Του δημοσιογράφου Νίκου Ε. Μαρκάκη

“Η μαντινάδα είναι η μοσκομυρωδιά τση γεύσης του Κρητικού. Η αζωντανή έκφραση τση Κρήτης απού ’ναι άδολη και πηγαία. Είναι το συμμάζωμα όλων των αιστημάτων του λαού μας, απού ξεχειλίζουνε και σγουραφίζουνε με τα ομορφύτερα χρώματα, έρωντες και φιλιές, καημούς και πάθη, χαρές και λύπες, κατορθώματα, ζωή και θάνατο.

Οι ειδικοί στσι γλώσσες και την τέχνη του λόγου, απού όλοι τα ζυάζουνε και τα ξεμετρούνε με περίσσα προσοχή, αποδείχνουνε πως η κρητική μαντινάδα είναι ο πλια τέλειος ποιητικός λόγος. Γιατί μόνο με δυο δεκαπεντασύλλαβα στιχάκια μπορούνε να πούνε όσα κι ένα πολύστιχο στιχούργημα”.

(Σαατσάκη - Πλαγιωτάκη Ελένη)

Ο ασπασμός με το φίλημα που τον συνοδεύει, με τον οποίον καλωσορίζουμε το νεογέννητο ή αποχαιρετούμε τον αναχωρούντα για το άλλο ημισφαίριο της ζωής, έχασε το μονοπωλιακό χαρακτήρα του σαν εκδηλωτική χειρονομία. Δίπλα στις προφορικές ευχές για την άφιξη ή αναχώρηση, ήλθε και η ...μαντινάδα - η ψυχή και το αίμα εμάς των Κρητικών - που όχι μόνο χρώμα και τόνο έδωσε στην εκδήλωση αλλά και μονιμότητα στο έθιμο που από καιρό έχει ήδη καταστεί θεσμός!

Τη ζω από κοντά τη μαντινάδα πάνω από μισό αιώνα τώρα και κάτι ξέρω για τη συμβολή και επίδρασή της στην εθιμοτυπική μας ζωή. Συγκρατώ και σκόπιμα παραθέτω τις πρώτες μαντινάδες - τα πετυχεμένα δίστιχα - που με εντυπωσίασαν:

Της αξέχαστης λαογράφου - δασκάλας Μαρίας Λιουδάκη:

Τάσω σου Παναγία μου

οκάδες το λιβάνι

να μάσε βάλεις των οι δυό

στην κεφαλή στεφάνι.

Τάσω σου Παναγία μου,

μιαν ασημένια ζώση

να μάσε σμίξεις και τα δυο

σε μιαν κρεβατοστρώση.

Και του μακαρίτη και εκείνου σήμερα χρονογράφου και ηθογράφου Πιτυκάκη Μανώλη με το μοναδικό περιοδικό του “Δρήρος”:

Τση κεφαλή σου ήκαμες

και μια τροζόλα πήρες

εδά θα κάνουνε ανασκαφές

στη ράχη σου οι ψείρες.

Φορείς τα συ τα τσόχινα

έχεις και στη κασέλα

γάιδαρος είναι ο γάιδαρος

ανέ φορεί και σέλα!

Αφορμή να ταρακουνηθεί το μνημονικό και νάρθουν στην επιφάνεια τα παραπάνω έδωσε η καιρνούργια δημιουργία του γνωστού μας λόγιου Λενακάκη Ανδρέα, από τον Καλοχωραφίτη Μεσαράς “Συλλογή ευχετηρίων διστίχων SMS”. Πρόκειται για μια προσεκτικά επιλεγμένη συλλογή 422 “φιλολογικών σταλακτίτων” όπως αποκαλούσε η Μ. Λιουδάκη τους μαντιναδοστίχους, πρωτοτυπία των οποίων είναι η αποστολή των ευχών αυτών υπό μορφή γραπτών μηνυμάτων SMS μέσω των κινητών τηλεφώνων.

