκαν υπό τις τουρκικές απειλές για κατάληψη της Θεσσαλίας. Παρέμειναν μόνο ο Βενιζέλος και ο Πωλογεώργης, που είχαν την ελληνική υπηκοότητα.
Κρήτες
στη Βουλή
Μετά την ανάδειξη του Ελευθερίου Βενιζέλου στη θέση του πρωθυπουργού της Ελλάδας, το αίτημα της Ένωσης φυσικά αναθερμάνθηκε. Και η είσοδος στην ελληνική Βουλή Κρητών βουλευτών θεωρήθηκε ως ένα μέσο για την οριστική λύση του ζητήματος.
Στις 19 Μαΐου 1912, όταν οι Κρήτες βουλευτές επιχείρησαν την είσοδό τους στη Βουλή, ο Βενιζέλος απέτρεψε μια πρόωρη σύρραξη με την Τουρκία, διακόπτοντας τη σύνοδο μέχρι την 1η Οκτωβρίου, οπότε και δέχτηκε την είσοδο των συμπατριωτών του.
Για το θέμα είναι χαρακτηριστική η ιστορική αναφορά του Παντελή Στεφ. Αθανασιάδη. Γράφει σχετικά:
«Η δυναμική παρεμπόδιση των Κρητών βουλευτών το 1912, όταν η Κρήτη ήταν ακόμα Αυτόνομη Πολιτεία, να εισέλθουν στη Βουλή των Ελλήνων, υπήρξε μια από τις δραματικότερες στιγμές της Κοινοβουλευτικής Ιστορίας μας. Πρόκειται για απόλυτη σύγκρουση συναισθημάτων που αναγκαστικά καταπνίγονται και εθνικού συμφέροντος, το οποίο υπερισχύει.
Οι εκλογές της 11ης Μαρτίου 1912 ανέδειξαν στην Ελλάδα, νικητή τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Η Εθνική Συνέλευση της Κρητικής Πολιτείας, ενθαρρυμένη από την παρουσία του Βενιζέλου στα πράγματα της Ελλάδας, αποφάσισε, αγνοώντας τις διακοινώσεις των Προστάτιδων Δυνάμεων, να εκλέξει την ίδια μέρα 69 αντιπροσώπους, που θα έρχονταν στην Αθήνα, να ορκισθούν και να πάρουν μέρος στις εργασίες της Βουλής των Ελλήνων, ολοκληρώνοντας και τυπικά την Ένωση της Μεγαλονήσου με την Ελλάδα.
Ο Βενιζέλος σταθμίζοντας τις διεθνείς συνθήκες και ιδιαίτερα τον Ιταλοτουρκικό πόλεμο στην Κυρηναϊκή, προσπάθησε να ματαιώσει την απόφαση αυτή. Μάλιστα σε μία επιστολή του προς τον Γεώργιο Πλουμίδη, έγραφε χαρακτηριστικά: «Φαίνεται ότι κακός δαίμων εχάλασε τον νουν των συμπατριωτών μου και τους άγει να βγάλουν τα μάτια των». Δεν αρκέσθηκε στις προειδοποιήσεις. Ζήτησε από το Βρετανικό στόλο, να συλλαμβάνει όποιον επιχειρεί να φύγει από την Κρήτη. Παρά τα μέτρα, αρκετοί Κρητικοί αντιπρόσωποι διέφυγαν και έφτασαν στην Αθήνα αποφασισμένοι να πάρουν μέρος στις εργασίες της Βουλής. Επικεφαλής τους ο Χαράλαμπος Πολογεώργης. Το 1911 οι Κρήτες επιχείρησαν να κάνουν το ίδιο, αλλά τους συνέλαβαν οι Βρετανοί και τους φυλάκισαν πρόσκαιρα στο πολεμικό πλοίο «Μινέρβα».
Η νέα Βουλή των Ελλήνων συνήλθε στις 19 Μαΐου 1912. Εκείνο το πρωί την είχε ζώσει από παντού Στρατός και Αστυνομία. Έλεγχος των εισερχομένων. Και ο Σουρής στο «Ρωμηό» της 19ης Μαΐου 1912 έδινε την εικόνα, γράφοντας:
«Την ελευθέραν είσοδον μια προσταγή τη φράττει
Και στην κυρά την όμορφη και στην ασχημομούρα,
Αι σχέσεις λίαν ομαλαί μ’ όλα τα πέριξ κράτη
Και με την Κρήτη μοναχά τάχουμε λίγο σκούρα».
Η συνεδρίαση υπήρξε ταχύτατη. Έγινε ο αγιασμός, ορκίσθηκαν οι νεοεκλεγέντες βουλευτές, εξελέγη Πρόεδρος της Βουλής ο Ιωάννης Τσιριμώκος και μετά την ολοκλήρωση των τυπικών διαδικασιών η Βουλή διέκοψε τις εργασίες της για τον Οκτώβριο του 1912.
Κάποια στιγμή, λίγο πριν από την εκλογή Προέδρου Βουλής, ακούσθηκε μέσα στην αίθουσα μια βροντερή φωνή:
Ζήτω η Κρήτη- Ζήτω η Ένωσις.
Τι είχε συμβεί; Ο βουλευτής Ρεθύμνης Δασκαλάκης, συνοδεύοντας τον βουλευτή Κωνσταντίνο Κουμουνδούρο τρύπωσε κρυφά στην αίθουσα και πήρε μέρος στην ορκωμοσία. Πολλοί τον χειροκροτούν και τον συγχαίρουν, αλλά πλησιάζει ο Βενιζέλος και αυστηρά του λέγει:
-Δεν είστε κύριε βουλευτής. Εισήλθατε ως ιδιώτης από λάθος των φρουρών. Και διατάζει να τον απομακρύνουν.
Και ενώ αυτά συνέβαιναν μέσα, έξω οι ένοπλοι στρατιώτες, το Ιππικό και 200 χωροφύλακες, απώθησαν βίαια τους Κρήτες βουλευτές, που είχαν ξεκινήσει όλοι μαζί από τα Χαυτεία ανεβαίνοντας την οδό Σταδίου. Κατόρθωσαν μάλιστα να διασπάσουν τις τρεις ζώνες των αστυνομικών και των στρατιωτών. Ο κόσμος τους χειροκροτούσε, αλλά οι διαταγές του Βενιζέλου ήταν σαφείς.
Τελικά ο Βενιζέλος, δέχθηκε μια ολιγομελή επιτροπή των Κρητών βουλευτών και τους εξήγησε, ότι τότε ήταν αδύνατον η Ελλάδα, να αναγνωρίσει την Ένωση.
Η αποχώρησή τους μετατράπηκε σε διαδήλωση των Αθηναίων, που κραύγαζαν «Ζήτω η Ένωσις» και πετούσαν τα καπέλα τους στον αέρα.
Ο Γεώργιος Σουρής στο «Ρωμηό» της 26ης Μαΐου 1912 αφιέρωσε πολλούς στίχους γράφοντας μεταξύ άλλων:
«Μάννα που λιθοβολείς, τους μετά Χριστόν προφήτας
Και στας έδρας της Βουλής δεν καθίζεις και τους Κρήτας».
Εξαιτίας αυτής της στάσης της κυβέρνησης, παραιτήθηκε ο υπουργός Δικαιοσύνης Νικόλαος Δημητρακόπουλος.
Η Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα, ήρθε λίγο αργότερα. Οι Κρήτες βουλευτές έγιναν δεκτοί στο Ελληνικό Κοινοβούλιο τον Οκτώβριο του 1912. Η ελληνική σημαία υψώθηκε επίσημα στο φρούριο Φιρκά των Χανίων την 1η Δεκεμβρίου 1913,παρουσία του βασιλέως Κωνσταντίνου και του πρωθυπουργού Ελευθέριου Βενιζέλου».
Αλ.Α. Ανδρ.
