Συνέντευξη στην Κατερίνα Μυλωνά
Ο Νίκος Καββαδίας είναι διαχρονικός διότι περνάει μέσα από τα ποιήματά του την έννοια του ταξιδιού και προτρέπει τον κόσμο, ιδιαίτερα τους νέους, να ξεπεράσουν την πραγματικότητα και να αγγίξουν το αδύνατο, «οι Έλληνες είμαστε Οδυσσείς», αναφέρει χαρακτηριστικά ο συνθέτης που έχει ταυτιστεί με τον ποιητή, Θάνος Μικρούτσικος. «Υπέροχα μονάχοι.. με το Σταυρό του Νότου» είναι ο τίτλος της σημερινής του συναυλίας στα Υακίνθεια, έναν ιδιαίτερο θεσμό, όπως λέει ο ίδιος, κρίνοντας και από τη θητεία του ως Υπουργός Πολιτισμού. Ο Θάνος Μικρούτσικος μιλάει στον «Π» για το τραγούδι, το Νίκο Καββαδία αλλά και τη σχέση που είχε με τον Ανδρέα Παπανδρέου, για τον οποίο πάντα θα φυλάει μια θέση στην καρδιά του.
Μιλήστε μας για την παρουσία σας στα Υακίνθεια.
«Έτσι όπως τα έχω παρακολουθήσει, από μακριά βέβαια, είναι ένας πολύ ιδιαίτερος θεσμός και πολύ πετυχημένος, έτσι λειτουργεί σε μας όλους εδώ. Βεβαίως, να δώσω και συγχαρητήρια στο Λουδοβίκο γιατί είναι μια δική του πρωτοβουλία κι αυτός είναι η ψυχή αυτού του φεστιβάλ. Έχω μάθει ότι ο χώρος είναι εξαιρετικός, απ ο,τι μου έχουν πει οι άλλοι συνάδελφοί μου αλλά και κόσμος που έχει πάει, είναι μαγικός χώρος και θεωρώ ότι τέτοιοι θεσμοί θα πρέπει να μπορούν να κάνουν μακρά διαδρομή γιατί, κακά τα ψέματα, εκείνο από το οποίο πάσχουμε στην Ελλάδα δεν είναι καλλιτέχνες, υπάρχει και πληθώρα γεγονότων, το ζήτημα είναι να μπορούμε να βρίσκουμε ωραίους χώρους, να δημιουργούνται κάποιοι θεσμοί που να έχουν μία μεγάλη χρονική διάρκεια, διότι με αυτό τον τρόπο λειτουργεί και η Τέχνη μονίμως στο κοινό».
Είναι φεστιβάλ που…
«Υπάρχουν πληθώρα φεστιβάλ στην Ελλάδα, κάποια έχουν μια ιδιαιτερότητα και εκείνα είναι μέσα στη δική μου την καρδιά. Όταν ήμουν Υπουργός Πολιτισμού την περίοδο 1993-96, είχα κάνει μια καταγραφή του τι φεστιβάλ υπάρχουν στην Ελλάδα και ειλικρινά, εξεπλάγην από το μεγάλο αριθμό, κάτι το οποίο δεν είναι κατ’ανάγκη θετικό, δείχνει βέβαια τη δίψα του κόσμου, αλλά παραήταν μεγάλος ο αριθμός. Τότε θυμάμαι υπήρχαν 1280 φεστιβάλ σε όλη την Ελλάδα. Θυμάμαι λοιπόν ότι είχα ξεχωρίσει 30 με 40 εκείνη την εποχή, τα οποία είχαν μια ιδιαιτερότητα. Κάθε φεστιβάλ, ομάδα εκδηλώσεων που γίνεται σε ένα χώρο πρέπει να έχει ορισμένα χαρακτηριστικά που να το διαφοροποιούν και σε ο,τι αφορά τη μουσική, τον ίδιο το χώρο που χρησιμοποιούνται. Νομίζω τα Υακίνθεια είναι απολύτως πετυχημένος θεσμός από κάθε άποψη.
