Συνέντευξη στη Σοφία Τσεντελιέρου

Τη δική του διάσταση στην καλλιτεχνική δημιουργία δίνει ο χαράκτης Τίτος Πετράκης, ο οποίος προσπαθεί συνεχώς να εξελίσσει τη δουλειά του. Έχοντας μελετήσει την ιστορία του παγκόσμιου Θεάτρου Σκιών, ο χαράκτης εφάρμοσε της τεχνικές της δημιουργίας της κοπιδιαστής φιγούρας και στις άλλες καλλιτεχνικές του δραστηριότητες και το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό.

Ακόμα και στις παραδοσιακές φιγούρες του ελληνικού Θεάτρου Σκιών ο Τίτος Πετράκης κάνει τη δική του πρόταση και ενώ παραμένει στα στοιχεία που θεμελιώνουν αυτή την τέχνη, κάνει ένα βήμα μπροστά. Μάλιστα, εκτός από τις εκθέσεις του, τις οποίες έχουν επισκεφθεί χιλιάδες θεατές μέχρι σήμερα, κυκλοφόρησε από τη Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Ηρακλείου το βιβλίο του με τίτλο «Ελληνικό Θέατρο Σκιών».

Ο Τίτος Πετράκης πέρα από τη χαρακτική, αφιερώνει ένα μεγάλο μέρος της καλλιτεχνικής του δραστηριότητας και στο ψηφιδωτό, ενώ στο παρελθόν ασχολήθηκε με την ασπρόμαυρη φωτογραφία και τη μουσική.

Η έκθεση δισδιάστατης κοπιδιαστής χαρακτικής του Τίτου Πετράκη με τίτλο «ο άνθρωπος και η σκιά του» φιλοξενείται από τις 5 Μαΐου και μέχρι τις 20 Ιουνίου στο Μουσείο Παραδοσιακής Ζωής Κρήτης «Λυχνοστάτης», στο πλαίσιο του προγράμματος culture της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παράλληλα γίνονται εκδηλώσεις και σήμερα, στις 8.30μμ, θα δοθεί παράσταση Θεάτρου Σκιών από τον καραγκιοζοπαίκτη Άθω Δανέλλη, στο θέατρο του Μουσείου, ενώ την ερχόμενη Τρίτη στον ίδιο χώρο στις 8.30 μμ θα μιλήσει ο συγγραφέας Γ. Κιουρτσάκης με θέμα «Νέες προσεγγίσεις στο ελληνικό Θέατρο Σκιών» και θα προβληθεί η ταινία-ντοκιμαντέρ του Λάκη Παπαστάθη «Προφορική παράδοση και ομαδική δημιουργία: το παράδειγμα του Καραγκιόζη».

Η συνέντευξη του Τίτου Πετράκη στην «Π» έχει ως εξής:

«Π»: Το μεγαλύτερο μέρος της καλλιτεχνικής σας δημιουργίας τα τελευταία χρόνια το έχετε αφιερώσει στις κοπιδιαστές φιγούρες του Θεάτρου Σκιών. Πώς προέκυψε αυτό;

Τίτος Πετράκης: Ξεκίνησα από το Θέατρο Σκιών σαν παιδικό χόμπι. Άρχισα να ασχολούμαι πιο επιτηδευμένα μ’ αυτό όταν συνάντησα τον συγγραφέα και ερευνητή του Θεάτρου ΣκιώνΜιχάλη Ιερωνυμίδη που ήμαστε φίλοι από παλιά και μου έκανε δώρο όλες τις παλιές φυλλάδες οι οποίες έβγαιναν όταν ήμαστε παιδιά και αντιγράφαμε τις φιγούρες και βγήκαν τότε αναμνηστικά. Από τότε και μετά - επειδή είχα σπουδάσει σχέδιο- ασχολήθηκα πιο επιτηδευμένα με το θέμα. Μεγάλη ανταπόκριση υπήρξε όταν έγινε η μεγάλη έκθεση στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου το 2003. Από τότε κάθε χρόνο αυτή η έκθεση, που εντάχθηκε από το Δήμο Ηρακλείου στο πολιτιστικό του πρόγραμμα, ύστερα από εισήγηση της Χρυσούλας Μπουρλώτου και της Αταλάντης Καραβελάκη, παρουσιάζεται σε διάφορα μέρη. Το 2003 είχαμε προσέξει από τον αριθμό φυλλαδίων που τυπώσαμε και δίναμε ότι ήρθαν περίπου 8.500 άνθρωποι στην έκθεση. Οι εντυπώσεις του κόσμου ήταν πολύ καλές γιατί δεν μπήκε κανείς να τη δει και να μην πει ότι είχε βιώματα. Αυτό δημιούργησε μια ζήτηση για να μπορέσει να παρουσιαστεί σε όσο γίνεται περισσότερα μέρη. Η έκθεση με τις φιγούρες στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου ήταν χρηματοδοτούμενη. Σκοπός της ήταν να έρθουν σχολεία και να τη δουν μαθητές. Παράλληλα, γινόταν και ένα σεμινάριο. Στη συνέχεια την πήραν στις Αρχάνες, μετά στον Άγιο Νικόλαο, μετά στις Μοίρες και στο Μουσείο Κρητικής Εθνολογίας στους Βώρους με 39 χορηγούς. Τώρα την έχει το Μουσείο «Λυχνοστάτης» και χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα Culture της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πηγαίνουν συνέχεια σχολεία και παράλληλα προσπαθούμε να δημιουργούμε και άλλες δραστηριότητες ποιότητας για να προσφέρουμε κάτι παραπάνω στο θέμα. Στο πλαίσιο της έκθεσης διοργανώνονται ομιλίες και παράσταση Θεάτρου Σκιών με τον γνωστό καραγκιοζοπαίχτη Άθω Δανέλλη. Επίσης, συζητάω με το Δήμο Καζαντζάκη μήπως την πάρουν τον επόμενο χρόνο. Αυτό είναι ένα θέμα που «τρέχει» μέχρι τη στιγμή που θα βρεθεί ένας δήμος που θα θέλει να τα πάρει όλα και να κάνει ένα μόνιμο εκθετήριο.

