Του Μανόλη Σαβοϊδάκη*
Την προγραμματισμένη ψυχαγωγική, μορφωτική και προσκυνηματική εκδρομή του πραγματοποίησε και φέτος ο Εκδρομικός, Επιμορφωτικός Σύλλογος Ηρακλείου, με σαράντα μέλη και φίλους του στα γεμάτα ιστορία, δόξα, θυσίες, και απερίγραπτες φυσικές ομορφιές της Αιγαιοπελαγίτικης Αιολικής Γης, του Αλκαίου και της Σαπφούς, του Ομήρου και του Κοραή, του Πυθαγόρα και του Λογοθέτη.
Με την πτήση των Ολυμπιακών Αερογραμμών, νωρίς το πρωί φτάσαμε στο αεροδρόμιο της Λέσβου “Οδυσσέας Ελύτης”.
Θα ήθελα να είχα την πένα ενος λογοτέχνη, για να μπορέσω να σας περιγράψω τις “ανταύγιες” των χρωμάτων που κατακλύζουν τα αγιασμένα ιστορικά και πανέμορφα αυτά νησιά της πατρίδας μας.
Πολλοί λένε πως είναι τα τελευταία σκαλοπάτια για κείνους που κατευθύνονται προς την Ανατολή και τα πρώτα για κείνους που πηγαίνουν κατά την Δύση. Είναι η σκάλα που περπάτησε ο πανάρχαιος πολιτισμός των Ιωνικών πόλεων για να μεταφυτευτεί στην κυρίως Ελλάδα. Είναι τα τελευταία σκαλοπάτια που πάτησαν οι Αργοναύτες και οι Αχαιοί, όταν πραγματοποίησαν τις αποβάσεις τους στη Μικρασιατική παραλία, όπου τους τράβηξε ο πλούτος εκείνης της γης.
Ο ταξιδιώτης, όσα βλέπει, αισθάνεται, μυρίζει, νιώθει εδώ, έρχονται τυλιγμένα στο φως του Αιγαίου, στο μυρωμένο αέρα, στο γαλάζιο των κυμάτων, που αναβρύζουν θα έλεγε κανείς από την πελώρια πηγή του Ελλήσποντου.
Λέσβος
Το νησί της αρμονίας, της ομορφιάς και της ηρεμίας. Ο τόπος που άνθησαν και αναπτύχθηκαν το μέλος, ο λυρικός στοχασμός, που υμνήθηκε η Αρετή και η ομορφιά, η θυμοσοφική παράδοση του Αισώπου, που γεννήθηκε εδώ - η πνευματική παράδοση του Αλκαίου και της Σαπφούς, του Πιττακού και του Τέρπανδρου, του Εφταλιώτη, του Μυριβήλη, του Βενέζη, του Βερναρδάκη, του Θεόφιλου. Η πατρίδα του Δάφνη, της Χλόης και του Ελύτη, που σε κάποιο βιβλίο του γράφει: “Πουθενά σε κανένα άλλο μέρος του κόσμου, ο Ηλιος και η Σελήνη δεν συμβασιλεύουν τόσο αρμονικά, δεν μοιράζονται τόσο ακριβοδίκαια την ισχύ τους, όσο επάνω σε αυτό το κομμάτι της γης που κάποτε, ποιος ξέρει, σε τι καιρούς απίθανους, κάποιος Θεός για να κάνει το κέφι του, έκοψε και φύσηξε μακριά, ίδιο πλατανόφυλλο, καταμεσής του πελάγους”.
