Γ.ΜΗ χολολιθίαση («πέτρες στη χολή») αφορά στην παρουσία εναποθέσεων από άλατα ασβεστίου ή χοληστερόλης που σχηματίζονται στο εσωτερικό της χοληδόχου κύστης και των γειτονικών χοληφόρων σωληναρίων. Η συχνότητα χολολιθίασης υπολογίζεται στο 6?8% των ανδρών και 8?17% των γυναικών και είναι αυξημένη σε άτομα άνω των 60 ετών.

Συχνά είναι ασυμπτωματική και δε χρειάζεται κάποια θεραπεία. Σε αρκετούς ανθρώπους όμως προκαλεί ενοχλήσεις δυσπεψίας ή πόνο, ενώ δεν είναι σπάνιες οι επιπλοκές της όπως χολοκυστίτιδα, ίκτερος, χολαγγειΐτιδα και παγκρεατίτιδα.

Ποια είναι η φυσιολογική λειτουργία της χοληδόχου κύστης και της χολής;

Η χοληδόχος κύστη είναι ένα απιοειδές όργανο μήκους έως 2.5 εκατοστά που εντοπίζεται στο δεξιό άνω μέρος της κοιλίας, κάτω από το ήπαρ και συνδέεται με αυτό και με το λεπτό έντερο με ένα σύστημα από σωληνάρια (χοληφόρα σωληνάρια). Η κύρια λειτουργία της χοληδόχου κύστης είναι η αποθήκευση και συγκέντρωση της χολής, ενός πρασινωπού υδαρούς υγρού που περιέχει άλατα, χοληστερόλη, λιπίδια και χολερυθρίνη. Η χολή χρησιμοποιείται για την πέψη και απορρόφηση των λιπαρών που περιέχονται στις τροφές συμπεριλαμβανομένων των λιποδιαλυτών βιταμινών. Έτσι, κατά την πρόσληψη φαγητού η είσοδος λιπαρών τροφών στο λεπτό έντερο προκαλεί σύσπαση της χοληδόχου κύστης και προώθηση μέρους της αποθηκευμένης χολής μέσω του κοινού χοληδόχου πόρου στο άνω μέρος του λεπτού εντέρου προκειμένου να διευκολυνθεί η διάσπαση και απορρόφηση των λιπών (Εικόνα 1). Λίγες ώρες μετά, χαλαρώνουν τα τοιχώματα της κύστης και αρχίζει πάλι να συγκεντρώνεται χολή.

Πώς δημιουργείται η χολολιθίαση;

Η χολολιθίαση προκαλείται όταν υπάρχει αλλαγή στη σύσταση της χολής, όπως υψηλή συγκέντρωση σε χοληστερόλη ή χολερυθρίνη, σε συνδυασμό με μειωμένη ποσότητα χολικών αλάτων που διατηρούν τη χοληστερόλη της χολής σε μορφή διαλύματος. Κακή σύσπαση της χολής κατά τη διάρκεια των γευμάτων με συνέπεια την ανεπαρκή κάθαρσή της συμβάλλει επίσης στο σχηματισμό χολόλιθων. Στις προηγούμενες περιπτώσεις σχηματίζονται κρύσταλλοι από χοληστερόλη ή άλλα συστατικά, που στη συνέχεια συσσωρεύονται και προκαλούν τελικά λίθους. Συχνά, οι κρύσταλλοι αυτοί είναι μικροσκοπικοί και σχηματίζουν μια μορφή ιζήματος («χολική λάσπη», «χολική άμμος») αντί για λίθους. Οι χολόλιθοι είναι συνήθως από εναποθέσεις χοληστερίνης, ενώ λιγότερο συχνοί είναι αυτοί που προέρχονται από άλατα ασβεστίου ή άλλα συστατικά της χολής.

Η χολολιθίαση εμφανίζεται συχνότερα:

(α) στις γυναίκες,

(β) σε ηλικίες άνω των 50-60 ετών,

(γ) σε οικογένειες όπου αρκετά μέλη έχουν χολολιθίαση.

Υπάρχουν ακόμα ορισμένες καταστάσεις που προδιαθέτουν σε σχηματισμό χολόλιθων όπως το αυξημένο σωματικό βάρος και η παχυσαρκία, οι αυστηρές δίαιτες που είναι χαμηλές σε θερμίδες και αποσκοπούν σε ταχεία απώλεια σωματικού βάρους, η χρήση αντισυλληπτικών δισκίων, ο σακχαρώδης διαβήτης και η εγκυμοσύνη (Πίνακας 1).

