Του Κυριάκου Ζαχαρενάκη*

Οι αρχαίοι Αθηναίοι, τιμώντας τη θεά Αθηνά, άρχισαν να κατασκευάζουν όμορφο ναό πάνω στον ιστορικό και ιερό βράχο, πιθανώς με πρωτοβουλία του Κλεισθένη, πριν το 500 π.Χ. Οταν, όμως, το 480, έφτασε ο Ξέρξης με τον Μαρδόνιο και χτύπησαν την Αθήνα, πυρπόλησαν και το ατελείωτο ιερό, που εγκαταλείφθηκε προσωρινά. Ο Κίμων φρόντισε να διευρύνει το επίπεδο του νέου ναού που σχεδίαζε και κατασκεύασε τείχος. Εξοστρακίστηκε όμως…

Το 447 επί Περικλή άρχισε να κατασκευάζεται ο περίλαμπρος (από πεντελικό μάρμαρο) “Παρθενών”, το “τελειότατον των μνημείων”, προς τιμή της “Παρθένου και Προμάχου θεάς” το αντιπροσωπευτικότερο δείγμα του δωρικού ρυθμού, ο οποίος ρυθμός ξεκίνησε να “ζυμώνεται” πέντε αιώνες πρωτύτερα. Οι μεγάλοι αρχιτέκτονες και γλύπτες του Παρθενώνα, που θα μείνουν αθάνατοι για το έργο τους, ήταν ο Ικτίνος, ο Φειδίας, ο Καλλίμαχος και ο Καλλικράτης. Επαιξε και η Ασπασία το ρόλο της…

Το 437 ο Παρθενώνας ήταν έτοιμος και ο Φειδίας κατασκεύασε το καταπληκτικό χρυσελεφάντινο άγαλμα της θεάς, που το’βλεπαν να λάμπει και οι Πειραιώτες. Τότε, το 437, τελέστηκαν τα εγκαίνια του λαμπρού ναού. Μπορούμε να φανταστούμε τον Περικλή και τους άλλους Αθηναίους σ’αυτή την τελετή και πόσο περήφανα θα ένιωθαν, χωρίς μάλιστα να ξέρουν πως ο ναός αυτός θα έμενε αθάνατος, το θαυμασιότερο μνημείο όλου του κόσμου! Η τέχνη των γλυπτών του Παρθενώνα είναι κυριολεκτικά απερίγραπτη. Λένε πως οι κριτικοί της Τέχνης πάντα θα βρουν κάποια ατέλεια σε ένα έργο. Για τον Παρθενώνα, όμως, πέννα κακής κριτικής δεν υπάρχει. Ολα έχουν υπολογιστεί και κατασκευαστεί στην εντέλεια. Είναι μια οπτική αρμονία, ένα θαύμα, γενικά. Δεν είναι δυνατόν εδώ να μπούμε σε λεπτομέρειες. Κεντρίζω, όμως, τον καθένα να τρέξει σε σχετικά βιβλία και στις εγκυκλοπαίδειες.

Ο άλλος μεγάλος αρχιτέκτονας της εποχής, ο Μνησικλής, ξεκίνησε να πραγματοποιεί το σχέδιο των ωραίων Προπυλαίων, με πεντελικό μάρμαρο (θαυμάσιο δείγμα ανάμειξης δωρικού και ιωνικού ρυθμού), που μείνανε ατελείωτα λόγω του Πελοποννησιακού πολέμου (από το 431).

Βέβαια, αντιδρούσε και το ιερατείο, γιατί το έργο κάλυπτε μεγάλη έκταση εκτοπίζοντας ιερούς χώρους άλλων θεών. Φυσικά και τα έξοδα θα ήσαν τεράστια. Το 27 π.Χ. οι Ρωμαίοι πρόσθεσαν μικρό ναό πάνω στο βράχο, προς τιμή της θεάς Ρώμης και του Αυγούστου. Το 337 μ.Χ. όταν πέθαινε ο Μ. Κωνσταντίνος, μπορεί οι χριστιανοί να είχαν πάρει θάρρος, αλλά το μεγαλείο των Αθηνών με τον επιβλητικό Παρθενώνα και τις φιλοσοφικές σχολές των ειδωλολατρών δεν πειράχτηκαν.

