Συνέντευξη στην Σοφία Τσεντελιέρου

«Βλέπουμε πολύ συχνά ειδικά στην τηλεόραση διάφορες ταινίες, σίριαλ και διαφημίσεις οι οποίες όχι μόνο δεν προβάλλουν την Κρήτη, αλλά την προσβάλλουν και την ευτελίζουν. Ως Κρητικοί είμαστε υποχρεωμένοι να αντιδράμε ουσιαστικά σε κάθε τέτοια φαινόμενα, διότι κινδυνεύουμε να παραμείνουμε γραφικοί και οπισθοδρομικοί»

Με συνέπεια και σεβασμό στην παράδοση προσπαθούν να εντοπίσουν ό,τι φανερώνει την πραγματική όψη της Κρήτης. Οργώνοντας το νησί καταγράφουν τα αυθεντικά στοιχεία του πολιτισμού του και προσπαθούν να διατηρήσουν μια παράδοση που επηρεάζεται όλο και περισσότερο από εξωγενείς παράγοντες.

Ο Γιάννης και ο Γιώργος Μεγαλακάκης έχοντας γαλουχηθεί από την οικογένειά τους με την κρητική παράδοση προχώρησαν στην ίδρυση του «Κρητικού Παραδοσιακού Ομίλου Μεγαλακάκη» στην Αθήνα. Στόχος τους δεν είναι η απλή διδασκαλία χορών, αλλά η καταγραφή της γνήσιας μορφής τους και η διάδοσή της. Η τεράστια προσπάθειά τους έχει επιβραβευτεί τόσο από τον απλό κόσμο, όσο και από επίσημους φορείς, αφού συμμετείχαν στην τελετή έναρξης του Παγκόσμιου Πρωταθλήματος Στίβου το 1997, αλλά και στην τελετή λήξης των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004 στην Αθήνα. Για τη δουλειά τους έχουν αποσπάσει εγκωμιαστικά σχόλια και η σημασία της έχει τονιστεί μεταξύ άλλων από τη Διευθύντρια του Κέντρου Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών Αικ. Πολυμερου-Καμηλάκη, καθώς και από σημαντικούς καλλιτέχνες.

Ο Γιάννης Μεγαλακάκης μιλά στην «Π» για το Κέντρο Έρευνας και Διδασκαλίας Κρητικού Χορού, για τους άγνωστους χορούς της Κρήτης, αλλά και για την αντιμετώπιση που έχει ο πολιτισμός της.

«Π»: Πώς ξεκίνησε η ιδέα για την ίδρυση του Κέντρου Έρευνας και Διδασκαλίας Κρητικού Χορού;

Γιάννης Μεγαλακάκης: Πολλά χρόνια διδάσκουμε σε διάφορους πολιτιστικούς συλλόγους κρητικούς χορούς. Η εμπειρία μας μετά από τόσα χρόνια διδασκαλίας μας έδειξε ότι ο πολιτισμός της Κρήτης στερείται ενός φορέα που θα έχει την δυνατότητα να μορφώσει, να ενημερώσει αλλά κυρίως να συγκινήσει τους Κρητικούς, αλλά και τους πάρα πολλούς φίλους της Κρήτης μέσα από την ιστορία, την λαογραφία, τους χορούς, την μουσική, τους κρητικούς καλλιτέχνες , τα μουσικά όργανα, τους λαϊκούς τεχνίτες και οτιδήποτε αφορά την πολιτιστικό πλούτο της Κρήτης. Ένα «Kέντρο Έρευνας και Διδασκαλίας Κρητικού Xορού» μα και μελέτης όλων των εκφράσεων της κρητικής λαϊκής παράδοσης.

«Π»: Η καταγραφή των χορών της Κρήτης πώς ξεκίνησε και ποιος είναι ο στόχος σήμερα, ύστερα από τη μελέτη δέκα περίπου χρόνων;

