Του Δρ. Μανώλη Ε. Δετοράκη
ΜΕΡΟΣ 1ο
Ενα από τα δραματικότερα γεγονότα της ύστερης Tουρκοκρατίας στην Κρήτη, υπήρξε η σφαγή της Ανωπόλεως Πεδιάδος. Το γεγονός αναφέρεται με συντομία από τους ιστορικους, είναι όμως σχεδόν εντελώς άγνωστο στο ευρύ κοινό. Εκτενέστερα αναφέρεται σʼαυτό ο αείμνηστος στρατηγός Ι. Αλεξάκης σʼένα ενδιαφέρον πόνημά του, δυσεύρετο σήμερα, που εκδόθηκε στην Αθήνα το 1957. Αυτές οι διαπιστώσεις αλλά και η ανεύρεση σειράς αδημοσίευτων επίσημων εγγράφων, με παρακίνησαν στη γραφή αυτού του κειμένου.
Κατά τη διάρκεια της τελευταίας Κρητικής επανάστασης του 1896-8 (όπως και στις προηγούμενες), η κρητική ύπαιθρος είχε περιέλθει στα χέρια των Χριστιανών και οι Οθωμανοί είχαν εισέλθει στις πόλεις για λόγους ασφαλείας. Αντίστοιχα, πολλοί Χριστιανοί είχαν εγκαταλείψει τις πόλεις και είχαν αναζητήσει άλλους τόπους προσωρινής διαμονής στην Αττική και στα νησιά του νότιου Αιγαίου, για να αποφύγουν τη μάχαιρα του Τούρκου. Τα σπίτια και τα υπάρχοντα των Οθωμανών της υπαίθρου καταλήφθηκαν ή λεηλατήθηκαν από τους Χριστιανούς και το αντίστροφο συνέβη στις πόλεις. Οι πολυάριθμοι Οθωμανοί των πόλεων-και κυρίως του Ηρακλείου- αντιμετώπιζαν τεράστια προβλήματα επιβίωσης. Συγχρόνως ο συνωστισμός τόσων ανθρώπων αύξησε και τη συνήθη νοσηρότητα, με την εμφάνιση διάφορων επιδημικών νοσημάτων, κυρίως ευλογιάς και χολέρας. Αυξήθηκαν επίσης οι κάθε είδους έκνομες πράξεις, όπως φόνοι, λεηλασίες, διαρπαγές κλπ.
Η τουρκική εξουσία ήταν εντελώς αδύναμη να ελέγξει τα πράγματα, περιοριζόμενη μόνο στη διοίκηση του στρατού και ο ανώνυμος οθωμανικός όχλος απέβη συντόμως ο δυναμικός ρυθμιστής της κατάστασης. Οι άμεσες βιοτικές ανάγκες, η απώλεια των αγαθών από τα κτήματα της υπαίθρου και η διαφαινόμενη οριστική απώλεια της εξουσίας, γέμισε τις καρδιές των Οθωμανών με μίσος και εκδικητική μανία εναντίον των Χριστιανών. Διαβλέποντας τα επερχόμενα δεινά, ο υποπρόξενος της Ρωσίας στο Ηράκλειο Γεώργιος Μιτσοτάκης (με Μι και όχι Μη) έγραφε στον Πρόξενο στα Χανιά: “μετά την μετοικεσίαν των Οθωμανών επαρχιωτών και την εγκατάστασιν αυτών εν τη πόλει και τοις πέριξ, άρξονται αι δηώσεις και αι διαρπαγαί, αναλογιζόμενος δε ταύτας ορρωδώ προ του ολέθρου, όστις θα κατακλύση το εύφορον και πλούσιον τμήμα του Ηρακλείου, ολέθρου όστις έσται ασυγκρίτως μείζων του επελθόντος εν τοις λοιποίς της νήσου τμήμασι” (Αρχείο ΙΜΚ φ 1β/188).