Το 437 (εκατό χρόνια μετά το θάνατο του Μ. Κωνσταντίνου), ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος Β’ με διάταγμά του μετάτρεψε τους ειδωλολατρικούς ναούς σε εκκλησίες των χριστιανών. Ετσι, ο Παρθενώνας και το Ερέχθειο (του Ποσειδώνα - Ερεχθέα) έγιναν εκκλησίες. Ο Παρθενώνας αφιερώθηκε πρώτα στη Σοφία του Θεού και αργότερα στην Παναγία. Αλλά και το Ερέχθειο αφιερώθηκε στην Παναγία. Στη θέση του αρχαιότατου ναού της Πολιάδας Αθηνάς έχτισαν την εκκλησία της Αγίας Τριάδας. Παρά τις επεμβάσεις αυτές, δεν χάθηκε, λέει, η αρχαία μορφή της Ακρόπολης. Οι Φράγκοι έκαναν τον Παρθενώνα καθολική εκκλησία και έκτισαν πάνω στην Ακρόπολη το δουκικό παλάτι! Σπουδαίες πληροφορίες για τα μνημεία αυτά μας δίνουν οι περιηγητές Νικόλαος Μαρτόνι (1395) και ιδίως, ο Κυριακος Αγκωνίτης (1436-1444).

Το 1457 η Ακρόπολη πολιορκήθηκε από τους Τούρκους και πέντε χρόνια μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης, βγήκαν και στην Ακρόπολη των Αθηνών, δημιουργώντας και συνοικισμό!

Το 1687 εμφανίστηκαν οι Ενετοί. Ο Δισβάρης (Τούρκος διοικητής) της Ακρόπολης Αλή - αγάς κατεδάφισε το ναό της Νίκης για να ανεβάσει τα κανόνια. Πήγε κι ο Χουσεϊν - αγάς και γέμισε το ισχυρό τζαμί (Παρθενώνα) με πυρομαχικά. Ο περίφημος Φραγκίσκος Μοροζίνης, γνωστός μας από τα Λιοντάρια στο Ηράκλειο, βρισκόταν πάνω στο πλοίο του, στον Πειραιά και δεχόταν τους πρόκριτους των Αθηναίων για την παράδοση της Ακρόπολης. Οι Τούρκοι μάθανε και τιμωρούσαν τους κατοίκους χτυπώντας τα σπίτια τους. Αλλά κι ο Μοροζίνης, κατά λάθος, κανονιοβολώντας την Ακρόπολη, κατέστρεφε και σπίτια. Διορθώνοντας το λάθος, κατάφερε το καίριο πλήγμα στην Ακρόπολη, ρίχνοντας κάτω το μεγαλύτερο μέρος του Παρθενώνα (16/9/1687). Οι Τούρκοι, τότε, διώχτηκαν στη Σμύρνη. Ο Μοροζίνης φεύγοντας, ήθελε να καταστρέψει τα πάντα στον ιερό βράχο για να μη μπορούν οι Τούρκοι να ξαναοχυρωθούν. Δεν ήθελε, όμως και να ξοδευτεί και αρκέστηκε να αποσπάσει πολλά γλυπτά του Παρθενώνα, που κι απ’αυτά κάποια πέσανε και σπάσανε.

Οι Τούρκοι έπειτα επανήλθαν. Χτίσανε και μικρότερο τζαμί στο κέντρο του καταστραμμένου Παρθενώνα. Πριν την Ελληνική Επανάσταση ο λόρδος Ελγιν πήρε τα περίφημα γλυπτά, αυτά που διάλεξε, που βρίσκονται ακόμη στο Λονδίνο και ζητούν τον επαναπατρισμό τους.

Το 1827 που οι Ελληνες είχαν μπει στην Ακρόπολη, τους πολιόρκησε ο Κιουταχής και καταστράφηκε το Ερέχθειο. Ο απρόσμενος θάνατος του Καραϊσκάκη στο Φάληρο έκανε τους πολιορκούμενους να αποφασίσουν να θυσιαστούν γκρεμίζοντας το φρούριο. Ευτυχώς, ο στρατηγός Τζωρτζ με τον πλοίαρχο Λεμπλάν έπεισαν τον Κιουταχή να γίνει η παράδοση χωρίς σκοτωμούς. Ετσι, οι Τούρκοι κρατούσαν την Ακρόπολη μέχρι τη Μ. Παρασκευή του 1833, όταν ο Οσμάν - αγάς με διακόσιους κουρελιάρηδες αναγκάστηκε να φύγει. Ο αξιωματικός Χριστόφορος Νέζερ ύψωσε, τότε, την ελληνική σημαία. Ωραίο Πάσχα θα πέρασαν οι Αθηναίοι την άλλη μέρα.

Το 1837 άρχισαν συστηματικές αναφορές στην Ακρόπολη για να γίνει σιγά - σιγά η αναστήλωση. Τέλος, το 2002 ξεκίνησε η δημιουργία του ωραίου Νέου Μουσείου Ακροπόλεως, απέναντι από τον ιερό βράχο, στην περιοχή Σύνταγμα Μακρυγιάννη και τελείωσε φέτος, το 2007.

* Ο Κυριάκος Ζαχαρενάκης

είναι καθηγητής μουσικής