Στη Λέσβο δεν ζουν σήμερα ο Δάφνης και η Χλόη. Εξακολουθεί όμως να μην είναι λιγότερο όμορφη από τότε. Οι απέραντοι ελαιώνες της με κάλυψη 30 χιλιάδες στρέμματα γης και τα 11 εκατομμύρια ελαιόδεντρα, τα 343 χιλιάδες στρέμματα πευκοδάσους, τα πλατύφυλλα πλατάνια, οι καστανιές, οι καρυδιές, οι μηλιές, τα δροσερά περιβόλια, τα γραφικά χωριουδάκια με τα ανηφορικά δρομάκια με καντερίμι, τα μεσαιωνικά αρχοντικά με γαζίες και λουλούδια, τα αγιασμένα Μοναστήρια, τα κάστρα των Γατελούζων, οι δαντελωτές ακρογιαλιές με τα λαχταριστά ψαρολίμανα, τα απολιθωμένα δάση, δικαιολογούν την αρχαία ονομασία του νησιού, με το όνομα ΙΜΕΡΤΗ, που θα πει λαχταριστή. Ομως και οι άλλες ονομασίες που κατά καιρούς, στην ιστορική της διαδρομή έλαβε, ταυτίζονται με την ομορφιά και την ιστορία της. ΛΑΣΙΑ την ονόμασαν στα προϊστορικά χρόνια, για την πλούσια και δασώδη της βλάστηση. ΠΕΛΑΣΓΙΑ, ΑΙΟΛΙΔΑ, ΜΑΚΑΡΙΑ ήταν τα άλλα ονόματα, αλλά και ΛΕΣΠΙΣ από μια τεράστια πέτρα - βράχο - που βρίσκεται ξεπεταγμένη μέσα από τη γη, στο ομώνυμο χωριό στα βόρεια του νησιού. Η λέξη Λάσπις ερμηνεύεται σαν τη ρίζα της λέξης Λέσβος. Ομως ο Διόδωρος ο Σικελιώτης μας λέει ότι το όνομα της Λέσβου προέρχεται από το όνομα του γιου του Λάπιθου, Λέσβο, που ήρθε εδώ από τη Θεσσαλία και παντρεύτηκε την κόρη του ντόπιου βασιλιά Μάκαρου, Μήθυμνα και έδωσε το όνομά του στο νησί.
Η παράδοση αναφέρει ότι ο μυθικός αυτός βασιλιάς, είχε τέσσερις κόρες: Τη Μήθυμνα, στη Μυτιλήνη, την Αντισσα και την Αρίσβη που καθεμιά έδωσε το όνομά της και σε μια πόλη του νησιού. Είχε όμως κι έναν γιο τον ΕΡΕΣΟ που και αυτός έδωσε το όνομά του στη σημερινή πόλη του νησιού Ερεσό.
Το νησί είναι το τρίτο σε μέγεθος της Ελλάδας μετά την Κρήτη και την Εύβοια και με πληθυσμό 90 χιλιάδες κατοίκους.
Στο νομό της Λέσβου ανήκουν διοικητικά και τα νησιά Λήμνος και Αϊ Στράτης. Μέχρι τώρα ανήκαν και τα νησιά Ιμβρος και Τένεδος, τα οποία σήμερα ανήκουν στην Τουρκία. Το νησί εκλέγει σήμερα (τρεις) βουλευτές, έχει (δυο) Μητροπόλεις και διαιρείται σε (τρεις) επαρχίες. Είναι η έδρα του υπουργείου Αιγαίου και του Πανεπιστημίου Αιγαίου.
Απέχει από τον Πειραιά 187 ναυτικά μίλια και από τα παράλια της Μικράς Ασίας 8 ναυτικά μίλια.
Πρώτοι κάτοικοι του νησιού θεωρούνται οι Αιολείς γύρω στον 11ο π.Χ. αιώνα. Ηταν τότε που άρχισαν να αναπτύσσονται οι αρχαίες πόλεις του νησιού, η Μυτιλήνη, η Μήθυμνα, η Αρίσβη, η Αντισσα, η Πύρρα και η Ερεσός και άρχισε η πνευματική άνθηση στο νησί.
Στον 8ο π. Χ. αιώνα εμφανίστηκε ο Τέρπανδρος - “πατέρας της μουσικής” - στην Αρχαία Ελλάδα. Τις αρχές του 6ου π.Χ. αιώνα ο Πιττακός ένας από τα επτά σοφούς της αρχαιότητας, κατόρθωσε να ενώσει τις πόλεις που έριζαν μεταξύ τους και να την κυβερνήσει με την θέληση του λαού, για δέκα χρόνια.
Σ’ αυτόν μάλιστα αποδίδονται τα ρητά: “Ανάγκα και θεοί πείθονται”. “Αρχην άνδρα δείκνυσι”, και “οι μέλλεις πράττειν μη προέλεγε, αποτυχών γαρ γελασθήσει”. Την ίδια εποχή εμφανίζονται τρεις σημαντικές προσωπικότητες της Τέχνης: Αρίων ο κιθαρωδός, που έζησε τα περισσότερα χρόνια της ζωής του στην αυλή του Τυράννου της Κορίνθου Περίανδρου και μας είναι γνωστή η περιπέτειά του και η σωτηρία του, από ένα δελφίνι, επιστρέφοντας νικητής από μουσικούς αγώνες στην Ιταλία όταν οι ναύτες για να τον ληστέψουν τον πέταξαν στην θάλασσα. Αλλά και η Σαπφώ, μια από τις σημαντικότερες ποιήτριες όλων των εποχών. Οσο ζούσε, τα ποιήματά της ήταν γνωστά σε όλη τη Μεσόγειο. Τα ποιήματά της εστρέφοντο γύρω από τον έρωτα και τον γάμο, παρεξηγήθηκε όμως και κατηγορήθηκε πολλές φορές. Ομως από νεώτερες μελέτες αποδείχθηκαν αβάσιμες.
