Της Άννας Μανουκάκη - Μεταξάκη

Ο Αύγουστος του 1944 ήταν για τους Κρητικούς η καταστροφή, η φρίκη, ο θάνατος. Οι Γερμανοί ζητούσαν εκδίκηση για την ταπείνωσή τους από την απαγωγή του Κράιπε. Η επερχόμενη ήττα σκλήρυνε περισσότερο τη στάση τους. Ο διοικητής του Φρουρίου Κρήτης, στρατηγός Μύλλερ, αφού ενίσχυσε τις στρατιωτικές του δυνάμεις με τους 10.000 άνδρες της μεραρχίας που μεταφέρθηκε από την Αθήνα, προχώρησε αφ’ ενός σε σκληρά αντίποινα στα χωριά από τα οποία πέρασαν οι απαγωγείς του Κράιπε και αφ’ ετέρου στη μετακίνηση των Γερμανών και Ιταλών του νομού Λασιθίου, Ηρακλείου και Ρεθύμνου προς τα Χανιά. Εκεί θα δημιουργούσαν ένα περιχαρακωμένο στρατόπεδο άμυνας για την εξοικονόμηση δυνάμεων για τις κρίσιμες μάχες στα μεγάλα μέτωπα, το οποίο κράτησε ως τη συνθηκολόγηση της Γερμανίας.

Οι φάλαγγες του στρατού και των αυτοκινήτων που θα τον μετέφεραν μαζί με τα εφόδιά του ήταν ανάγκη να κινηθούν ανενόχλητες στο μοναδικό δρόμο προς το Ρέθυμνο. Έπρεπε λοιπόν να εξουδετερωθούν όλες οι ένοπλες αντάρτικες ομάδες του Ψηλορείτη και να καταστραφούν τ’ Ανώγεια. Συγχρόνως να τρομοκρατηθούν οι Κρήτες με τις ομαδικές εκτελέσεις. Έτσι φτάσαμε στην κύκλωση και εξερεύνηση του Ψηλορείτη, στην καταστροφή των Ανωγείων και στις εκτελέσεις στα χωριά Σάρχο, Σωκαρά, Σκούρβουλα και Γέργερη. Κι επειδή όποιος λαός δεν θυμάται, δεν τιμά και δεν μελετά την Ιστορία του είναι καταδικασμένος να αφανιστεί, πολύ περισσότερο σήμερα, έχομε χρέος να θυμόμαστε τα γεγονότα και να τιμούμε τα θύματα, από τα οποία πολλοί βέβαια δεν επέλεξαν το συνειδητό αγώνα και τον ενδεχόμενο θάνατο, έχασαν όμως τη ζωή τους και άφησαν ορφανά και χήρες να παλεύουν για να σταθούν τραγικά συντρίμια του φασισμού και του πολέμου.

Το αφιέρωμα αυτό το Ιστορικό στα τραγικά γεγονότα του Αυγούστου του 1944 στο νομό Ηρακλείου και στον ανταρτοτρόφο Ψηλορείτη και ιδιαίτερα στις εκτελέσεις στη Γέργερη (ως ένδειξη σεβασμού για την επιτυχημένη απόλυτα προσπάθεια του Δήμου Ρούβα να αναζητά και να προβάλλει την Ιστορία και την παράδοσή του συνεχώς και ξεχωριστά με το ωραίο Συνέδριο του φετινού Αυγούστου) έπρεπε να γίνει τις ημέρες της Γιορτής της Παναγίας, αφού οι εκτελέσεις της Γέργερης έγιναν την παραμονή, καθώς θα διαβάσετε παρακάτω, αγαπητοί αναγνώστες. Καθυστέρησε λίγο, γιατί δεν ταίριαζε με το εορταστικό κλίμα των ημερών, της ξεκούρασης και της χαλάρωσης των διακοπών του Δεκαπενταύγουστου. Παρόλο που η εορτή της Παναγίας, το Πάσχα του Καλοκαιριού, φέρνει τη σκέψη μας στις παραμονές του πολέμου, στον τορπιλισμό του “Έλλη” στις 15-8-1940 και στις απαρχές των δεινών και των θυσιών των Ελλήνων κατά το Β’ Παγκ. Πόλεμο.

