Γράφει η Άννα Μανουκάκη-Μεταξάκη

Η 8η Γεωργική Έκθεση του Αρκαλοχωρίου που άρχισε στις 20 Ιουλίου, τελείωσε με επιτυχία και εφέτος. Με τη συμμετοχή 250 εκθετών, διοργανωμένη από το Δήμο Αρκαλοχωρίου και τον Εμπορικό Σύλλογο, υπό την αιγίδα του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης, με την υποστήριξη της Περιφέρειας, της Νομαρχιακής Αυτ/σης και του ΓΕΩΤΕΕ, με ανάδοχο εταιρεία την ΑΛΦΑ ΕΚΘΕΣΙΑΚΗ και μέγα χορηγό την Τράπεζα Πειραιώς, παρουσίασε ό,τι πιο σύγχρονο υπάρχει στο χώρο της γεωργίας και της κτηνοτροφίας, δηλαδή νέες τεχνολογίες, μηχανήματα, φωτοβολταϊκά συστήματα κλπ. Όλα αυτά, δεν λύνουν βέβαια τα φοβερά προβλήματα της αγροτικής τάξης, αλλά αποτελούν μεγάλο της κέρδος, αφού η γνώση είναι δύναμη, ανοίγει δρόμους και διευρύνει τη σκέψη και τους ορίζοντές μας. Από κει και μετά είναι υπόθεση και δική του, του Έλληνα αγρότη, προπάντων δική του, να βρει λύσεις στις κρίσεις που δημιουργούν τα νέα δεδομένα της τεχνοεπιστήμης, της Ενωμένης Ευρώπης και της Παγκοσμιοποίησης.

Λύσεις που απαιτούν περίσκεψη, ρεαλισμό, μακροπρόθεσμους προγραμματισμούς και κυρίως αλλαγή νοοτροπίας. Η στροφή στο παρελθόν και η μελέτη της πορείας του Αγροτικού Κινήματος θα τον διδάξουν ότι, κανείς δεν θα του χαρίσει τίποτε, ό,τι κατακτήσει θα το καταφέρει με θυσίες, ιδρώτα και αίμα που θα καταβάλει ο ίδιος. Τίποτε δεν μπορεί και δεν πρέπει να περιμένει από τους “Μεσσίες”.

Γιατί εκείνοι, όπως όλοι οι Μεσσίες, πατούν στους δικούς του ώμους και ανεβαίνουν ως αδίστακτοι θεσιθήρες. Κι όταν μετατοπισθούν οικονομικά και κοινωνικά και ταξικά, ούτε θέλουν, ούτε μπορούν να καταλάβουν τη δεινή του θέση. Τον θυμούνται, όταν θέλουν να τον χρησιμοποιήσουν πάλι και τότε έμμεσα ή δίνοντάς του αόριστες υποσχέσεις ατομικίστικου χαρακτήρα ή εξαγοράζοντας τους μικρούς ηγετίσκους και ηγεμονίσκους του. Κι εκείνος μένει αβοήθητος στα φρικτά αδιέξοδα των αζήτητων προϊόντων του, της ανεργίας των παιδιών του που τα σπούδασε με στερήσεις και στα αναρίθμητα άλλα του προβλήματα.

Αυτά πρέπει μόνος του, τραγικά μόνος να τα βρει, αφού αναγκαστεί με πόνους ανείπωτους να αποκτήσει την απαραίτητη συνείδηση και ωριμότητα. Οι Εκθέσεις του δείχνουν πόσο τα πράγματα αλλάζουν, καθώς η τεχνοεπιστήμη προχωρεί, πόσο αναγκαίος είναι ο εκσυγχρονισμός και πόσο ανταγωνιστική και σκληρή είναι η εποχή μας.