Ποια είναι τα συμπτώματα της χολολιθίασης;

Συχνά η χολολιθίαση είναι χωρίς συμπτώματα και ανευρίσκεται τυχαία σε κάποια εξέταση με υπερηχογράφημα ή αξονική τομογραφία κοιλίας. Μπορεί όμως να οδηγήσει σε συμπτώματα όπως είναι:

• Χρόνια δυσπεπτικά ενοχλήματα, όπως αίσθημα ναυτίας, ερυγές («αέρια»), μετεωρισμό της κοιλιάς («φουσκώματα»), ήπιο πόνο («τσιμπήματα στο στομάχι») που προκαλούνται κυρίως μετά από λιπαρά φαγητά ή χόρτα. Τα ενοχλήματα αυτά όμως απαντούν και σε άλλες συχνές γαστρεντερολογικές καταστάσεις όπως η γαστρο-οισοφαγική παλινδρόμηση, το πεπτικό έλκος και το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου («σπαστική κολίτιδα»). Για αυτό το λόγο πρέπει να υπάρχει εκτίμηση από ιατρό προτού υπάρξει περαιτέρω διερεύνηση με εξετάσεις ή έναρξη θεραπείας.

• Κοιλιακό άλγος (κωλικός). Ένας αιφνίδιος, σταθερός, μέτριας έως μεγάλης έντασης πόνος στο άνω μισό της μέσης κοιλίας ή στο δεξιό υποχόνδριο (δεξιό άνω μέρος της κοιλίας) είναι ενδεικτικός επεισοδίου κωλικού χοληφόρων. Σε ορισμένες περιπτώσεις ο πόνος μπορεί να επεκτείνεται προς τη ράχη ή ακόμα και το δεξιό ώμο. Ο πόνος συνήθως ξεκινά μετά 1?2 ώρες από ένα πλούσιο λιπαρό γεύμα αλλά μπορεί να συμβεί ακόμα και τις νυκτερινές ώρες στη διάρκεια του ύπνου. Διαρκεί από μισή έως αρκετές ώρες και μπορεί να συνοδεύεται από ναυτία, φουσκώματα και εμετό. Άτομα που εμφανίζουν ένα πρώτο επεισόδιο κωλικού από χολολιθίαση είναι πολύ πιθανό (70%) να εμφανίσουν επανειλημμένα επεισόδια με κοιλιακό άλγος.

• Οξεία χολοκυστίτιδα, δηλαδή φλεγμονή της χοληδόχου κύστης συνηθέστερα λόγω απόφραξης των χοληφόρων από κάποιο λίθο. Η οξεία χολοκυστίτιδα εμφανίζεται με πόνο στο δεξιό άνω τμήμα της κοιλιάς που δεν υποχωρεί μετά από κάποιες ώρες και συχνά συνοδεύεται από εμετό και χαμηλό πυρετό. Στην περίπτωση αυτή απαιτείται εξέταση από κάποιο ιατρό και συχνά νοσηλεία προκειμένου να χορηγηθούν αντιβιοτικά, ορός και παυσίπονα φάρμακα.

Σε ορισμένες περιπτώσεις η χολολιθίαση μπορεί να οδηγήσει σε απόφραξη του κοινού χοληδόχου πόρου με σημαντικές επιπλοκές όπως ίκτερος, οξεία χολαγγειΐτιδα και οξεία παγκρεατίτιδα. Κάθε άτομο επομένως με ιστορικό χολολιθίασης πρέπει να αναζητά ιατρική εξέταση και εκτίμηση όταν εμφανιστεί:

1. Έντονος πόνος στο άνω μέρος της κοιλιάς

2. Υψηλός πυρετός με ρίγος

3. Ίκτερος, δηλαδή κίτρινη χροιά δέρματος και βλεννογόνων των ματιών

4. Σκουρόχρωμα ούρα

Πώς γίνεται η διάγνωση της χολολιθίασης;

Εφόσον υπάρχουν συμπτώματα ενδεικτικά για χολολιθίαση η διάγνωση στις μέρες μας τίθεται με υπερηχογράφημα κοιλίας, μια εύκολη, ανώδυνη, ακίνδυνη και σχετικά χαμηλού κόστους εξέταση (Εικόνα 2). Οι λίθοι (ή το ίζημα) στη χοληδόχο κύστη μπορούν ακόμα να ανιχνευθούν με περισσότερο ακριβές ή επεμβατικές εξετάσεις όπως η αξονική τομογραφία ή η ERCP. Η απλή ακτινογραφία κοιλίας συνήθως δε βοηθά στη διάγνωση, ενώ οι εξετάσεις αίματος (γενική αίματος και βιοχημικές εξετάσεις) είναι σημαντικές σε περιπτώσεις επιπλοκών από τη χολολιθίαση.