Άλλα τραγικά γεγονότα

Αλλά πριν φθάσομε στα γεγονότα της 13ης και 14ης Αυγούστου 1944 που μαυροφόρεσαν τη Γέργερη και την ιστορικότατη διαχρονικά περιοχή της, πρέπει να αναφερθούμε σύντομα και σε άλλα περιστατικά της περιοχής μας εκείνης της τραγικής περιόδου που το γερμανικό φασιστικό θηρίο λίγο πριν ξεψυχήσει σκορπούσε τη βαρβαρότητα και το θάνατο.

Τη νύχτα της 12ης προς την 13η Αυγούστου 1944, μεταφέρθηκαν με 30 αυτοκίνητα, δυο γερμανικά τάγματα του 65ου συντάγματος στα Σείσαρχα κι από ’κει προχώρησαν προς τ’ Ανώγεια, για να εφαρμόσουν τη διαταγή που ο στρατιωτικός διοικητής του Φρουρίου Κρήτης, Μύλλερ, εξέδωσε στα Χανιά στις 13-8-1944: “...διατάσσομεν την ισοπέδωσιν των Ανωγείων και την εκτέλεσιν παντός άρρενος Ανωγειανού όστις ήθελεν ευρεθεί εντός του χωρίου και πέριξ αυτού εις απόστασιν ενός χιλιομέτρου”.

Εκτός από τις εκκλησίες, το υδραγωγείο, και 5-6 σπίτια καταστράφηκαν, αφού λεηλατήθηκαν όλα τα κτίσματα. Οι καπνοί συνεχίζονταν ως τις 5 Σεπτεμβρίου. Άνανδρες εκτελέσεις γερόντων και αρρώστων συμπληρώνουν τη φρίκη της καταστροφής των Ανωγείων.

Το πρωί της 14ης Αυγούστου στη θέση “Μαδατής” των Καμαρών, η ένοπλη ομάδα της ΕΟΚ του καπετάν Γ. Πετρακογιώργη, συγκρούστηκε επί μια ολόκληρη μέρα με τάγμα 500 Γερμανών που προσπαθούσαν να βγουν στον Ψηλορείτη. Με 18 νεκρούς και πολλούς τραυματίες οι Γερμανοί υποχωρώντας σκότωσαν αναίτια και εκδικούμενοι δυο άνδρες και δυο γυναίκες στο Μαγαρικάρι, 4 άνδρες εκτελέστηκαν στη Νύβριτο. 14 Αυγούστου στα Σκούρβουλα εκτέλεσαν με ιδιαίτερη αγριότητα 24, οι περισσότερες γυναίκες. Στον Πύργο 4, στις Καμάρες 4, ενώ τρεις μέρες μετά 27 άνδρες στο Σωκαρά εκτελέστηκαν από απόσπασμα δυνάμεως λόχου που προοριζόταν να συνδράμει περνώντας από τη Μεσαρά στην εξερεύνηση του Ψηλορείτη.

Γέργερη 14-8-44

Η εκτέλεση των 25 παλικαριών της Γέργερης στις 14-8-1944 στη θέση Κερά, λίγο πριν την είσοδο του χωριού καθώς ερχόμαστε από το Ηράκλειο, έγινε για τις αιτίες που προαναφέρθηκαν. Αφορμή ήταν οι πληροφορίες που πήρε ο Μύλλερ κατά τη συνάντησή του στο Ηράκλειο με το διοικητή της 22ης μεραρχίας υποστράτηγο Φρίμπε και τον ταγματάρχη Αλεξ Μπάουερ, αρχηγό της γερμανικής κατασκοπείας των νομών Ηρακλείου και Ρεθύμνου, ότι σε πολλά χωριά του ν. Ηρακλείου, μεταξύ των οποίων και η Γέργερη, οι κάτοικοι είχαν δημιουργήσει επεισόδια και μικροσαμποτάζ κατά των Γερμανών.

Αλλά ας δούμε τα γεγονότα όπως τα εξιστορούν ο Παυλής Παπαχατζάκης και ο Γεώργιος Αγγελιδάκης, αυτόπτες μάρτυρες των γεγονότων και η Άννα Βολιτάκη - Σηφάκη, μικρό κοριτσάκι τότε, κόρη του Γιάννη Βολιτάκη και ανιψιά του αντάρτη Αλέξη Βολιτάκη, των δυο αδελφών που εκτελέστηκαν με τους 25 και θάφτηκαν από τον τραγικό πατέρα που μη αντέχοντας το μεγάλο πόνο απέθανε λίγον καιρό μετά. Τις συνεντεύξεις, μου έδωσαν τον περασμένο Ιούλιο, στο χωριό τους στη Γέργερη.