Προήλθαν μάλλον από τη διαφορά αντιλήψεων για τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία και ότι στις συζητήσεις που έκανε με τις μαθήτριές της υπήρχε μεγάλη ελευθερία που δεν ήταν νοητή σε άλλους ποιητές την εποχή εκείνη. Το τέλος της ήταν τραγικό, αφου έπεσε από βράχο ύψους 72 μέτρων στη Ζάκυνθο, που γινόταν την εποχή εκείνη το πήδημα της “Θεϊκής Κρίσης”. Η ποίηση της Σαπφούς χαρακτηρίζεται από λεπτότητα μοναδική, χάρη και επιδέξια έκφραση συναισθημάτων.
Σύγχρονός της ο Αλκαίος. Ο αριστοκράτης ποιητής και γλεντζές της εποχής αυτής. Αντίθετος πολιτικά του Πιττακού, γι’ αυτό εξορίστηκε.
Τον 5ο π.Χ. αιώνα το νησί καταλαμβάνεται από τους Πέρσες (479) και ανακόπτεται η πνευματική του άνθηση.
Ακολουθούν οι Αθηναίοι ιμπεριαλιστές, οι Μακεδόνες και το 84π.Χ. έρχονται οι Ρωμαίοι. Ακολουθεί η Βυζαντινή περίοδος, που δέχεται επιθέσεις από Σλάβους, Ρώσους, Σαρακινούς, Γενοβέζους, Ενετούς και Τούρκους.
Ορόσημο κατά την περίοδο αυτή αποτέλεσε η παραχώρηση του νησιού από τον αυτοκράτορα Ιωάννη Παλαιολόγο, στον Γενοβέζο γαμπρό του, Φραγκίσκο Γατελούζο, ως προίκα για το γάμο της κόρης του Μαρίας.
Ετσι ακολούθησε μια ηγεμονία των Γατελούζων, που κράτησε ως το 1462, από το 1354, οπότε και καταλαμβάνεται από τον πολυάριθμο στρατό του Μωάμεθ του Πολιορκητή, για να επακολουθήσουν σφαγές και λεηλασίες.
Μόνο το 1774 μετά τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο ακολούθησε κάποια ελευθερία, στην άσκηση της θρησκευτικής λατρείας.
Στα 1821 το νησί ξεσηκώθηκε χωρίς όμως επιτυχία. Η απελευθέρωση έγινε το 1912. Το 1922 δέχτηκε μεγάλο αριθμό Ελλήνων προσφύγων από τη Μ. Ασία. Τα κύρια προϊόντα σήμερα του νησιού είναι το λάδι, που παράγει κατά μέσο όρο περί τους 30.000 τόνους ετησίως.
Πασίγνωστο ακόμη το περίφημο Ούζο Πλωμαρίου, αλλά και οι περίφημες σαρδέλες Καλλονής, οι μοναδικές σε γεύση στον ελλαδικό χώρο.
Περίφημο όμως είναι και το λαδοτύρι της και η γραβιέρα της. Οι κάτοικοι όμως ασχολούνται και με την αγγειοπλαστική, την ξυλογλυπτική και την υφαντουργία.
Ακολουθώντας τώρα το πρόγραμμα της επίσκεψής μας στο νησί αυτό, αναχωρούμε από το αεροδρόμιο “Οδυσσέας Ελύτης” της Μυτιλήνης, με προορισμό τα Βατερά, μικρή παραλιακή κωμόπολη στα νότια του νησιού, για μπάνιο και μεσημβρινό γεύμα. Υστερα από διαδρομή περίπου μιας ώρας και αφήνοντας αριστερά μας τον γραφικό κόλπο της Γέρας -Ιεράς - στην αρχαιότητα Εύριπος - με μήκος 4 ναυτικών μιλίων και πλάτος 2,5 ν.μ., φτάνουμε στις πλαγιές του γραφικού και επιβλητικού όρους Ολυμπος, ύψους 968 μέτρων και περνώντας τη μαγευτική κωμόπολη Καρήνη με τα αιωνόβια δέντρα και τα πολλά νερά, φτάνουμε στη γραφική κωμόπολη ΑΓΙΑΣΟ, χωμένη κυριολεκτικά μέσα σε καστανιές, καρυδιές, πλατάνια, ελιές, μηλιές και πεύκα, μέσα σε καταπράσινα περιβόλια. Διατηρητέος μεσαιωνικός οικισμός, με πανέμορφα ανηφορικά πλακόστρωτα δρομάκια και παλιά ξύλινα “σαχνισίνια”.