Γιάννης Μεγαλακάκης: Η καταγραφή των χορών για εμάς εδώ και αρκετά χρόνια είναι η σημαντικότερη δραστηριότητα που έχουμε αναπτύξει, διότι μας ενδιαφέρει ο αληθινός τρόπος έκφρασης των κρητικών χορών και τα συναισθήματα που νιώθουμε για κάθε χορό ξεχωριστά. Η πηγή για την ατόφια και αυθεντική έκφραση των κρητικών χορών είναι τα χωριά και οι επαρχίες της Κρήτης. Πρέπει να διατηρήσουμε μια δημιουργική σχέση με το παρελθόν και τους προγόνους μας και διδασκόμενοι απ’ αυτό να προχωρήσουμε στο μέλλον. Έχοντας ως απαραίτητους οδηγούς την αγάπη και την απόλυτη προσήλωση σ’ εκείνα τα στοιχεία που καταξίωσαν διαχρονικά την κρητική πολιτιστική παράδοση, προσπαθούμε συστηματικά να ενσκύψουμε και να διερευνήσουμε μια σειρά από παραδοσιακές μορφές λαϊκής έκφρασης, δημιουργίας και συμπεριφοράς. Στόχος μας δεν αποτελεί η απλή και στείρα πολλές φορές αναπαραγωγή και μεταφορά στο σήμερα των χορών, των τραγουδιών, των ηθών, των εθίμων και των συνηθειών της κρητικής λαϊκής παράδοσης, όσο η ανάδειξη τους ως κυρίαρχες μορφές έκφρασης και καλλιτεχνικής δημιουργίας που χαρακτηρίζονται από ιδιαιτερότητα και μοναδικότητα. Παράλληλα η διαρκής έρευνα και συγκριτική μελέτη των κάθε είδους γνωρισμάτων και στοιχείων που συναποτελούν την κρητική λαϊκή παράδοση, αποτελεί την απαραίτητη εκείνη διαδικασία που μας επιτρέπει να την γνωρίσουμε και να την κατανοήσουμε καλύτερα ανακαλύπτοντας τον πλούτο της και τα διαχρονικά της μηνύματα. Οι Κρητικοί όταν χορεύουν "ζωγραφίζουν" στο έδαφος. Τον χορευτή οφείλεις να τον κοιτάς στο πρόσωπο. Εκεί τον καταλαβαίνεις. Ο τρόπος με τον οποίο χορεύει ο καθένας αποτυπώνει και τον χαρακτήρα του. Φαίνεται πως έχεις μεγαλώσει αν είσαι ντροπαλός ή θαρραλέος.

«Π»: Ποια μέθοδο ακολουθείτε για την έρευνα;

Γιάννης Μεγαλακάκης: Λέγοντας έρευνα για το χορό, εννοούμε τη διαδικασία εκείνη, που με την εφαρμογή συγκεκριμένων μεθόδων, στοχεύει να συγκεντρώσει, να ερμηνεύσει, να αξιολογήσει και να κατατάξει όλες τις σχετικές πληροφορίες για τη χορευτική συμπεριφορά μιας κοινωνικής ομάδας. Για μία ολοκληρωμένη Εθνογραφική έρευνα είναι σημαντικό να παρουσιαστεί η μουσικοχορευτική παράδοση μιας κοινότητας ή περιοχής, καταγράφοντας, όσο το δυνατό, το πλήρες πολιτιστικό και κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εκδηλώνεται ο χορός. Η έρευνα πρέπει να αφορά κύρια την χρονική περίοδο μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, για να μπορεί να αντλήσει κανείς πληροφορίες από τη μνήμη των γερόντων. Γραπτές μαρτυρίες και φωτογραφίες μπορούν να μας δώσουν παλιότερες πληροφορίες για μερικά χαρακτηριστικά του χορού. Μετά τη συγκέντρωση του εθνογραφικού υλικού την αξιολόγηση και την ταξινόμησή του, κάθε ερευνητής και επιστήμονας, ανατρέχοντας στις καταχωρημένες πληροφορίες, μπορεί να τις ερμηνεύσει και να τις χρησιμοποιήσει. Η συμπλήρωση αυτών των δεδομένων με στοιχεία από άλλους επιστημονικούς χώρους (Ιστορία, κοινωνιολογία, ανθρωπολογία) καθώς και η διασταύρωση και σύγκριση των στοιχείων με αυτά άλλων ερευνητών, θα αναδείξει την πολυσύνθετη όψη του χορευτικού φαινομένου.