Δυστυχώς τα γεγονότα που ακολούθησαν, επιβεβαίωσαν τις προβλέψεις του υποπρόξενου. Από έγγραφο του ίδιου προς τον προϊστάμενο του πρόξενο της Ρωσίας στα Χανιά, με ημερομηνία 31 Ιουλίου 1896, σας μεταφέρω το χρονικό “της εν Ανωπόλει διαδραματισθείσης φρικώδους σκηνής” στη γλώσσα της διπλωματίας:
“1500-2000 Οθωμανοί συγκεντρωθέντες από της 26 παρελθόντος μηνός εις θέσιν “Καρτερόν” εγγύς της πόλεως, ώρμησαν εκείθεν την επομένην 27 και περικυκλώσαντες περί τα εξημερώματα εκ τριων μερών το χωρίον Ανώπολιν και την εγγύτατα αυτώ κειμένην Ιεράν Μονήν Ιωάννου του Θεολόγου εφόνευσαν και έσφαξαν 32 Χριστιανούς, ων εγκλείω ονομαστικόν κατάλογον και επλήγωσαν οκτώ. Οι κάτοικοι του χωρίου τούτου έχοντες υπʼόψει το κρίσιμον της περιστάσεως είχον τάξει φρουράν.
Αλλʼαύτη ουδαμώς ηδυνήθη να αντιστή, το μεν ένεκα της κακής ποιότητος των φυσιγγίων τα οποία έφερον μεθʼεαυτών (υπʼαυτών των χωρικών κατασκευασμένων) το δε ένεκα του μεγάλου αριθμού των επιπεσόντων βασιβουζούκων, οίτινες έσφαξαν άπαντας τους φρουρούντας Χριστιανούς. Εισελθόντες εν τω χωρίω εύρον άλλους μεν κοιμωμένους, άλλους δε εν τη εκκλησία, πάντας δε τους μη δυνηθέντας να διαφύγουν εθανάτωσαν ανηλεώς. Δυο εκ των ιερομονάχων της ειρημένης Μονής έσφαξαν, τον δε ιερομόναχον Χατζή Ιερεμίαν αντιστάντα αφήρεσαν τα ώτα και την ρίνα έκαυσαν ζώντα επί πυράς εξ αγίων εικόνων. Βεβαιούται ότι επί των γονάτων μιας γυναικός έσφαξαν τα δυο αυτής τέκνα, εν γένει δε ό,τι διεδραματίσθη εν Ανωπόλει αποτελεί θλιβεράν μικρογραφίαν των σκηνών του Baran (;). Μετά το οδυνηρόν τούτο μήνυμα όπερ εβύθισεν εις πένθος βαρύ την Α.Σ. τον Μητροπολίτην Κρήτης και πάντας τους Χριστιανούς ουδέν ο Διοικητής έπραξεν, αλλʼουδέ καν ηδυνήθη να εξακριβώση τον αριθμόν των θυμάτων, ον ούτος μεν αναβιβάζει εις 17, αλλʼ ο οποίος ανέρχεται εις 32 κατά τας θετικάς πληροφορίας ας έλαβεν η Χριστ. Κοινότης Ηρακλείου αποστείλασα πρόσωπον κατάλληλον εις τον τόπον της σφαγής ένθα παρά των διασωθέντων, ους εύρεν εν ετέρω χωρίω έλαβε τον αποστελλόμενον ονομαστικόν κατάλογον. Μη έχων δε πεποίθησιν ο Διοικητής εις τας πληροφορίας του μοι εζήτησε προχθές αντίγραφον του ειρημένου καταλόγου και διέταξεν τον έπαρχον να λάβη ακριβεστέρας πληροφορίας...
Δια δε του υπό χθεσινήν χρον. τηλεγραφήματος μου ελάβετε επίσης γνώσιν των μετά την Ανώπολιν πυρποληθέντων χριστιανικών χωρίων, ήτοι της Επισκοπής.