Ποια είναι η θεραπεία της χολολιθίασης;

Η ασυμπτωματική χολολιθίαση που ανευρίσκεται τυχαία σε κάποια απεικονιστική εξέταση δεν απαιτεί χειρουργική αφαίρεση, καθώς μελέτες έχουν δείξει παρόμοιο κίνδυνο μεταξύ αφαίρεσης της χοληδόχου κύστης και αναμονής για τυχόν εμφάνιση συμπτωμάτων.

Σε περιπτώσεις που η χολολιθίαση προκαλεί συμπτώματα συνιστάται χειρουργική αφαίρεση της χοληδόχου κύστης. Η χοληδόχος κύστη μπορεί να είναι χρήσιμη για τον ανθρώπινο οργανισμό, δεν είναι όμως απαραίτητη αφού μετά την αφαίρεσή της προσαρμόζεται ο οργανισμός με την απευθείας ροή της χολής από το ήπαρ στο λεπτό έντερο. Η χειρουργική αφαίρεση της χοληδόχου κύστης γίνεται με:

1. Ανοικτή χολοκυστεκτομή, με μεγάλη τομή στην κοιλία. Αυτή η μέθοδος επιλέγεται σε σοβαρές περιπτώσεις επιπλοκών της χολολιθίασης ή όταν το τοίχωμα της χοληδόχου κύστης είναι εξαιρετικά πεπαχυσμένα και σκληρά.

2. Λαπαροσκοπική χολοκυστεκτομή, η οποία θεωρείται πλέον τεχνική επιλογή για αφαίρεση της χοληδόχου κύστης. Σε αυτή την περίπτωση τα εργαλεία και μια μικρή βιντεο-κάμερα εισέρχονται μέσω 3-4 μικρών τομών και συνήθως ο ασθενής μπορεί να εξέλθει από την κλινική σε 1-2 ημέρες.

Σε περιπτώσεις που ο ασθενής κρίνεται από τον ιατρό ως μη κατάλληλος για χειρουργική χολοκυστεκτομή υπάρχουν ως εναλλακτικές:

(α) η χορήγηση χολικών αλάτων από το στόμα με σκοπό την αραίωση των κρυστάλλων που έχουν εναποτεθεί στη χοληδόχο κύστη,

(β) εξωσωματική λιθοτροψία για τη διάσπαση των λίθων με υψηλής συχνότητας κύματα, και

(γ) η διαδερματική λιθοτριψία. Η αντιμετώπιση κάθε φορά εξατομικεύεται ανάλογα με τον ασθενή και τη γενική κατάσταση υγείας του.

Πώς μπορεί να προληφθεί η χολολιθίαση;

Δεν είναι εφικτή η πλήρης υποστροφή ήδη υπαρχόντων χολόλιθων ούτε μπορεί να αποφευχθεί πλήρως ο κίνδυνος για σχηματισμός νέων. Παρόλα αυτά, υπάρχουν ορισμένα μέτρα και αλλαγές σε συνήθειες υγείας που φαίνεται πως βοηθούν:

• Τακτικά καθημερινά γεύματα (δηλαδή 3 καλά ισορροπημένα γεύματα από πλευράς θρεπτικών συστατικών) που να περιέχουν μικρή ποσότητα λιπαρών ώστε να εξασφαλίζεται ικανοποιητική κένωση της χοληδόχου κύστης. Αποφεύγεται έτσι η επί μακρόν συσσώρευση χολής και ανάπτυξη κρυστάλλων.

• Δίαιτα υψηλή σε φυτικές ίνες και ασβέστιο και χαμηλή σε κορεσμένα λιπαρά οξέα (π.χ. ζωικά λίπη).

• Διατήρηση φυσιολογικού σωματικού βάρους

• Αποφυγή έντονων προγραμμάτων δίαιτα με πολύ χαμηλές θερμίδες. Η δίαιτα πρέπει να εξασφαλίσει πάνω από 800 θερμίδες καθημερινά και η απώλεια σωματικού βάρους να μην υπερβαίνει το μισό κιλό την εβδομάδα.

• Φυσική δραστηριότητα και άσκηση, όπως γυμναστήριο ή περπάτημα για μισή ώρα πέντε ημέρες την εβδομάδα.

Συμπερασματικά, η χολολιθίαση είναι αρκετά συχνή στο γενικό πληθυσμό και εφόσον είναι ασυμπτωματική δεν απαιτεί κάποια ιδιαίτερη θεραπεία.

Εφόσον προκαλεί συμπτώματα από το γαστρεντερικό ή πόνο και φλεγμονή απαιτείται χειρουργική αφαίρεση σε δεύτερο χρόνο.

Μια ελάχιστη καθημερινή άσκηση, τα τακτικά γεύματα με μικρές ποσότητες λιπαρών και η διατήρηση σταθερού φυσιολογικού βάρους σώματος είναι βασικές συνήθειες υγείας που βοηθούν στην πρωτογενή και δευτερογενή πρόληψη εμφάνισης χολολιθίασης.