
Αφιερώνοντας κανείς ένα μακρόσυρτο ή σύντομο γραφτό, ή προφορικό λόγο για τον Καζαντζάκη και το έργο του, στέκεται αντικριστά στη δημιουργική πνοή και την οικουμενική του διάσταση. Αναγκατσικά λοιπόν ο λόγος αυτός είναι φτωχός και απέριττος, ισχνός και λιπόσαρκος.
Κι αυτό γιατί το να “εγκλωβίσεις” και να στεριώσεις στην ακινησία των λέξεων και της εικόνας, τη δύναμη, το πάθος, τους οραματισμούς, την ορμητικότητα και το πλούσιο έργο του, αποτελεί εγχείρημα ιδιαίτερα δύσκολο.
Επιγραμματικά και εύστοχα, ο αείμνηστος Μενέλαος Παρλαμάς, έδωσε μορφοποιημένο το περίγραμμα της προσωπικότητας του Καζαντζάκη, όταν στον εξόδιο αποχαιρετισμό του έλεγε:
Πολύπλαγκτος ως ο Οδυσσέας. Δίκαιος ως ο Αριστείδης. Λιτός ως ο Φωκίων. Σοφός και παρεξηγημένος ως ο Σωκράτης. Και είναι αλήθεια κυρίες και κύριοι, ότι ο Καζαντζάκης ως άλλος Οδυσσέας, γίνεται ένας αγωνιζόμενος και ακούραστος ταξιδευτής, που μάχεται ακατάπαυστα μέσα στο χρόνο, χωρίς ελπίδα, χωρίς έλεος και χωρίς τέλος. Μέσα στην Οδύσσειά του που κλείνονται όλες οι εσωτερικές του περιπέτειες, αποτυπώνεται η πορεία, η αγωνία, ο στοχασμός και η φιλοσοφική του σκέψη. Ο ομηρικός βέβαια Οδυσσέας βρίσκει κάποτε την Ιθάκη του, ενώ ο Οδυσσέας του Καζαντζάκη, δηλαδή ο ίδιος ο Καζαντζάκης, στο εναγώνιο και γεμάτο περιπέτειες και υφάλους ταξίδι του, αντικρίζει τελικά τον ασπρογέννη και απαράλλαχτο με τον εαυτό του θάνατο. Αφού εγκαλεί στη μνήμη του όλους όσους γνώρισε και τον επηρέασαν στην πορεία της ζωής του, δίνει με θριαμβευτική και θαρραλέα φωνή του το σημάδι του μισεμού. “Όρτσα παιδιά και πρίμα φύσηξε του Χάρου τ’ αγεράκι”.
Ο Δίκαιος Αριστείδης είχε ως αξίωμά του στη ζωή, ότι ο καλός πολίτης πρέπει να στηρίζεται μόνο στην ηθικότητα και τη δικαιοσύνη των πράξεων και των λόγων του. Η δόξα δεν αποκτάται με τη βία και τη δύναμη, αλλά η βάση που στηρίζεται είναι η αρετή.
Λιτός ως ο Φωκίων. Έτρωγε μια σούπα, μια λίβρα πατάτες, ή μια ρέγγα καπνιστή. Οι αποσκευές του: δέκα κιλά, για να κάνει το γύρο του κόσμου. Το διαμέρισμά του ένας κράββατος, όπως γράφεται στον πρόλογο του Τόντα Ράμπα. Ο Φωκίων που η τύχη και το τέλος του ήταν όμοια με τον Σωκράτη, παίρνει τη θέση του στην ιστορία για την ολιγάρκεια και την έντιμη πενία του”.
Τη σοφία του ως άλλος Σωκράτης την οφείλει στην ακατάπαυστη μελέτη και τα ταξίδια του. Επιστρατεύει το νου του τα χέρια του και τα πόδια του, για ολόκληρη τη ζωή του, δένοντάς τα πεισματικά στο ζυγό της σκληρής δούλεψης. Για το λόγο αυτό, σ’ ένα εύθυμο χαριτολόγημά του λέει, πως: “σαν θα πεθάνω, θα ’μαι σαν την κότα, που η κοιλιά της είναι γεμάτη κορκούς από αυγά, που δεν πρόφτασε ν’ αποτελειώσει”. Αλλά και το κώνειο που ήπιε ο Σωκράτης δε στέρεψε. Απλά άλλαξε η μορφή και οι δόσεις του. Το 1994 ο Πάπας αναγράφει στον κατάλογο των απαγορευμένων βιβλίων το μυθιστόρημα του Καζαντζάκη “Ο τελευταίος πειρασμός”. Η Ελλαδική Εκκλησία επηρεασμένη προφανώς από την ενέργεια αυτή του Πάπα, καταφεύγει στη δικαιοσύνη και ζητά την απόσυρση τριών έργων του. Η διαβολή και οι κακόβουλες παρεμβάσεις, τον αποκλείουν από την Ακαδημία Αθηνών για δυο ψήφους το 1945.