Σγουροκεφάλι, Σταμνιούς, Αϊτάνια, και των Ιερών Μοναστηρίων Χριστού και Αγκαράθου (όπου εκάη το διαμέρισμα του Επισκόπου). Εις τα πυρποληθέντα χωρία δέον να προστεθούν οι Αποστόλοι, οι Μουχτάροι και μέρος του χωρίου Θραψανού κατά τας πληροφορίας των Οθωμανών καθʼ ας εγένοντο εις τα χωρία ταύτα και φόνοι Χριστιανών, ους όμως επί του παρόντος δεν δύναμαι να βεβαιώσω.
Το έργον της καταστροφής ολονέν προχωρεί εν τη επαρχία Πεδιάδος καθʼ όσον οι Χριστιανοί κάτοικοι αυτής στερουμενοι πολεμοφοδίων ουδεμίαν αντίστασιν δύνανται να αντιτάξουν κατά του εκμανέντος τουρκικού όχλου, όστις ακωλύτως προχωρεί εις τα μάλλον μεμακρυσμένα χωρία της επαρχίας ταύτης, φονεύων, διαρπάζων και απειλών. Εις το χωρίον Θραψανό, κείμενον εγγύς του χωρίου Καστελλίου, έδρας της επαρχίας ταύτης, εν ω (Καστελλίω) σταθμεύει ικανή στρατιωτική δύναμις, εγένετο χθες μεγάλη διαρπαγή. Εις το χωρίον τούτο ως ασφαλές είχον συνανθροισθή οι κάτοικοι πέντε άλλων χωρίων, οίτινες προ της απροσδοκήτου εμφανίσεως των βασιβουζούκων ηναγκάσθησαν να εγκαταλείψωσιν εις την διάκρισιν αυτών ό,τι είχον όπως διασώσωσι την περιουσίαν των. Οι Χριστιανοί αντεκδικούμενοι έκαυσαν εν Πεδιάδι τα χωρία Διαβαϊδέ και Καρδουλιανό και εν Μαλεβιζίω το χωρίον Κεραμούτσι και εν oθωμανικόν μετόχιον. Ταύτα κατά τας πληροφορίας της Διοικήσεως.
Προ μικρού μετέβην μετά του κ. Ιττάρ παρά τω Διοικητή, όπως επιστήσωμεν αυτώ την προσοχήν του επί της κωμοπόλεως των Αρχανών, ην κατά τα διαδιδόμενα θα προσβάλλωσιν οι Τούρκοι προσεχώς. Εν τη κωμοπόλει ταύτη εκτός των χιλιάδων κατοίκων αυτής έχουσι καταφύγει πολυάριθμοι οικογένειαι εκ των πλησιοχωρίων, καίτοι δε η κωμόπολις αύτη φρουρείται ήδη υπό 400 στρατιωτών (καθά μας είπεν ο Διοικητής έχει έγγραφον εντολήν νʼ αποκρούση ενόπλως τους επιδρομείς) πολύ φοβούμαι ότι θα συμβώσι και αυτόθι φοβεραί σκηναί... (Αρχείο ΙΜΚ φ1β/188 της 31/7/1896).
Τα γεγονότα που ακολούθησαν επιβεβαίωσαν τις ανησυχίες του υποπρόξενου. Ωστόσο η έγκαιρη και μεθοδευμένη οργάνωση της Άμυνας των Αρχανών, έσωσε την κωμόπολη και τους κατοίκους της περιοχής από τις λυσσαλέες επιθέσεις, των Τούρκων και κατέγραψε μια χρυσή σελίδα στη νεότερη Ιστορία της Κρήτης. Μπορεί να ειπωθεί ότι, η σφαγή της Ανωπόλεως έδρασε ως κώδωνας συναγερμού για τους Χριστιανούς της περιοχής και οι Αρχάνες, ύστερα από μακρά και σθεναρή αντίσταση, απέβησαν η πρώτη ελεύθερη πόλη της Κρήτης, ήδη από την άνοιξη του 1897.