Η Έκθεση που έγινε πια θεσμός στο Αρκαλοχώρι, είναι γεγονός ότι αποτελεί εξέλιξη και έκφανση του παζαριού του. Έτσι αισθανόμαστε όσοι γνωρίζομε τη σοβαρή παράδοση του τόπου. Του παζαριού του που θεωρήθηκε το καλύτερο στην Κρήτη από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας, τότε που το επέβαλαν οι ανάγκες της εποχής και το καθιέρωσε η γεωγραφική θέση του Αρκαλοχωρίου, που αποτελεί τον “καλό Θεό” του. Γιατί αποτελεί υποχρεωτικό πέρασμα και ευλογημένο σταυροδρόμι που ενώνει το νότιο και ανατολικό τμήμα του νομού Ηρακλείου και την Ιεράπετρα με την πόλη του Ηρακλείου. Η ανατολική Μεσαρά και η Βιάννος, είχαν από εδώ υποχρεωτικό πέρασμα. Είχε επίσης ένα μεγάλο χώρο να αναπτυχθεί, να δεχθεί ξένο κόσμο. Και μπορούσε να ασκήσει την επιρροή του σε χωριά πεδινά και πλούσια, όπως η Παναγιά, η Γαρίπα, ο Σκινιάς, τα Πάρτηρα, το Ίνι, οι Κασσάνοι κλπ.

Η λαϊκή παράδοση διασώζει την αρχή του παζαριού έτσι: “Στο Αρκαλοχώρι συναντιόνταν συχνά Τούρκοι αγάδες από όλη την περιοχή και συζητούσαν τα προβλήματα τα κοινά. Κάποτε ένας αγάς πρότεινε: - Συναντιόμαστε που συναντιόμαστε. Δεν κάνομε επαέ κι ένα παζάρι; Και το έκαναν. (Γ. Χρηστάκης ή Γιαμπάμπας, 92 χρόνων). Απ’ όλη την Κρήτη μαζεύονταν από την Παρασκευή κι όλας, με φορτωμένα στα γαϊδούρια τους τα αγροτικά προϊόντα, σέρνοντας και τα ζώα για να τα πουλήσουν. Στο δρόμο ήταν τα Χάνια, όπου έτρωγαν και ξεκουράζονταν αυτοί και τα ζώα τους και κοιμούνταν τα βράδια, όπως γινόταν παλιά με το πανηγύρι της Αγ. Μαρίνας στη Βόνη. Στο Αρκαλοχώρι υπήρχαν πολλά Χάνια και μαγέρικα. Τα Χάνια του Νταναλογιώργη, του Κοζυραντώνη, του Λαμπρομανώλη, του Κρασανού, του Βογιατζάκη. Δούλευαν τα μαγέρικα του Χρηστάκη, του Γ. Παπαδάκη, του Μ. Καλογεράκη, του Κ. Γραφανάκη, του Μ. Χρονίδη, του Φράνσιου, του Ζ. Θεοφανάκη και του Ζ. Μουρτζάκη.

Τα μαγαζιά που στέγαζαν οι δυο παράγκες ήταν πολύ γραφικά. Το Σάββατο μοσχομύριζε όλο το χωριό από τις μυρωδιές των υπαίθριων μεζεδάδικων που πρόσφεραν το ψητό πλεμόνι, το συκώτι, ή τις αλατισμένες σαρδέλες και το κρασί στη νερόκουπα. Φωνές ανθρώπων που διαλαλούσαν την πραμάτεια τους και ζώων που προορίζονταν για πώληση και αγορά. Κατά τη μαρτυρία του Γ. Χρηστάκη, ή Γιαμπάμπα, που είχε το καλύτερο μαγέρικο, το οποίο έκανε ο πατέρας του Αντώνης Χρηστάκης ως το 1938 που πέθανε, το παζάρι συγκέντρωνε ως και 10 χιλιάδες άτομα κάθε Σάββατο, ενώ ο ίδιος κατανάλωνε πάνω από 100 οκάδες κρέας.

Ερευνώντας τον τοπικό Τύπο του παρελθόντος βρίσκομε πολλές αναφορές στο παζάρι του Αρκαλοχωρίου. Στην “Ελεύθερη Κρήτη” του 1945 σε πρωτοσέλιδο άρθρο της καταγράφονται οι σπουδαίες ελλείψεις σφαγείων, νερού, σταύλισης των ζώων και γενικά στις υποδομές για την καλύτερη λειτουργία του παζαριού και την υγεία των κατοίκων.