Οι ίδιες ανθρώπινες αδυναμίες που εξακολουθούν να βρίσκονται σε δράση, του κλείνουν το δρόμο για την απονομή του βραβείου Νόμπελ το 1956. Δεν είναι τέλος λίγοι εκείνοι που τον πετροβόλησαν και προσπάθησαν να του ανακόψουν τη λαμπρή δημιουργική πνευματική του πορεία. Εκείνος όμως αθόρυβα και δημιουργικά κινούμενος, δεν εκφράζει παράπονα, ούτε καταλογίζει ευθύνες σε κανένα. Αντιστέκεται απλά και συστοιχίζεται με τους στίχους της Οδύσσειας που μεταφράζει ο ίδιος και θα μας πει:
“Μα εύκολα εγώ δεν κενταυρώνουμε κι έχω δρακόντα ρίζα κι όσα καρφιά καρφώσαν στο κορμί, τόσα φτερά θα βγάλω. Ο ίδιος άλλωστε μας δίδαξε πως δεν υπάρχει μεγαλύτερη ικανοποίηση από του να απαντάς στην κάκητα με καλοσύνη.
Ο αγώνας του Καζαντζάκη δεν συναντά εμπόδια, ούτε απαγορευτικούς φράχτες, αλλά και όταν τα συναντά ξεπερνά άνετα με τη δύναμη και την ορμητικότητα που διαθέτει. Δεν είναι συνηθισμένος να λιποτακτεί, να λιποψυχεί, ή να αλλάζει πορεία, όταν συναντά δυσκολίες. Τα μακροσκελή κείμενα που μας άφησε με τη μορφή πολυσέλιδων βιβλίων, δεν έχουν μόνο μια εκφραστική δύναμη, ένα φιλοσοφικό προβληματισμό και μια λογοτεχνική αρτιότητα. Με το αετίσιο μάτι που διαθέτει, ξοδεύει τη ζωή του, σημαδεύοντας τα παγκόσμια γεγονότα που κεντρίζουν το ενδιαφέρον του, πλαταίνουν τις γνώσεις του και είναι ωφέλιμα για τον άνθρωπο. Με το ακουμπισμένο στα στήθια των ανθρώπων αυτί του, αφουγκράζεται και καταγράφει τα πάθη και τις αγωνίες τους, τις περιπέτειες και τους καημούς τους, τους πόθους και τις επιθυμίες τους. Ακούραστος, αποδοτικός, αντικειμενικός και αποδημητικός για την εποχή του τύπος με τα δύσκολα μέσα μεταφοράς, ταξιδεύει παντού, μαζεύει την πνευματική γύρη που του χρειάζεται, για να την παραδώσει σε μας, μεταβολισμένη σε μια απολαυστική ταξειδιωτική ή άλλη εμπειρία.
Το μέταλλο που έχει πλαστεί ο Καζαντζάκης, είναι ιδιαίτερα σκληρό και αλύγιστο. Γι’ αυτό δεν οπισθοχωρεί, ούτε ανακόπτει τη δράση του, ακόμα κι όταν λόγοι υγείας τον κατατρέχουν. Το 1953 σε ηλικία 70 ετών χάνει το δεξί του μάτι, γεγονός που δεν επηρεάζει τη δημιουργική του έφεση, ούτε ανακόπτει τη δραστηριότητά του. Η “σιαμαία” αδελφή του η πένα, δεν “καλογερεύει” γυμνάζει και εξουσιάζει τα “24 μολυβένια στρατιωτάκια” κατά την έκφρασή του, τα οποία μπαίνουν στην υπηρεσία του, αλλά και στην υπηρεσία 70 τουλάχιστον χωρών της γης, που έχουν μεταφραστεί τα έργα του. “Μακάριος ο άνθρωπος, που είδε το πιο πολύ νερό στη ζωή του”. Ο οδηγητικός αυτός λόγος κάποιου Αιγύπτιου σοφού, άσκησε βαθιά επίδραση στη ζωή του. “Τα όνειρα και τα ταξίδια” θα μας πει ο ίδιος, επηρέασαν πολύ τη ζωή μου.