Η σφαγή της Ανωπόλεως με τις ανατριχιαστικές της σκηνές, συγκλόνισε το Χριστιανικό κόσμο αλλά και το μεγάθυμο Μητροπολίτη Κρήτης Τιμόθεο Καστρινογιαννάκη, ο οποίος απέστειλε μια δραματική επιστολή προς τον τσάρο της Ρωσίας, μέσω του υποπροξένου Γ. Μιτσοτάκη. Αντίγραφο της επιστολής είχα εντοπίσει πριν από πολλά χρόνια στο Αρχείο του Ιστορικού Μουσείου Κρήτης και δεν γνωρίζω αν ποτέ έχει δημοσιευτεί. Αξίζει νομίζω τον κόπο να την παραθέσω:
“ Κύριε Πρόξενε
Βαθύ οδύνης συναίσθημα πληροί την ψυχήν μου και παντός του καθʼ ημάς Χριστεπωνύμου πληρώματος επί τω απηνεί διωγμώ ον υφίσταται από τινος η εν Κρήτη του Σωτήρος ημών Εκκλησία υπό του εκμανέντος τουρκικού όχλου. Καταστροφαί και άγριαι βεβηλώσεις των Ιερών Μονών και των Εκκλησιών της καθʼ ημάς Μητροπόλεως, φόνοι κληρικών, ακρωτηριασμοί και εμπαιγμοί, ιδού εν θλιβερά μικρογραφία το απαίσιον έργον των διωκτών της ημετέρας θρησκείας, άγος αποτελούν κατά του συγχρόνου πολιτισμού και πρόκλησιν ασεβή κατά των υπερμάχων της Ορθοδοξίας.
Επανειλημμένως ύψωσα φωνήν, αλλʼ εις μάτην. Τούτου ένεκα εθεώρησα επιβεβλημένου καθήκον εμοί, ως Πρωθιεράρχου Κρήτης, να καταστήσω κοινωνόν της θλίψεως σύμπαντος του κλήρου και του εν τω προσώπω αυτού διωκομένου Χριστιανικού κόσμου της πολυτρόπως χειματ\ζομένης Κρήτης, τον κεκηρυγμένον της Ορθοδοξίας προστάτην και κραταιόν Υμών κυρίαρχον, προς ον παρηγόρως αποβλέπομεν, εκ της αντιλήψεως του οποίου απεκδέχεται η ημετέρα Εκκλησία την παύσιν του κατʼ αυτής διωγμού.
Επί τούτοις, παρακαλώ υμάς Κύριε Πρόξενε, όπως αποστείλητε ταχέως τη Α. Μεγαλ. Τω Αυτοκράτορι Πασών των Ρωσιών την δι εμού εκφραζομένην ικεσίαν και την εκδήλωσιν του απείρου σεβασμού εμού τε και πάντων των Χριστιανών της Κρήτης” (Αρχείο ΙΜΚ φ. 1β186).
Ο Γ. Μιτσοτάκης, απέστειλε την ικετήρια αναφορά του Μητροπολίτη Κρήτης προς τον Ρώσο Πρόξενο στα Χανιά με ένα συνοδευτικό έγγραφο θερμής συνηγορίας: “Εκπληρών Κύριε Πρόξενε, την παράκλησιν της Α. Σεβασμιότητος σπεύδω να αποστείλω εγκλείστως το περί ου πρόκειται έγγραφον και λαμβάνω την τιμήν νʼ αναφέρω συγχρόνως ότι με παρεκάλεσεν ιδιαιτέρως ο ʽΑγιος Κρήτης να καταστήσω Υμίν γνωστήν την επιθυμίαν του, όπως διά της ταχυτέρας ει δυνατόν, οδού υποβληθή αρμοδίως η εν τω αποστελλομένω εγγράφω αυτού περιεχομένη ικεσία προς τον ευσεβέστατον και κραταιότατον της Ορθοδοξίας προστάτην Αυτοκράτορα Πασών των Ρωσιών. Δέχθηκε κ.λ.π. Γ. Μιτσοτάκης, (Αρχείο ΙΜΚ, φ1β/185 της 30/7/1896).