«Π»: Από τα στοιχεία που έχετε συλλέξει τι εικόνα έχετε διαμορφώσει για την σημερινή κατάσταση σε σχέση με τον παραδοσιακό χορό και τη μουσική;

Γιάννης Μεγαλακάκης: Αυτό που παρατηρούμε έντονα στην παραδοσιακή μας μουσική και χορό είναι η εισβολή πολλών ξενόφερτων στοιχείων και ειδικότερα μουσικών οργάνων στην μουσική μας παράδοση, τα οποία πολλοί μουσικοί τα χρησιμοποιούν με τελείως λάθος τρόπο με αποτέλεσμα να ακούμε τα πάντα εκτός ελληνική παραδοσιακή μουσική. Υπάρχουν σαφώς και πολλοί νέοι καλλιτέχνες οι οποίοι έχουν μελετήσει και συνεχίζουν να ερευνούν την παραδοσιακή μουσική και βάζουν το δικό τους στίγμα στον ήχο και στον στίχο. Στον παραδοσιακό χορό έχουμε την δυσάρεστη εικόνα των σχολών χορών και των χορευτικών συγκροτημάτων τα οποία έχουν αφαιρέσει το συναίσθημα των χορών και το έχουνε μετατρέψει σε «ωραίο χορευτικό σύνολο με ψηλούς χορευτές»,σε χορευτικά εφέ, σε συντονισμένες φιγούρες και κινήσεις, σε χορευτικούς διαγωνισμούς ανάμεσα στις σχολές χορού. Είναι ένα κλίμα στο οποίο δεν μπορεί να ευδοκιμήσει η ουσιαστική διάσωση και διάδοση της παράδοσής μας. Επειδή ανήκω και εγώ στους χοροδιδασκάλους ,δηλώνω ότι πρέπει στο μέλλον να σκύψουμε με μεγαλύτερη σοβαρότητα, αλλά κυρίως αγάπη σε αυτά που απλόχερα μας άφησαν οι προγόνοι μας για να μπορέσουμε να συγκινήσουμε τις νεότερες γενιές. Δίνω σημασία στην έννοια της λέξης μερακλής επειδή αυτό αντικατοπτρίζεται την ώρα που χορεύει. Μερακλής είναι αυτός που έχει μέτρο σε όλες τις κινήσεις του, σε όλες τις εκφράσεις του. Δεν φτάνει κάποιος να φοράει μια κρητική στολή και να πηδάει όσο πιο ψηλά μπορεί την ώρα που χορεύει. Ο χορός δεν είναι μόνο βήματα. Στόχος της δουλειάς μου ως χοροδιδασκάλου είναι να κάνω τόσο τους μαθητές μου όσο και τους ακροατές-θεατές-μαθητές να αγαπήσουν τον τόπο τους. Να θυμηθούν τι έλεγαν οι παππούδες και οι γιαγιάδες τους, πώς χόρευαν, πώς τραγουδούσαν, πώς γλεντούσαν και διασκέδαζαν.

«Π»: Έχετε εντοπίσει χορούς ή μελωδίες που είναι άγνωστες στους περισσότερους σήμερα;

Γιάννης Μεγαλακάκης: Βεβαίως έχουμε εντοπίσει χορούς και μελωδίες τα οποία είναι παντελώς άγνωστα στο ευρύ κοινό. Πολλά χωριά της Κρήτης χορεύουν τους δικούς τους χορούς και τραγουδούν δικές τους μελωδίες και είμαστε υποχρεωμένοι όλοι όσοι ασχολούμαστε με την διδασκαλία να τους καταγράψουμε, πριν χαθούν για πάντα. Από τα Παλαιά Ρούματα των Χανίων έως στην κάτω Ζάκρο στο Λασίθι έχουμε καταγράψει πολλούς χορούς με πολλές διαφορές στην χορευτική έκφραση και ύφος. Παρατηρούμε ότι διαφορετικά εκφράζεται στο χορό αυτός που ζει στο βουνό ή σε ένα ορεινό χωριό με αυτόν που ζει σε πεδινό χωριό ή κοντά στην θάλασσα. Βλέπουμε ότι χορεύουμε αναλόγως πως ζούμε και ποια είναι τα βιώματά μας. Το ευτύχημα είναι ότι όσο ψάχνουμε, τόσο ανακαλύπτουμε πολιτιστικούς θησαυρούς οι οποίοι μας διδάσκουν ήθος και μας εμπνέουν για να δημιουργήσουμε.