Η Κρήτη που λατρεύει με όλη τη θέρμη της ψυχής του, αποτελεί γι’ αυτόν τον πιο πολύτιμο συνταξιδευτή, και την περιφέρει ως σύμβολο ανά τον κόσμο. Στη ζωή του χάραξε το δικό του δρόμο. Ένα δρόμο που δεν κυριαρχούν μόνο νέες διαχρονικές ιδέες, ανησυχίες, αγωνίες, προβληματισμοί και φιλοσοφικοί στοχασμοί, αλλά είναι γεμάτος και από χριστιανική αγάπη, με πλατύ πάντα ανθρώπινο ενδιαφέρον, χωρίς διακρίσεις και προτιμήσεις, χωρίς όρια και φραγμούς. Εξακολουθούν ακόμα και σήμερα σε περιορισμένη έστω κλίμακα να βρίσκονται σε μετέωρη κατάσταση δυο ερωτήματα. Αν δηλαδή είναι αφορισμένος από την Ορθόδοξη Εκκλησία μας και αν ήταν ή όχι κομμουνιστής, όπως κάποιοι κύκλοι τον είχαν κατηγορήσει.
Η Εκκλησία της Ελλάδας, στάθηκε επικριτικά σε τρία από τα έργα του, αλλά δεν τον αφόρισε, όπως λανθασμένα πιστεύεται ακόμα και σήμερα από άτομα χωρίς επαρκή πληροφόρηση. Επηρεάστηκε βέβαια από τους επικριτές του έργου του, αλλά δεν μπορούσε να παραγνωρίσει τη γνώμη της ευρωπαϊκής διανόησης, που μιλούσε συνεχώς για τον Καζαντζάκη και το φρουριακής μορφής πνευματικό του έργο.
Η Εκκλησία της Κρήτης στάθηκε στο ύψος των περιστάσεων. Ο τότε Μητροπολίτης Κρήτης αοίδιμος Ευγένιος Ψαλλιδάκης προέστη της νεκρώσιμης ακολουθίας. Οι πληροφορίες ότι η Εκκλησία Κρήτης ήταν απούσα κατά την ημέρα της κηδείας, δεν απηχούν την πραγματικότητα. Δεν έλειψαν βέβαια και οι παράταιρες φωνές, όπως η φωνή του τότε αρχιμανδρίτη Αυγουστίνου Καντιώτη, που έγραφε στη “Σπίθα”. Εις την κηδείαν παρέστη και ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης κ. Ευγένιος. Να ψάλει ευχάς επικηδείους. Εις ποίον; Εις ένα αντίχριστον; Η Εκκλησία Κρήτης εν τω προσώπω του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου αυτής την ημέραν της κηδείας του Καζαντζάκη, έδωκεν εξετάσεις και εμηδενίσθη, εν τη συνειδήσει του Ορθοδόξου πληρώματος.
Για το αν ήταν κομμουνιστής ή όχι, ο ίδιος λέει: Δεν ανήκω σε καμιά ιδεολογία, γι’ αυτό μπορώ να βλέπω καθαρά. Τη ρώσικη πραγματικότητα την αντιμετώπισε με ρεαλισμό και καθαρό μάτι. Δεν δεχόταν άκριτα και αβασάνιστα τις μεγαλοστομίες της κομμουνιστικής ηγεσίας, ούτε τον έπειθαν οι ενάντια εκφραζόμενες απόψεις. “Αυτός ήταν ο Καζαντζάκης, γράφει ο Νίκος Πουλιόπουλος. Ένας μεγάλος ανθρωπιστής κι ένας γνήσιος Έλληνας. Κήρυκας της ελευθερίας και του ανθρώπου. Ένιωθε πως ήταν όπως έγραφε ο Δραγούμης, ένας από τους πολλούς και περαστικούς άρχοντες του Ελληνισμού, και πως θα ’πρεπε να περάσει και απ’ αυτόν η Ελλάδα για να προχωρήσει. Αυτό πίστευε πως ήταν το χρέος και η ευθύνη του. Για μας ο Καζαντζάκης υπήρξε ένα ανοιχτό παράθυρο επικοινωνίας με το παρελθόν και το μέλλον.
* Ο Γεώργ. Παναγιωτάκης είναι ιστορικός, συγγραφέας και ερευνητής.