Τι θα δούμε σήμερα στα Ανώγεια;
«Η παράσταση έχει τρεις πολύ σπουδαίους ερμηνευτές, είναι ο Μανώλης Μητσιάς που εγώ προσωπικά και πολύ πριν συνεργαστώ πάλι μαζί του τον θεωρούσα και τον θεωρώ σα μία από τις διαχρονικές φωνές στον ελλαδικό χώρο. Επίσης, συνθέτες, εννοώντας από την εποχή του Τσιτσάνη, Χατζιδάκι, Θεοδωράκη μέχρι τους νεότερους μετά το 2000 θεωρώ ότι είμαστε τυχεροί, διότι τραγουδηθήκαμε από πάρα πολύ σπουδαίες φωνές, πάνω από 50-60 γυναίκες και άνδρες. Είναι πολύ μεγάλο το νούμερο για μια μικρή χώρα μέσα σε 50 χρόνια να βγάλει 50-60 πολύ μεγάλους τραγουδιστές, όμως, λίγοι από αυτούς, μέσα στους οποίους συμπεριλαμβάνω το μακαρίτη, Νίκο Ξυλούρη τον Μπιθικώτση, Καζαντζίδη … ελάχιστοι εξ αυτών λειτούργησαν με τέτοιο τρόπο σαν η συνισταμένη της φωνής του Νεοέλληνα κι ένας από αυτούς θεωρώ ότι είναι ο Μανόλης Μητσιάς και λόγω και των συνεργασιών που έκανε, ήταν ο υπ’ αριθμόν ένα αγαπημένος άντρας τραγουδιστής του Μάνου Χατζιδάκι, είναι μεγάλη μου η χαρά που μετά από ένα ιστορικό πια τραγούδι το Ερωτικό που κάναμε το 1982 συνεργαστήκαμε φέτος σε μια εξαιρετική δουλειά του Άλκη Αλκαίου το Υπέροχα μονάχοι και συνεργαζόμαστε σε αυτή την περιοδεία. Ο επόμενος είναι ο Γιάννης Κούτρας που είναι ταυτισμένος μαζί μου λόγω, βέβαια, του ότι ήταν ο βασικός ερμηνευτής στο Σταυρό του Νότου, σε ποίηση Νίκου Καββαδία, μια δουλειά που εξελίχθηκε από τη Μεταπολίτευση μέχρι σήμερα, ίσως σαν την πιο αγαπημένη δουλειά της μελοποιημένης ποίησης στον ελλαδικό χώρο. Η τρίτη είναι η Ρίτα Αντωνοπούλου, μία τραγουδίστρια πολύ νέα. Μαζί της συνεργάζομαι εδώ και οχτώ -εννέα μήνες η οποία όμως έχει τεράστιες δυνατότητες και πιστεύω ότι εφόσον δουλέψει πάρα πολύ σκληρά, πράγμα το οποίο καταλαβαίνω ότι το κάνει και το θέλει νομίζω θα εξελιχθεί σε μία από τις πολύ σημαντικές γυναικείες φωνές τα μελλοντικά χρόνια. Τώρα από πλευράς προγράμματος, υπάρχουν οι «Υπέροχα μονάχοι» με το Μανώλη, ο «Σταυρός του Νότου» με το Γιάννη, υπάρχουν τραγούδια μου τα οποία μέσα στο χρόνο αγαπήθηκαν ιδιαίτερα από τον κόσμο αλλά υπάρχουν και τραγούδια άλλων συνθετών διότι από τη δεκαετία του ‘70 και παρότι οι συνθέτες που έκαναν συναυλίες συνήθιζαν να παίζουν μόνο δικά τους τραγούδια, εγώ και σεβόμενος το παρελθόν της ελληνικής μουσικής το δικό μου παρελθόν δηλαδή και την ιδιοσυγκρασία και δουλειά του κάθε συνεργάτη μου τραγουδιστή έβαζα στο πρόγραμμά μου πάντα τραγούδια που μου άρεσαν άλλων συνθετών, όπως και τώρα που υπάρχει Χατζιδάκις, Θεοδωράκης, Κραουνάκης. Εν κατακλείδι, έχει τρία στοιχεία τα οποία τουλάχιστον σε ο,τι με αφορά είναι εκείνα που επιζητώ αλλά δεν είναι εύκολο κάθε φορά ότι τα πετυχαίνω. Δηλαδή, θα δείτε πάνω να λειτουργούν τρία διαφορετικά πράγματα, το ένα η σιωπή χωρίς να του ζητηθεί ο κόσμος σιωπά και ακούει, το οποίο είναι πολύ ουσιαστικό στη μουσική γενικότερα να υπάρχει σα διάσταση. Το δεύτερο είναι η συμμετοχή, ο κόσμος συμμετέχει τραγουδώντας κι αυτό είναι πολύ επίσης σημαντικό να υπάρχει κάποιες στιγμές διότι γίνεται κανείς ένα με το κοινό. Και το τρίτο είναι μια αποθέωση με την έννοια μιας απογείωσης και δικής μας και του κοινού. Να προσθέσω ότι υπάρχουν κάποιοι μουσικοί που δεν είναι μόνο ότι είναι πολύ καλοί δίνουν τα σωθικά τους και την ψυχή τους στην παράσταση».
Τι ήταν εκείνο που σαν τράβηξε στο Νίκο Καββαδία;
«Αν με ρωτούσατε πριν από 25-30 χρόνια, θα απαντούσα εύκολα. Σήμερα θα πω κάτι με στατιστική, η δουλειά αυτή περνάει τώρα στην τρίτη γενιά. Όταν περνάει αυτή η δουλειά τόσο γρήγορα από γενιά σε γενιά ποιητικά κατ αρχή και μουσικά κατά δεύτερο λόγο υπάρχουν πολλά στοιχεία, τα οποία είναι συνεχώς ζωντανά. Εκείνο που προκύπτει δεν είναι ούτε η περιγραφή της ζωής των ναυτικών, ούτε η περιγραφή του πλοίου, τίποτα από αυτά, είναι δευτερεύοντα, τριτεύοντα, μια επιφανειακή ανάγνωση του Καββαδία. Εκείνο που προκύπτει είναι η έννοια του ταξιδιού, εμείς οι Έλληνες είμαστε ταυτισμένοι με την έννοια του ταξιδιού. Δεν είναι τυχαίο που ένα από τα κυριότερα λογοτεχνικά μας έργα είναι η Οδύσσεια. Είμαστε «Οδυσσείς», άμα δείτε πολλές περιόδους της ελληνικής Ιστορίας και της νεότερης και της παλιότερης θα μας δείτε όλους πάνε σε ένα πλοίο να πορευόμαστε. Είναι εντυπωσιακό πώς περνάει συνεχώς στη καινούργια γενιά όταν φανταστούμε ότι το τοπίο είναι βάρβαρο ότι καναλιζάρεται κυριολεκτικά από ένα χαμηλού επιπέδου προϊόν από την τηλεόραση κι όμως βλέπετε ότι η καινούργια γενιά ξανακουμπάει τον Καββαδία και ανάβει αναπτήρες στα τραγούδια μου του Καββαδία. Νομίζω ότι αυτό που προκύπτει από τον Καββαδία από τη δουλειά μου συνολικά μουσικά και ποιητικά είναι η προσπάθεια που λέει στο νέο άνθρωπο κοίταξε, η πραγματικότητα είναι αυτή μπορείς να την ξεπεράσεις να απογειωθείς. Υπάρχει ένας στίχος, ο οποίος το αποδεικνύει «χόρεψε πάνω στο φτερό του καρχαρία» αν δείτε αυτό δεν είναι μια εικόνα, τι σημαίνει; Ότι ο καρχαρίας είναι το πιο ανθεκτικό άγριο ζώο πάνω στον πλανήτη περίπου 400 εκ χρόνια αντέχει, είναι αδύνατο να το δαμάσεις και ο Καββαδίας προτρέπει το νέο άνθρωπο χόρεψε πάνω στο φτερό του καρχαρία δηλαδή δάμασέ τον και χόρεψε, κατάκτησε το αδύνατο. Νομίζω ότι αυτά τα χαρακτηριστικά συν το γεγονός ότι η μουσική μου αλλάζει συνεχώς, όπως ξεκίνησε από το ‘79 που βγήκε ο δίσκος συνεχώς μεταβάλλεται, η μουσική ενώ τα ίδια θέματα υπάρχουν εντούτοις συνεχώς μεταβάλλεται όχι από καινούργια ενορχήστρωση αλλά από συνεχή εξέλιξη. Αυτά τα δύο στοιχεία λοιπόν κάνουν αυτή τη δουλειά τόσο διαχρονική και τόσο αγαπητή στην κάθε φορά νέα γενιά».
Τι πρέπει να έχει ένας τραγουδιστής για να ερμηνεύσει τα τραγούδια σας;
«Ο κάθε συνθέτης, Έλληνας ή ξένος, δημιουργεί το μικρό μεσαίο ή μεγάλο κόσμο του. Ο Χατζιδάκις δημιουργεί ένα κόσμο με τα τραγούδια και τη μουσική του ένας που θα πάει να ερμηνεύσει Χατζιδάκι πρέπει να μπορέσει να κάνει βουτιά σε αυτό τον κόσμο. Ένας, επομένως, που θα πρέπει να ερμηνεύσει Μικρούτσικο πρέπει να κάνει βουτιά σε μια δραματικότητα, όπως εγώ την εκφράζω, άρα λοιπόν θέλει πρώτον μία βουτιά από τον ερμηνευτή και δεύτερον μία σκληρή εργασία. Γιατί, μερικές φορές όταν λες ένα λαϊκό τραγούδι το κοινό έχει αναφορά 50-70 χρόνων, έχει μπει στο DNA μας από το Βαμβακάρη, Καλδάρα, Τσιτσάνη και νεότερους, όταν, όμως, μπαίνεις σε ένα συνθέτη, ο οποίος έχει μια πρωτοτυπία το δικό του τρόπο νομίζω ότι χρειάζεται μια περισσότερη δουλειά για να ξεκλειδώσεις κάποια μυστικά. Νομίζω αυτό είναι το μυστικό, μια συνεργασία ενός τραγουδιστή με το συνθέτη, συνεχή σκληρή εργασία και να μπει στον κόσμο του.
Τι σας έχει μείνει περισσότερο από τη θητεία σας ως Υπουργός Πολιτισμού;
«Η θητεία μου χωρίζεται, τώρα που το βλέπω ψύχραιμα, σε δύο περιόδους. Την πρώτη δε την εύχομαι ούτε στο χειρότερο εχθρό μου, μπήκα στο στόμα του λύκου επειδή δεν ήμουν επαγγελματίας πολιτικός και δε θέλησα ποτέ να γίνω, παρότι είχα τις ευκαιρίες, ήθελα να παραμείνω μουσικός. Η αποδοχή της πρότασης που μου έκανε ο μακαρίτης, Ανδρέας Παπανδρέου, ήταν η μισή αποδοχή. Ο Παπανδρέου μου είχε προτείνει επίσης να είμαι τρίτος βουλευτής Επικρατείας στο ψηφοδέλτιο και του είχα απαντήσει επειδή δεν ήθελα να ακολουθήσω την πολιτική θα μπω αλλά δωδέκατος, δηλαδή μη εκλόγιμος. Από την αρχή είχα προσδιορίσει ότι η παραμονή μου ήταν προσωρινή. Το γεγονός όμως ότι έγινα υπουργός στο πολιτικό σύστημα δημιούργησε μια άσχημη εντύπωση υπό την έννοια ότι οι θέσεις των υπουργών είναι ελάχιστες κι όταν έρχεται ένα ξένο σώμα και αρπάζει μία, τα επιτελεία των επαγγελματιών πολιτικών, κι εδώ μιλάω για όλα τα κόμματα, δεν το είδαν με καλό μάτι και υπήρχαν οι τρικλοποδιές της αρκούδας το πρώτο οχτάμηνο, δεκάμηνο όπου δεν μπορούσε να αντέξει κανείς. Εγώ άντεξα επειδή είχα την απόλυτη υποστήριξη του Ανδρέα Παπανδρέου, ο οποίος και για αυτό αλλά και για άλλα πράγματα θα είναι πάντοτε μέσα στην καρδιά μου.
Σε δεύτερη φάση, όμως, από τον Αύγουστο του ‘94 μέχρι το Γενάρη του ’96, ήταν πάρα πολύ δημιουργική. Εκεί δούλεψα με ορισμένους, όχι πολλούς, έξυπνους δημάρχους της τοπικής αυτοδιοίκησης και δημιουργήσαμε το Εθνικό Πολιτιστικό Δίκτυο, το οποίο αν συνεχιζόταν μετά ίσως είχε αλλάξει την περιφερειακή πολιτική. Στον πολιτισμό κάναμε πράγματα πάρα πολλά, στο σύγχρονο χορό, το βιβλίο, πολύ δημιουργικά. Θυμάμαι δούλευα 15 και 18 ώρες την ημέρα ακούραστα μόνο με αυτό το αντικείμενο και υπήρχε μία πολύ σημαντική δημιουργία. Δυστυχώς, το πράγμα ανεκόπη, όχι επειδή έφυγα από το Υπουργείο, άλλωστε εγώ ζήτησα να φύγω το Γενάρη του ‘96 όταν παραιτήθηκε ο Ανδρέας Παπανδρέου από Πρωθυπουργός λόγω της υγείας του. Το γεγονός ότι ορισμένα πράγματα, τα οποία θεωρούνται σημαντικά δε συνεχίζονται, αυτό ίσως ήταν η εκ των υστέρων απογοήτευση. Εν ολίγοις, η πρώτη περίοδος ήταν κόλαση, η δεύτερη πολύ δημιουργική».
Σήμερα γίνονται πράγματα στον τομέα του Πολιτισμού;
«Όχι, δε γίνονται κι όχι κατ’ανάγκη γιατί οι επόμενοι υπουργοί δεν ήταν καλοί. Βεβαίως, οι πολιτικοί σχεδόν όλοι προσπαθούν σε ένα υπουργείο να το φέρουν στα μέτρα των πολιτικών τους επιδιώξεων, αυτό είναι το δυστύχημα. Θυμάμαι ο Παπανδρέου που μου έλεγε ότι «για μένα το ιδανικό θα ήταν να έχω υπουργούς σημαντικά πρόσωπα σε κάθε τομέα που δεν έχουν σχέση με τη βουλή για να αποκόψω την πελατεία και το γεγονός ότι κάποιοι θέλουν να κάνουν πολιτική καριέρα μέσα από ένα υπουργείο». Γενικά, οι υπουργοί προσπαθούν να κάνουν την πολιτική τους καριέρα κι άρα αυτό που τους συμφέρει κι όχι αυτό που συμφέρει το συγκεκριμένο χώρο, τον οποίο υπηρετούν. Ακόμα, όμως, και καλοί υπουργοί να υπήρξαν οι ανάγκες στο ΥΠΠΟ σήμερα έτσι όπως μπορώ να τις κατανοήσω, είναι δεκαπλάσιες ή δωδεκαπλάσιες, και το νούμερο είναι πραγματικό, από τα χρήματα που το ΥΠΠΟ έχει. Άρα, ακόμα κι ένας καλός υπουργός να υπήρχε, πώς να λειτουργήσει όταν μπορεί να ξοδέψει το 8% των αναγκών του Υπουργείου. Ένας από τους λόγους, όχι ο μοναδικός που δε θα ξαναπήγαινα είναι κι αυτός. Μπορεί να έχεις θαυμάσιες απόψεις, να τις διαπραγματευτείς επί ένα χρόνο, να τις διατυπώσεις να δουλέψεις με τους συνεργάτες σου στην πολιτιστική κληρονομά, μουσική χορό κλπ κι όταν θα ‘ρθει η ώρα της υλοποίησης να λες, υλοποιώ δύο ενώ έχω 18. Δεν έχει νόημα».