Η προπολεμική ετήσια κίνησή του υπερέβαινε τα 60 εκατ. δρχ., ενώ το 1945 το ένα δισεκατομμύριο (υποτίμηση της δρχ.). Η εφημερίδα αναφέρει επίσης τους βαρείς φόρους πεζοδρομίων, πωλουμένων ζώων και ζυγίου που αποφέρουν στην Κοινότητα σπουδαία κέρδη.

Αλλά το μεγαλύτερο κέρδος που επέφερε το παζάρι του Αρκαλοχωρίου στους κατοίκους του είναι το άνοιγμα του μυαλού και της καρδιάς των ντόπιων και η ευρεία αντίληψη, με την οποία δέχτηκαν όσους μετανάστευαν από τα κοντινά χωριά, ή απ’ οπουδήποτε αλλού και ήρθαν και κατοίκησαν στο Αρκαλοχώρι.

Έτσι αντιμετώπισαν και τους Μικρασιάτες πρόσφυγες που ήρθαν κυρίως από τα παράλια, από περιοχές δηλαδή αναπτυγμένες και κοινωνίες πολυπολιτισμικές και όχι ακίνητες κι έφεραν νέες μεθόδους καλλιεργειας, νέες νοοτροπίες και ανέβασαν από κάθε άποψη τον τόπο.

Το παζάρι το παραδοσιακό που ξεκίνησε στα χρόνια της Τουρκοκρατίας και εξελικτική έκφανσή του σύγχρονη αποτελεί η Γεωργική Έκθεση Αρκαλοχωρίου, που γίνεται κάθε δυο χρόνια, συνεχίζοντας την παράδοση του τόπου, υπήρξε ακόμη και χώρος συνάντησης και συνεννόησης στα χρόνια της Κατοχής και της Αντίστασης, “άλλοθι” για τους αγωνιστές που αντάλλασσαν σημειώματα, σχεδιαγράμματα, σκέψεις, καθώς το Αρκαλοχώρι ήταν κέντρο ανάμεσα στη Δίκτη, στο Καστέλι, στη Βιάννο και στον Τσούτσουρο, την πύλη για τη Μέση Ανατολή.

Στο παζάρι τα Σάββατα στον οντά του υποδηματοποιείου του Μιχ. Μπιτζαράκη, στο μαγέρικο του Γ. Χρηστάκη ή Γιαμπάμπα, αποφασίστηκαν πράγματα σοβαρά και ανατέθηκαν σπουδαίες αποστολές - κατά διασταυρωμένες πληροφορίες.

Γι’ αυτό και στα δίσεκτα χρόνια του εμφυλίου, συχνά έκλειναν στη φυλακή τους κυνηγημένους Εαμίτες από την Παρασκευή ως τη Δευτέρα, για να μη βρεθούν το Σάββατο στο παζάρι με τους συντρόφους τους και “σχεδιάσουν και συνωμοτήσουν”. Γιατί ήταν γνωστός ο ρόλος του παζαριού. (Κατάθεση Κώστα Τσιρογαλάκη, αντιστασιακού).

Το παζάρι του Αρκαλοχωρίου και η θέση του η γεωγραφική, είναι τα “δώρα του Θεού” στον τόπο. Κι αυτό διαπιστώνεται, αν μελετηθεί με λεπτομέρειες η ανάπτυξή του η προοδευτική και η μετεξέλιξή του από μικρό χωριό σε σπουδαία κωμόπολη. Μαζί με την Έκθεση, που φέρνει στο προσκήνιο με πολλούς τρόπους τον τόπο αυτό, είναι ανάγκη και μπορούν να γίνουν πολλά πράγματα και σε πολλούς τομείς, κυρίως για την ισόρροπη ανάπτυξη του τόπου.

Αυτές τις σκέψεις δημιουργεί κάθε δυο χρόνια η Γεωργική Έκθεση Αρκαλοχωρίου, σε κείνους που γνωρίζουν την ιστορική του πορεία. Η Γεωργική Έκθεση που συμβολίζει το σπουδαίο ρόλο της σημαίνουσας αυτής περιοχής.