Ισως είναι η πιο όμορφη μεσόγεια κωμόπολη της Λέσβου, με πληθυσμό 3.500 κατοίκων.
Η ιστορία της αρχίζει από τον 12ο αιώνα, όταν χτίστηκε ο ναός και το μοναστηριακό συγκρότημα της Παναγίας της Βρεφοκρατούσας το 1170 μ.Χ., σαν τρίκλιτη βασιλική και πήρε τη σημερινή της μορφή το 1815.
Στο ναό που βρίσκεται στο κέντρο της κωμόπολης, που φτάνουμε ύστερα από διαδρομή περίπου 10 λεπτών από το χώρο στάθμευσης των λεωφορείων, διασχίζοντας τα γραφικά πλακόστρωτα δρομάκια, με εκατοντάδες μικρομάγαζα ειδών λαϊκής τέχνης και πανέμορφα παραδοσιακά, μεσαιωνικά κτίρια.
Ο ναός κτίστηκε για να στεγάσει την εικόνα της Παναγίας τη Θαυματουργής, που έφερε από τα Ιεροσόλυμα το 803 ο Αγιος Αγάθων ο Εφέσιος.
Η εικόνα λέγεται ότι είναι έργο του Ευαγγελιστή Λουκά. Στο Μουσείο της εκκλησίας φυλάσσεται ευαγγέλιο του Οσίου Λουκά του 4ου μ. Χ. αιώνα. Στον επισκέπτη - προσκυνητή του ναού, προκαλεί τεράστια εντύπωση, εκτος από το μέγεθος του ναού, οι τεράστιες κίονες που στηρίζουν την οροφή του, αλλά και το αρίστης τέχνης ξυλόγλυπτο τέμπλο του ναού.
Η παράδοση λέει ότι είναι έργο του Μοναχού Ασου, που ήρθε από το Αγιο Ορος και έφτιαξε το αριστούργημα του ξυλόγλυπτου αυτού τέμπλου, στο ναό της Παναγίας της Βρεφοκρατούσας. Από το όνομα δε αυτού του Μοναχού, λέγεται ότι αργότερα πήρε και το όνομα η κωμόπολη αυτή, τιμώντας τον, μια που από αυτόν διδάχτηκαν την τέχνη αυτή και οι κάτοικοι του νησιού (Αγιος Ασιος Αγιασός), αφού τιμήθηκε σαν Αγιος.
Χαρη δε στις φοροαπαλλαγές που πέτυχε επί Τουρκοκρατίας, αναπτύχτηκε γρήγορα, καθώς εδώ κατέφυγαν Ελληνες απ’ όλα τα μέρη του νησιού.
Τα κεραμοσκεπή σπίτια, τα στενά πλακόστρωτα δρομάκια, δεν έχουν αλλάξει στο πέρασμα των αιώνων, αλλά έχουν προστεθεί πάγκοι μικροπωλητών στο δρόμο που οδηγεί στην εκκλησία, με το καμπαναριό και την περιβάλλουσα αγορά.
Η παρουσία αυτή των καταστημάτων στο συγκρότημα του ναού, είναι μια μακραίωνη παράδοση - όπως πληροφορήθηκα από κατοίκους - καθώς τα ενοίκια προορίζονταν για τη συντήρηση αυτού του τεράστιου ναού, αφού εδώ διεξάγονταν τα πανηγύρια, όπου οι προσκυνητές συνδύαζαν τις αγοραπωλησίες με την άσκηση των θρησκευτικών τους καθηκόντων. Οι μουσικοί της Αγιάσου θεωρούνται οι καλύτεροι της Λέσβου και ακούγονται στα πανηγύρια της Παναγίας και της Καθαράς Δευτέρας. Ο ναός γιορτάζει δύο φορές το χρόνο στις 15 Αυγούστου και στις 14 Σεπτεμβρίου, όπου χιλιάδες κόσμος απ’ όλο το νησί συρρέει. Φημισμένο στο νησί είναι και το καρναβάλι της Αγιάσου.