Ο Παυλής Παπαχατζάκης, 88 χρόνων σήμερα, γερός και νέος σωματικά και ψυχικά, οικοδόμος στο επάγγελμα, είναι απόφοιτος του δημοτικού, το απολυτήριο του οποίου δεν μπόρεσε να πάρει, γιατί έπρεπε να πληρώσει 70 δρχ., όπως αφηγείται. Πολέμησε το 1940, τους αλεξιπτωτιστές το 1941, αργότερα μαζί με τον “Εθνικό” στρατό στον εμφύλιο και ήταν στην Κατοχή μέλος της Ομάδας Πετρακογιώργη. Έζησε τα γεγονότα της 13ης και 14ης Αυγούστου καθώς και τη δίκη του Μαγιάση και πήρε σημαντικότατες πληροφορίες για τη φυλάκιση των παλικαριών τη νύχτα της 13ης Αυγούστου και την εκτέλεσή τους από τον Νταλιβέρη που διασώθηκε γιατί γλύτωσε τη χαριστική βολή (ήταν αδερφός του πεθερού του). Λέει ο Παυλής Παπαχατζάκης:

Την κήρυξη του πολέμου πληροφορήθηκα ταξιδεύοντας έξω από τη Μήλο για το Ναύπλιο, όπου θα παρουσιαζόμουν. Από τις 16-9-1940 ήμουν ανεκπαίδευτος στρατιώτης στις Ρουσές.

Στην Αντίσταση μπήκαν πολλοί από εδώ συνεχίζοντας τη μεγάλη παράδοση της Αντίστασης κατά των Τούρκων. Περίπου 30 στο ΕΑΜ οργανώθηκαν, βενιζελικοί και λαϊκοί, αλλά όλοι πατριώτες. Οι πιο πολλοί βέβαια ήταν εδώ με τον Πετρακογιώργη. Το 1947, αργότερα, πήγα στρατιώτης. Στη μεγάλη επίθεση κατά της Κόνιτσας ήμουν οδηγός ενός μεγάλου φορτηγού.

Στην Κατοχή πρωταγωνιστής εδώ ήταν κάποιος Κυριακίδης Γιώργος αξιωματικός της Μικράς Ασίας, πολεμιστής κατά των αλεξιπτωτιστών μαζί με 40 Γεργιανούς που τους πολεμήσαμε στο Ρέθυμνο, αλλά και στο Ηράκλειο, όπου σκοτώθηκαν δυο Γεργιανοί, ο ένας με 4 παιδιά, Φουντουλάκης Μανώλης και ένας Μπερδιάκης. Στις 13 Αυγούστου 1944, ένας λόχος γερμανικού στρατού με συνοδό και διερμηνέα τον Ν. Μαγιάση, τον προδότη, ήρθαν και κύκλωσαν τη Γέργερη. Συγκέντρωσαν στην πλατεία τους κατοίκους, αφού τους διέταξαν ν’ αφήσουν τις πόρτες ανοιχτές. Οι Γερμανοί στρατιώτες μπήκαν στα άδεια σπίτια και κουβαλούσαν ό,τι εύρισκαν στα αυτοκίνητά τους. Καθώς ήταν έτοιμοι πια να φύγουν, έκτακτος αγγελειαφόρος έφερε τη διαταγή της εκτέλεσης ως αντίποινα για σαμποτάζ που έκαναν εδώ οι αντάρτες που κατέβηκαν από το βουνό και πήραν λάστιχα από τις γερμανικές αποθήκες. Η αλήθεια όμως είναι ότι ένας Γερμανός έδωσε σ’ έναν Κακουλάκη, λάστιχα κι αυτό ήταν η αφορμή να σκοτώσουν τρεις Κακουλάκηδες, ο ένας γαμβρός του τότε προέδρου της Γέργερης, Μαστραχά.

Μετά τη νέα διαταγή εγκαταστάθηκαν πάλι τα φυλάκια, ξεχώρισαν τους άνδρες από τα γυναικόπαιδα και τους έκλεισαν όλη τη νύχτα στην αποθήκη του Ηρακλή. Ένας ψάλτης ονόματι Παλμέτης, γνωστός του Μαγιάση και Βοριζανός, που έμενε εδώ μετά το κάψιμο των Βοριζιών, τον κάλεσε στο σπίτι του, τον περιποιήθηκε κι ύστερα προσπάθησε να γλυτώσει όσους μπορούσε. Κατάφερε και ελευθέρωσε 12. Οι υπόλοιποι 25 τουφεκίστηκαν την άλλη μέρα ομαδικά με ταχυβόλα στην Κερά, επειδή εκεί ήταν ελεγχόμενο το μέρος και γύρω - γύρω ήταν σκοποί, ώστε κανείς να μην μπορεί να ξεφύγει.

Ο Μαγιάσης, ίσως να ’χε μίσος στους Γερμανούς, γιατί λένε ότι υποσχέθηκαν να του δώσουν λάδια και δεν του τα ’δωσαν. Όλα βέβαια αργότερα, τα ρίξανε στον πρόεδρο που τοποθετήθηκε το 1936 ως λαϊκός στη θέση ενός βενιζελικού. Το 1945 τον έκλεισαν στη φυλακή αλλά μαζέψαμε μετά 10 χρόνια υπογραφές και τον βγάλαμε. Εγώ το Μαγιάση τον ήξερα και πριν. Κάποτε πιάσανε τον αδερφό μου με την κατηγορία ότι είχε ρίξει προκηρύξεις αντιστασιακού περιεχομένου στο χωριό Ράφτης, γιατί βρήκαν μια τέτοια στο μαγαζί μου. Τον έπιασαν μ’ έναν άλλο και τους πήγαν στις Μοίρες. Η μάνα μου μ’ έστειλε να πιάσω το Μαγιάση στις Μοίρες όπου είχε και τη φυλακή του και όλα του. “κ. Νίκο, του λέω, ο αδερφός μου δεν ξέρει γράμματα και δεν ήξερε τι έγραφαν οι προκηρύξεις που ρίξανε εκεί που αλωνεύανε...”. Τον άφησαν ελεύθερο τον αδερφό μου, τότε.

Ο Μαγιάσης είχε κατάσταση με τα ονόματα όσων θεωρούσαν επικίνδυνους οι Γερμανοί. Δεν θα ξεχάσω ποτέ, όταν τους περνούσαν από τον κεντρικό δρόμο για την Κερά, για την εκτέλεση. Τους είχανε βάλει σε σειρές. Μια σειρά Γερμανοί - μια δικοί μας, 3 σειρές Φερμανοί - δυο δικοί μας. Λέω εγώ: Αν είναι μωρέ δυνατόν. Αγγαρεία θα τσοι πάνε. Γιατί να ’ναι τόσο οπλισμένοι; Και δεν επέρασε μισή ώρα κι έρχεται ο Μαγιάσης με μια μοτοσυκλέτα τρίκυκλη και λέει: “Τους εκτελέσαμε. Αν σε μισή ώρα δεν τους θάψετε, θα σας βαράμε από την Αγία Βαρβάρα”. Οι γυναίκες του επιτέθηκαν αλλά αυτός έγινε άφαντος, αλλιώς θελά τονε πνίξουνε. Αμέσως όλοι οι Γερμανοί έφυγαν για την Αγία Βαρβάρα. Επήγα αμέσως στον τόπο της εκτέλεσης. Το χωράφι που τους εκτέλεσαν το ’χανε κάνει καλλουργιά για να το σπείρουνε. Είχε χώματα, αίματα, μύγες. Όλοι είχανε πάρει τη χαριστική βολή. Ο θείος μου γλίτωσε, γιατί το κεφαλι του έτυχε να ’χει πέσει μέσα σ’ ένα λάκκο κι η τραγιάσκα ντου ήτανε μεταξύ μιας πέτρας και του λάκκου και πήρε αυτή τη χαριστική βολή (η τραγιάσκα). Αλλά ύστερα του ’δωσαν μια με την μπότα κι είχε 4-5 μήνες αιμορραγία. Όταν βρήκαμε την τραγιάσκα δίχως σώμα, η γυναίκα του πήγε να τρελαθεί. Κατέφυγε ο θείος σε άσκημα χάλια σε μια σπηλιά όπου συναντηθήκαμε μετά δυο ώρες. Πήγαν και τους θάψαν οι πιο γεροί άντρες, ενώ οι γυναίκες θρηνούσαν και καταριόνταν.

Πήγα όταν πια έφυγαν οι Γερμανοί στη δίκη του Μαγιάση στο Ηράκλειο. Το Μαγιάση, το δήμιο της Γέργερης, τον έσφαξε ο Βρέντζος ο δικηγόρος γιατί του σκότωσε τον αδερφό του στη Νίδα στο εκκλησάκι. Τότε ορκίστηκε. Ήταν ήρεμος ο Βρέντζος στη δίκη και παρακολουθούσε. Όταν ο δικαστής είπε “εις θάνατον” άναψε. Και τραβάει το μαχαίρι και του το μπήχνει στην καρδιά. “Εγώ τονέ σκότωσα. Είχα ορκιστεί. Είχα το μαχαίρι...” είπε.

Έτσι τέλειωσε ο προδότης, μα τα παλικάρια μας χάθηκαν. Έπεσαν ηρωικά και περήφανα όπως μου διηγήθηκε ο Νταλιβέρης που διασώθηκε. Λίγο αργότερα έγραψα ένα μεγάλο τραγούδι σε δεκαπεντασύλλαβο, όπου αναφέρω όλα τα στοιχεία για την εκτέλεση.

Αυτή ήταν η αφήγηση του Π. Παπαχατζάκη που αποτελεί ιστορική πηγή σπουδαία, ενώ η ρίμα του είναι ένα ποιητικό ριστούργημα σε πολλά της σημεία και αξίζει να γίνει γνωστή.

Ο κατά δτο χρόνια μεγαλύτερος Γεώργιος Αγγελιδάκης, τσαγκάρης, συμφωνεί με τον Π. Παπαχατζάκη. Πολεμιστής της Τρεμπεσίνας κατέβηκε στο χωριό του ταξιδεύοντας με μια βάρκα από την Πελοπόννησο με 40 χωριανούς του. Από τις Βουκολιές Χανίων ένας ενωμοτάρχης από τη Φανερωμένη, τους βρήκε αυτοκίνητα και ήρθαν. Στην εκτέλεση του Αυγούστου θυμάται πολλά τραγικά πράγματα, κυρίως το μουγκριτό του κόσμου. Είχε μέσα συγγενείς. Θυμάται πολλούς λεβέντες όπως το Σήφη το Σηφάκη... Δύσκολα χρόνια, να μην ξανάρθουν ποτέ, λέει ο σοφός γέροντας.

Βέβαια η εκτέλεση στη Γέργερη δεν έγινε τυχαία όπως και πουθενά. Η περιοχή αυτή στον Ψηλορείτη, τη φωλιά των ανταρτών, πέρασμα από το Ηράκλειο προς τα Αμαριώτικα, τόπος με σπουδαιότατη παράδοση και Ιστορία, φόβιζε τους Γερμανούς ιδιαίτερα. Έτσι κι αλλιώς ποτέ δεν ησύχασαν εδώ στην Κρήτη. Ένιωθαν πάντα σε εχθρικό έδαφος ανάμεσα σ’ ένα λαό που τους μισούσε και ποτέ δεν δέχτηκε την παρουσία τους.

Οι εκτελέσεις του Αυγούστου του 1944 μαρτυρούν τον εκνευρισμό τους από την απαγωγή του Κράιπε αλλά και την πίστη τους στο Χίτλερ λόγω της προπαγάνδας που δούλευε πολύ από το φόβο μήπως ξεσηκωθούν οι δικοί τους, όπως έγινε αργότερα στην οχυρά θέση Χανίων και είχε ως συνέπεια την εκτέλεση 500 Γερμανών.

Αλλά για την εκετέλεση των 25 στη Γέργερη ας μιλήσει τελευταία η Άννα Βολιτάκη - Σηφάκη. Το παιδί και το ανίψι των εκτελεσμένων αδελφών Βολιτάκη και το εγγόνι του πατέρα που δεν άντεξε τον πόνο... Η Άννα, η τότε παιδούλα, μιλεί για τα μετέπειτα. “Η μάνα μου ήταν δυνατή. Έκλαιγε. Τη συνηθίσαμε. Το βράδυ μας έβαζε μπροστά της και μας έλεγε: Εγώ δεν κλαίω, τραγουδώ. Κι εμείς το πιστεύαμε. Η σύνταξή της δεν πήγε ποτέ πάνω από τις 1000 δρχ. Δεν δούλευε ως τότε. Αλλά αμέσως άρχισε να ξενοδουλεύει. Να τρυγά, να ληομαζώνει, να θερίζει... Πέρασε πολλά. Αγαπιόταν με τον πατέρα μου. Κλεφτήκανε. Αρχοντογυναίκα. Δυνατή... Αλλά πέρασε πολύ πόνο και βάσανα που μας σημάδεψαν κι εμάς βαθιά.