«Π»: Στα χωριά διατηρούνται τα αυθεντικά στοιχεία της κρητικής παράδοσης;

Γιάννης Μεγαλακάκης: Ειδικά στα πιο ορεινά χωριά της Κρήτης παρατηρούμε ότι ακόμα διατηρούνται κάποια αυθεντικά της κρητικής παράδοσης γιατί είναι μέρος της ζωής τους και μέσα από αυτά γαλουχούνται και οι επόμενες γενιές. Βεβαίως ο τουρισμός έχει αλλοιώσει πάρα πολλά στοιχεία της κουλτούρας μας και γι’ αυτό χρειάζεται μεγάλη προσοχή από την τοπική κοινωνία και αυτοδιοίκηση ιδιαίτερα να διαφυλάξουμε με κάθε τρόπο την πολιτιστική κληρονομιά ,μέσα από ποιοτικές εκδηλώσεις και κινήσεις οι οποίες θα δώσουν το κίνητρο στους νέους οι οποίοι αναζητούν τρόπους έκφρασης και δημιουργίας να ασχοληθούν με τον πολιτισμό.

«Π»: Η πρότασή σας για τη διδασκαλία του κρητικού χορού είναι διαφορετική από εκείνη που τείνει να επικρατήσει;

Γιάννης Μεγαλακάκης: Επιθυμούμε να ξεφύγουμε τελείως από μία φολκλορική-στημένη χορευτική ομάδα και να συνδυάσουμε όσο είναι δυνατόν την αυθόρμητη έκφραση του Κρητικού όταν χορεύει με μία παρέα χορευτών που νιώθουν Κρητικοί όχι μόνο όταν φορούν την παραδοσιακή φορεσιά της Κρήτης, αλλά σε όλες τις φάσεις και εκδηλώσεις της ζωής τους. H Kρήτη ξέρει να εκφράζει τα μεγαλύτερα συναισθήματά της μέσα από το τραγούδι και το χορό. Αντιμετωπίζουμε με κριτική διάθεση το φολκλόρ, και αναζητούμε με χιούμορ, σκεπτικισμό αλλά και αγάπη, τους λόγους που ακόμα και σήμερα στοιχεία της παράδοσης μας συγκινούν. Χορεύοντας, αφήνουμε να φανεί πίσω από την τεχνική η ανάγκη και το συναίσθημα που μας οδηγεί και πιθανόν οδήγησε πολλές γενιές πριν από εμάς. Την ψυχική και την πνευματική κατάσταση που εκφράζεται κάθε φορά μέσα απ’ τα βήματα του ενός ή του άλλου χορού. Στόχος μας είναι ο μαθητής, ο θεατής ή ο ακροατής όχι απλά να θαυμάσει, αλλά να νιώσει ζωντανή μέσα του τη δια-χρονική δύναμη αυτής της παράδοσης. Να καταφέρουμε λίγο να πλησιάσουμε τον μαγικό κόσμο μέσα στον οποίο γεννιέται ενστικτωδώς η τέχνη του χορού. Τι μένει μέσα στις ψυχές μας από τη παράδοση όταν την απογυμνώσουμε από τα μουσειακά της στολίδια; Μένει ίσως, ένα ανεξήγητο σκίρτημα κάποιες στιγμές, που μας κάνει να πιαστούμε στο χορό κι ας μην ξέρουμε τα βήματα. Για να ενωθεί το παρελθόν με το σήμερα δεν αρκούν μόνο εντυπωσιακές χορευτικές φιγούρες: Είναι δύσκολο για ένα σημερινό παιδί να βιώσει καταστάσεις, που έχουν βιώσει οι γονείς μας. Ότι και να κάνουμε, έχουν φύγει αυτές οι εποχές. Αλλά τι μπορεί να πει κανείς σε αυτό το παιδί; Καταρχάς να του βάλει να ακούσει Kρητικούς μουσικούς και να διαβάσει μαντινάδες. Να μάθει ιστορίες του κάθε μουσικού, πώς δημιουργήθηκαν πολλά κομμάτια και το κυριότερο, να έρθει το παιδί στην Κρήτη. Να δει παρέες, να ακούσει πώς κουβεντιάζουν οι ηλικιωμένοι, να ακούσει συμβουλές. Να ακούσει τραγουδιστές να τραγουδάνε ριζίτικα στο σπίτι τους. Να επηρεαστεί, να μυρίσει Κρήτη...

«Π»: Η εικόνα της παράδοσης της Κρήτης προς τα έξω είναι η πραγματική;

Γιάννης Μεγαλακάκης: Βλέπουμε πολύ συχνά ειδικά στην τηλεόραση διάφορες ταινίες, σίριαλ και διαφημίσεις οι οποίες όχι μόνο δεν προβάλλουν την Κρήτη ,αλλά την προσβάλλουν και την ευτελίζουν. Ως Κρητικοί είμαστε υποχρεωμένοι να αντιδράμε ουσιαστικά σε κάθε τέτοια φαινόμενα, διότι κινδυνεύουμε να παραμείνουμε γραφικοί και οπισθοδρομικοί.

«Π»: Στην Αθήνα πώς αντιμετωπίζεται ένα Κέντρο Έρευνας για την Κρητική Μουσική, με δεδομένο ότι οι περισσότεροι έχουν στο μυαλό τους μια περισσότερο… τουριστική εικόνα;

Γιάννης Μεγαλακάκης: Στην Αθήνα ο πολιτιστικός μας φορέας αγκαλιάστηκε από τους Κρητικούς της Αθήνας αλλά κι από τους φίλους της Κρήτης σχεδόν αμέσως με την ίδρυσή του και αυτό μας ιδιαίτερη χαρά και τιμή. Αισθανόμαστε μεγάλη ευθύνη γι’ αυτό το μεγάλο «βήμα»που έχουμε τολμήσει και πιστεύουμε με τη βοήθεια του κόσμου και της πολιτείας να πραγματοποιήσουμε όλα όσα έχουμε ονειρευτεί για την παράδοσή μας .

«Π»: Πέρα από την έρευνα και διδασκαλία, ποιες άλλες είναι οι δραστηριότητες του Κέντρου;

Γιάννης Μεγαλακάκης: Δε φτάνει μόνο η χοροδιδασκαλία. Για να αγαπήσει κανείς αυτόν τον τόπο, πρέπει να ασχοληθεί μ' αυτόν. Εκτός από χοροδιδασκαλία και εκμάθηση κρητικών μουσικών οργάνων, θα φιλοξενούμε κατά καιρούς εκθέσεις φωτογραφίας με θέμα την Κρήτη, εκθέσεις μουσικών κρητικών οργάνων, παρουσιάσεις βιβλίων, παρουσιάσεις δισκογραφικών δουλειών. Θα υπάρχει βιβλιοθήκη, μουσικό αρχειακό υλικό, φωτογραφικό υλικό. Θα είναι ευπρόσδεκτοι οι άνθρωποι που θα έχουν να μας καταθέσουν μια μαρτυρία για το νησί μας. Θα γίνονται σεμινάρια από μουσικούς για τα όργανα του νησιού μας. Θα έρχονται κατασκευαστές μουσικών οργάνων, να μιλάνε για την τέχνη τους. Θα καλούνται γνήσιοι μαντιναδολόγοι να πούνε τις μαντινάδες τους. Θα παρουσιάζονται λαϊκοί τεχνίτες, όπως οι στιβανάδες. Θα έχουμε προσκεκλημένους επιστήμονες, ειδικούς στην εθνομουσικολογία ή στην έρευνα της παράδοσης, να καταθέτουν τον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιούν τις μελέτες τους». Με αυτό τον τρόπο ευελπιστεί ο Παραδοσιακός Όμιλος Μεγαλακάκη να ενημερώσει τους νέους της Κρήτης που ζουν στην Αθήνα και να τους συγκινήσει. Επιπλέον, θα πραγματοποιούνται προβολές στο πανί οπτικοακουστικού υλικού, αλλά και ζωντανές εμφανίσεις τραγουδιστών, μουσικών και χορευτών της Κρήτης. Θέλουμε να παρουσιάσει μια άλλη Κρήτη, την αληθινή, αυτή που δεν έχει σχέση με τον τουρισμό και το φολκλόρ. H έρευνά μας ι συνεχίζει να πραγματοποιείται σε όλη το νησί, έχει στόχο να συγκεντρώσει στοιχεία, ερχόμενη σε άμεση επαφή με τις πηγές της παράδοσης. Μας ενδιαφέρει να έρθουμε σε επαφή με τους αυθεντικούς δημιουργούς, χορευτές και μουσικούς, να τους καταγράψουμε έτσι ώστε να διασώσουμε ό,τι μπορούμε από την Κρήτη που φεύγει. Να αναδείξουμε τη φιλοσοφία του κρητικού χορού.