Μετά από μια περίπου ώρα παραμονής στο γραφικό αυτό οικισμό αναχωρούμε για Βατερά που φτάνουμε κατά τις 2μ.μ. για μεσημβρινό γεύμα αλλά και μπάνιο, όσοι το επιθυμούσαν, στην πανέμορφη παραλία της κωμόπολης.
Στη διαδρομή μας τώρα αυτή μέχρι τα Βατερά, και λίγο πιο έξω από την Αγιάσο, ο δρόμος περνά μέσα από μια καταπράσινη περιοχή του Αγ. Δημητρίου και φτάνουμε στα Βασιλικά, με το ιστορικό εκκλησάκι του Αγ. Παύλου.
Στο μέρος αυτό έμεινε εξόριστη η αυτοκράτειρα Ειρήνη η Αθηναία, σύζυγος και συμβασιλεύουσα του αυτοκράτορα Λέοντα του Δ’.
Ωραιοτάτη, έξυπνη, φιλόδοξη και σκληρή. Η φιλοδοξία της και η σκληρότητά της, την κατέστησαν μισητή στο λαό, με αποτέλεσμα στην προσπάθειά της όταν έμεινε χήρα να παντρευτεί τον βασιλιά των Φράγκων Κάρολο τον Μέγα, να εκθρονιστεί και εξοριστεί στη Λέσβο, όπου και πέθανε.
Στην πορεία μας τώρα η Βρίσα και δυτικά της, τα ερείπια της αρχαίας πόλης Βρίσας, όπου κατά τον Ομηρο ο Αχιλλέας αιχμαλώτισε την Βρησηίδα, σε μια από τις επιδρομές του στη νήσο, κατά τον Τρωικό Πόλεμο, όπου και έγινε η αιτία της διαμάχης του με τον Αγαμέμνονα. Ενα πηγάδι στην περιοχή σήμερα ακόμη το λένε το πηγάδι του Αχιλλέα.
Δεξιά μας πιο πέρα ο Πολίχνιτος, παραδοσιακός οικισμός με την πανέμορφη παραλία της Νιφίδας και τις γνωστές ραδιούχες ιαματικές θερμοπηγές του Πολιχνίτου, και φτάνουμε στην παραλία των Βατερών μήκους 8 χιλιομέτρων και 50 μέτρων πλάτους, μια από τις καλύτερες του νησιού.
Εδώ πήραμε το μεσημβρινό μας γεύμα, απολαύσαμε τη δροσιά της θάλασσας και το απόγευμα επισρέψαμε στην πόλη της Μυτιλήνης στο ξενοδοχείο μας, για ανάπαυση, βραδινό δείπνο και διανυκτέρευση.
Δυτικά των Βατερών, στη νότια πλευρά του νησιού, βρίσκεται ο οικισμός του Πλωμαρίου, μια κωμόπολη 3.600 κατοίκων, που αποτελεί ένα ξεχωριστό κομμάτι μέσα στις φυσικές ομορφιές του νησιού. Είναι ένα μπαλκόνι που μπορεί κανείς να ατενίζει με νοσταλγία το γαλανό μας Αιγαίο.
Τα όμορφα σπίτια του είναι χτισμένα στην πλαγιά πάνω από το λιμάνι και απλώνονται στις όχθες ενος ξηροπόταμου, που διασχίζει το εμπορικό κέντρο της πόλης. Τα περισσότερα αρχοντικά είναι το 19ου αιώνα, όταν το Πλωμάρι ήκμαζε χάρη στα ναυπηγεία του. Σήμερα, είναι γνωστό ως “πρωτεύουσα του Ούζου”, καθώς λειτουργούν πέντε καλά αποστακτήρια, από τα οποία τα γνωστότερα είναι της οικογένειας “Βαρβαγιάννη”.
Οπως λένε εκεί, το καλύτερο είναι εκείνο που η περιεκτικότητα σε οινόπνευμα είναι 44οΒ. Γίνεται από φλούδες και κοτσάνια σταφυλιών μετά τη σύνθλιψή τους για να παραχθεί ο μούστος και βράζονται σε χάλκινους αποστακτήρες με την προσθήκη γλυκάνισου.
* Ο Μανόλης Σαβοϊδάκης είναι συνταξιούχος - εκπαιδευτικός