Το έγγραφο του Μητροπολίτη Κρήτης, μας φέρνει στο νου τις συγκλονιστικές μορφές του Μεγάλου Κάστρου σε ώρες ευθύνης στην ύστερη Τουρκοκρατία, όπως τις παρουσιάζει ο Καζαντζάκης στον καπετάν Μιχάλη: Το Μητροπολίτη, τον καπετάν Ελιά, το γιατρό Χατζησάββα, το γιατρό Ιδομενέα κ.λ.π. Στο Δεσποτικό - γράφει - πάνω από το αναλόγιο με το ασημοδεμένο Ευαγγέλιο, υπήρχαν τρεις λιθογραφίες: δεξά ο Πατριάρχης της Πόλης, ζερβά ο Τσάρος και στη μέση η Αγιά Σοφιά... Ο Μητροπολίτης Κρήτης ενσαρκώνοντας τα ιερά και τα όσια, ολόρθος μπροστά στο καθήκον του, έτοιμος για κάθε θυσία προκειμένου να σώσει το ποίμνιό του, είχε τις ελπίδες του στην ομόδοξη Ρωσία, στο Μόσκοβο όπως έλεγαν τότε: ” Όσο υπάρχει Χατζησάββα μου, Ρουσία δε φοβούμαι. Μια μέρα θʼ ανοίξει αυτή το στόμα της και θα καταπιεί την Τουρκιά. Και τότε θα δει κι η Κρήτη ελευτερία. Ελπίδαν άλλη δεν έχουμε... φέρεται να λέει στο συνομιλητή του. Συγχρόνως ο σεπτός ποιμενάρχης παρουσιάζεται να προχωρεί σε μια δραματική αυτοεξομολήγηση:
“Γέρασα μουρμούρισε, σα χόρτο μαράθηκα, κοντεύει πια η μέρα να σταθώ μπροστά στο φοβερό βήμα, με τα χέρια αδειανά. Πόσοι Μητροπολιτάδες της Κρήτης θα παρουσιαστούν στον Αδέκαστο Κριτή και θα κρατούν στα χέρια τους τα σύνεργα του μαρτυρίου - μαχαίρια, μπαλτάδες, σκρίνια, παλούκια - κι εγώ με τις φούχτες αδειανές! Θεέ μου αξίωσέ με να μαρτυρήσω για χάρη σου και για την άμοιρη θυγατέρα σου την Κρήτη! ... Πράγματι, σειρά όλη ιεραρχών και κληρικών της Κρήτης, θυσιάστηκαν στους απελευθερωτικούς μας αγώνες εναντίον των Τούρκων, πράγμα που γνώριζε και τιμούσε ο Καζαντζάκης. Και ως Ηρακλειώτης, γνώριζε από κοντά το Μητροπολίτη Τιμόθεο, μια μορφή βιβλική, μια ψυχή καρτερική και γενναία, με πλούσιο ποιμαντικό, εθνικό και κοινωνικό έργο. Επτά μήνες μετά τη σφαγή, ο μεγάθυμος εκείνος ιεράρχης θα πεθάνει απροσδόκητα στο πλοίο στις 18-2-1897 συνοδεύοντας στον Πειραιά ένα πλήθος Ηρακλειώτες πρόσφυγες. Ηταν ακόμα 59 ετών. Εκτος από τα παραπάνω έγγαφα του Ιστορικού Μουσείου Κρήτης, ανακάλυψα πρόσφατα στο Αρχείο της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρίας, ένα έγγραφο της νεοσύστατης τότε Διοικητικής Επιτροπής Πεδιάδος προς την Κεντρική Επιτροπή των Κρητών των Αθηνών γραμμένο στο Καστέλι, έδρα της επαρχίας, στις 9 Αυγούστου του 1896, δηλαδή 12 ημέρες μετά τη σφαγή της Ανωπόλεως.
ΑΥΡΙΟ Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ

