Ελλειψη μέτρων πυρασφάλειας, ερημοποίηση, εγκατάλειψη, λαθροθηρία και υπερβόσκηση συνθέτουν την εικόνα που παρουσιάζει σήμερα ο ορεινός όγκος των Λευκών Ορέων, με τον εθνικό δρυμό της Σαμαριάς να δέχεται έντονες περιβαλλοντικές πιέσεις.

Αν δε ληφθούν σύντομα τα απαραίτητα μέτρα και δε λειτουργήσει ένας φορέας διαχείρισης της περιοχής, όπως άλλωστε προβλέπεται από την ευρωπαϊκή νομοθεσία, το μέλλον διαγράφεται δυσοίωνο.

Τα παραπάνω προκύπτουν από την έρευνα που διεξήχθη στην περιοχή στο πλαίσιο του προγράμματος «Καθιέρωση κοινών μοντέλων για την παρακολούθηση, το σχεδιασμό και την ολοκληρωμένη διαχείριση περιοχών υψηλής περιβαλλοντικής αξίας και την προστασία από την υποβάθμιση των φυσικών πόρων (INNOVA)». Τα αποτελέσματα της έρευνας παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια ειδικής ημερίδας, η οποία πραγματοποιήθηκε στις εγκαταστάσεις του Μεσογειακού Αγρονομικού Ινστιτούτου στα Χανιά.

Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι ο φορέας διαχείρισης βρίσκεται σε εμβρυακό στάδιο, ουσιαστικά ανενεργός εξαιτίας της έλλειψης κονδυλίων και στελέχωσης την ίδια στιγμή που ο εθνικός δρυμός της Σαμαριάς δέχεται διάφορες περιβαλλοντικές πιέσεις και απειλές. Παράλληλα, η ανεξέλεγκτη συλλογή αρωματικών φυτών εγκυμονεί τον κίνδυνο εξάλειψης ορισμένων ειδών όπως η μαλοτήρα ενώ το παράνομο κυνήγι κρι-κρι εντείνεται το χειμώνα, με αποτέλεσμα ο κρητικός αίγαγρος, που έχει τεθεί υπό προστασία, να απειλείται με αφανισμό. Ακόμα, τα κωνοφόρα δέντρα, ειδικά στην περιοχή της Ανώπολης, πλήττονται από το μελιττογόνο έντομο του πεύκου "εργάτης" (Marchalina hellenica) και την πιτυοκάμβη (Thaumetopaea pityocampa), που οδηγεί στην ξήρανσή τους, κάτι το οποίο διευκολύνει το βαθμό διάδοσης πυρκαγιάς ενώ τα πυροσβεστικά κλιμάκια που βρίσκονται στην περιοχή και οι εποχικές προσλήψεις δεν εξασφαλίζουν την αποτελεσματικότητα αντιμετώπισης πυρκαγιάς, εξαιτίας έλλειψης των κατάλληλων μέτρων πυρασφάλειας.

Σοβαρό πλήγμα αποτελεί, παράλληλα, το γεγονός ότι η έλλειψη εισοδημάτων και ευκαιριών απασχόλησης οδηγεί τους νέους που κατοικούν σε ορεινές περιοχές, όπως η Ανώπολη, να φεύγουν προς τα μεγάλα αστικά κέντρα.



Η έρευνα



Το πρόγραμμα στοχεύει στην προώθηση της αειφορικής διαχείρισης της περιοχής.

Το συντονισμό του έχει αναλάβει η περιφέρεια Puglia της Ιταλίας, με συμμετοχή του Μεσογειακού Αγρονομικού Ινστιτούτου Χανίων (ΜΑΙΧ) και της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Χανίων.

Όπως επισήμανε το μέλος της ερευνητικής ομάδας Παναγιώτης Νύκτας, τα Λευκά Όρη ήταν μια από τις επτά πιλοτικές περιοχές του προγράμματος, στο οποίο συμμετέχουν ακόμη η Μάλτα, η Κύπρος, η Τουρκία, η Αίγυπτος και η Παλαιστίνη.

Το πρόγραμμα υποστηρίζει πως για να υπάρξει αειφορική ανάπτυξη στην περιοχή των Λευκών Ορέων απαιτείται να ληφθούν υπόψη οι περιβαλλοντικές, κοινωνικές, αλλά και οικονομικές ανάγκες και αξίες της περιοχής. Στόχος είναι η αρμονική διαχείριση των παραπάνω, μέσω διαβούλευσης, που εμπλέκει όλους τους ενδιαφερόμενους φορείς και την τοπική κοινωνία. Μάλιστα, η καθιέρωση τόσο της παρακολούθησης όσο και της συμμετοχής αποτελούν στόχους τους οποίους η χώρα μας είναι υποχρεωμένη να υιοθετήσει για τις προστατευόμενες περιοχές βάσει της ευρωπαϊκής νομοθεσίας (Κοινοτική Οδηγία 92/43/EEC, συνθήκη Aarhus).

Όπως τονίζουν τα μέλη της ερευνητικής ομάδας, «με βάση τα αποτελέσματα της έρευνας που σκιαγράφησε την κατάσταση, όχι μόνο στον εθνικό δρυμό της Σαμαριάς αλλά και στην ευρύτερη περιοχή του δικτύου "Φύση" (Natura 2000) αποτυπώθηκε η καθολική αντίληψη των εμπλεκόμενων φορέων και των κατοίκων της περιοχής για μη επαρκή στρατηγικό και διοικητικό σχεδιασμό της προστατευόμενης περιοχής».



Οι απειλές



Ιδιαίτερη βαρύτητα, τόνισαν, πρέπει να δοθεί στην προστασία του εθνικού δρυμού της Σαμαριάς που ως κύριο σκοπό έχει την προστασία ενδημικών ειδών χλωρίδας και πανίδας, αλλά δεν παύει να δέχεται πιέσεις και απειλές. Τμήμα της έρευνας αποσκοπούσε στην καταγραφή απόψεων της τοπικής κοινωνίας και φορέων, και παρουσίαση αυτών, με σκοπό την ένταξή τους σε ένα στρατηγικό πλάνο αντιμετώπισης των απειλών αυτών.

Το πρόβλημα της υπερβόσκησης, απόρροια του πλεονάζοντος αριθμού ζώων που βόσκουν στην περιοχή των Λευκών Ορέων, ομόφωνα χαρακτηρίστηκε τόσο από την τοπική κοινωνία όσο και από τους εμπλεκόμενους φορείς ως η κύρια απειλή της προστατευόμενης περιοχής. Η απώλεια της βιοποικιλότητας, αλλά και η ερημοποίηση εκτάσεων του ορεινού όγκου είναι οι κύριες περιβαλλοντικές πιέσεις που αναγνωρίστηκαν για την περιοχή. Αυτό και σε συνδυασμό με την ανεξέλεγκτη συλλογή αρωματικών φυτών αποτελεί έντονο κίνδυνο εξάλειψης για τα πολυάριθμα σπάνια, απειλούμενα και ενδημικά είδη, όπως είναι η μαλοτήρα, η αμπελιτσιά.

Η πίεση που ασκείται στους πληθυσμούς των άγριων ζώων στην περιοχή από το φαινόμενο της λαθροθηρίας είναι ακόμη ένας άξονας όπου οι απόψεις συμπίπτουν. Ιδίως κατά τους χειμερινούς μήνες, εντείνεται το παράνομο κυνήγι του αίγαγρου, ενός από τα βασικότερα είδη που έχουν ταυτιστεί με τη λαϊκή παράδοση και τελούν υπό προστασία.

Το ενδεχόμενο εκδήλωσης πυρκαγιάς στην περιοχή και η αποτελεσματικότητα αντιμετώπισης δημιουργούν έντονα ερωτηματικά τόσο στους κατοίκους της περιοχής όσο και στους εμπλεκόμενους φορείς. Όπως συμπεραίνεται από την έρευνα, οι δύσκολες σε πρόσβαση περιοχές, η κακή συντήρηση και σε ορισμένες περιπτώσεις η έλλειψη οδικού δικτύου καθιστούν δύσκολο το έργο πυρόσβεσης και την ανάγκη εφαρμογής μέτρων πρόληψης επιτακτική.

Σε περιοχές των Λευκών Ορέων η μη αντιμετώπιση παθογόνων ασθενειών που πλήττουν κωνοφόρα και άλλα είδη εντείνουν τον κίνδυνο εξάπλωσης της πυρκαγιάς, καθώς αυξάνεται η ξηρή καύσιμη ύλη, που σε συνδυασμό με τα φρύγανα και άλλα πυρόφυτα, ιδίως τους καλοκαιρινούς μήνες, ενισχύει τον κίνδυνο πυρκαγιάς. Το φαινόμενο αυτό εντοπίζεται έντονα στην περιοχή της Ανώπολης, όπου οι συστάδες της τραχείας πεύκης έχουν πληγεί σημαντικά από το μελιττογόνο έντομο του πεύκου «εργάτης» (Marchalina hellenica) και την πιτυοκάμβη (Thaumetopaea pityocampa), που οδηγεί στην ξήρανσή τους. Οι κάτοικοι της περιοχής είναι ιδιαίτερα ανήσυχοι για το φαινόμενο, το οποίο, όπως καταλήγουν, αποτελεί μια μεγάλη περιβαλλοντική καταστροφή με αντίκτυπο τόσο στην οικονομική όσο και στην κοινωνική ζωή της περιοχής. Η εκδήλωση πυρκαγιάς στο δρυμό της Σαμαριάς εκτός από μια τεράστια οικολογική καταστροφή, θα είχε και καταστροφικό οικονομικό αντίκτυπο όχι μόνο στα Λευκά Όρη αλλά σε όλη την Κρήτη. Όπως δείχνουν τα αποτελέσματα της έρευνας στον τομέα των επισκεπτών, ο δρυμός της Σαμαριάς, σε ποσοστό 20% των ερωτηθέντων τουριστών, υπήρξε καθοριστικός παράγοντας για το κλείσιμο των διακοπών τους στην Κρήτη.