Αντιπαρέρχεται, δηλαδή, η παλιά εθιμοτυπία της εξωτερίκευσης των ευχών μας προς κάποιους εκ του πλησίον προφορικά ή μέσω τηλεγραφημάτων και καρτών. Φυσική συνέπεια η νέα αυτή τακτική από το κύμα εκσυγχρονισμού και την ανάγκη προσαρμογής στο νέο καθεστώς επικοινωνίας,

Δικαιολογεί ή μάλλον επεξηγεί - στο προλογικό του σημείωμα - ο συγγραφέας την αναπόφευκτη αυτή ανάγκη:

“Τα τελευταία χρόνια, μετά την κυριαρχία της κινητής τηλεφωνίας, εμφανίστηκε στην Κρήτη η συνήθεια της ανταλλαγής ευχών με τη μορφή γραπτών μηνυμάτων. Το κινητό τηλέφωνο με τα SMS γίνεται αιτία για τη γέννηση μιας νέας μορφής παραδοσιακής έκφρασης και επικοινωνίας των ανθρώπων. Σε κάθε ευκαιρία οι χρήστες των κινητών τηλεφώνων πληκτρολογούν κάποιο ευχετικό δίστιχο ή αν ανήκουν στην κατηγορία εκείνων που δεν μπορούν να στιχουργούν, δεν έχουν παρά να αναζητήσουν ένα από αυτά που έχουν ήδη αποθηκεύσει στη μνήμη του τηλεφώνου τους”.

Οι παλιές και προ πολλού καθιερωμένες συνήθειες δεν το βάζουν ολοκληρωτικά στα πόδια με την παρουσία μιας εξέλιξης. Αναγεννούνται, συμβαδίζουν και τελικά, συμμερίζονται τα αγαθά και τις συνέπειες κάθε προοδευτικής αλλαγής.

Το ίδιο με τα ευχετήρια δίστιχα της συλλογής του Λ.Α. που όλα τους είναι προϊόντα συλλογικής προσφοράς των μαθητών του στα σχολεία που δίδαξε και διδάσκει ως φιλόλογος αλλά και των φίλων και απλοϊκών ακόμη ανθρώπων της καθημερινής συναλλαγής του.

Αποτέλεσμα ομαδικής συμβολής είναι και το πρώτο του βιβλίο “Δημοτικά Τραγούδια στη Μεσαρά” που εντυπωσίασε και απεκάλυψε τον πλούτο και την έκταση του λαϊκού τραγουδιού στη νοτική Κρήτη. Αξιοσημείωτο ότι και τις δυο αυτές εκδόσεις επιμελήθηκε η εκδοτική επιχείρηση “Αντίλαλος Μεσαράς”.

Για μια προκαταβολική ιδέα του αναγνώστη γύρω από το ποιον των ευχετηρίων τηλε-μηνυμάτων του βιβλίου, παραθέτω μερικά:

Καινούργιε Χρόνε, τον παλιό

ρώτησε ανέ μπορέσεις

τα λάθη απού ’καμε αυτός

στα ίδια να μην πέσεις.

Σαν το κοπέλι έγραψα

τ’ Άη Βασίλη γράμμα

να φέρει εσένα ό,τι ποθείς

κι εγώ δε θέλω πράγμα.

Χίλια μουλάρια κι άλογα

θα πέψω στην αυλή σου

να ’ρθουνε να γκανίζουνε

γιατί ’χεις τη γιορτή σου.

Πρωτοχρονιά, μα δε θα ιδώ

τον Άη Βασίλη να ’ρθει

έτσι κι αλλιώς στ’ αρχίδια του κάθε χρονιά με γράφει.

Ιδιαίτερα προσεκτική είναι η ταξινόμηση των διστίχων σε ομάδες που ανταποκρίνονται προς το ποιον και το νόημα: Χριστουγεννιάτικες, πρωτοχρονιάτικες, πασχαλινές, ονομαστήριες κλπ. Στο ενεργητικό του Λ.Α. κατατάσσεται και η από μέρους του τιμητική παράθεση των ονομάτων και άλλων στοιχείων των μαθητών και ιδιωτών που με κάθε τρόπο βοήθησαν στην καταγραφή της πικάντικης αυτής συλλογής. Με τις δυο φετινές συλλογές του: “Δημοτικά Τραγούδια στη Μεσαρά” και “Συλλογή ευχετηρίων διστίχων SMS” ο Καλοχωραφίτης διανοούμενος έκανε μια καλή “βουτιά” στο χώρο της τοπικής μας παράδοσης.

Ώστε να δικαιολογείται η αναμονή μας για συνέχεια της προσπάθειάς του και αιφνιδιασμό μας με καινούργια επιτεύγματά του.