«Π»: Έχετε το περιθώριο να συνεχίσετε και τις άλλες καλλιτεχνικές σας δραστηριότητες;

Τίτος Πετράκης: Οι άλλες μου καλλιτεχνικές δραστηριότητες και βέβαια συνεχίζονται. Αλίμονο αν σταματήσω εδώ. Είναι τρία πρότζεκτ που θα τρέξουν το επόμενο διάστημα. Παράλληλα μ’ αυτό έχω κάνει δύο θέατρα με το ΟΜΜΑ και τις «Μορφές» που πήγαν πολύ καλά. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει αποδοχή του κόσμου στο θέμα. Έχω ορισμένες άλλες δουλειές που δεν έχω καταφέρει να δείξω. Όπως κάποια ψηφιδωτά, που είναι έτοιμα δέκα έργα, αλλά θέλω να φτιάξω είκοσι έργα και να βρω μετά την κατάλληλη ευκαιρία να τα παρουσιάσω. Τα δέκα ψηφιδωτά είναι σε θέματα αγιογραφίας και τα άλλα θα είναι μοντέρνα. Υπάρχει σε θέματα κυβισμού άλλη μια σειρά. Γενικά δε θέλω να μένω στατικός. Εγώ προσπαθώ και στη χαρακτική και στο ψηφιδωτό ακόμα και στις φιγούρες Θεάτρου Σκιών, να κάνω ένα βήμα παραπέρα. Ο Απόστολος Γιαγιάνος ο μεγάλος εξπερσιονιστής ζωγράφος όταν είδε τις φιγούρες το 2000 μου είπε ότι είναι ίσως οι καλύτερες που είχε δει. Κρατάω πάντα την παράδοση που είναι το ζητούμενο, γιατί δεν πρέπει να φεύγεις από την παράδοση, αλλά δε μπορείς να μένεις μόνο εκεί. Αν το κάνεις αυτό αναμασάς μια από τα ίδια. Αν όμως δούμε τι στοιχεία είναι αυτά που κάνουν ένα θέμα να είναι ιδιαίτερο. Για παράδειγμα την Ακρόπολη για παράδειγμα, πώς μπορούν να την κάνουν ξανά ξεχωριστή; Όλα τα αρχιτεκτονικά στοιχεία που την κάνουν ξεχωριστή, αν κανείς τα χρησιμοποιεί σ’ ένα μοντέρνο οικοδόμημα, μπορεί να έχει ένα μοντέρνο οικοδόμημα με τα στοιχεία της Ακρόπολης και όχι να κάνει μια ίδια Ακρόπολη, που αυτό είναι λάθος. Δε μπορούμε να γυρίσουμε πίσω. Ούτε στον Καραγκιόζη μπορούμε να γυρίσουμε πίσω, γιατί η δεκαετία του ’20 δεν ξανάρχεται. Αλλά πατάμε κάπου σταθερά και χτίζουμε. Αυτή είναι η προσπάθειά μου και στο Θέατρο Σκιών. Να το κάνω να έχει όλη τη δυναμική του παρελθόντος γιατί είναι σατιρικό, από τον Αριστοφάνη, είναι ολόκληρη νοοτροπία, είναι δισδιάστατο, όπως ζωγράφιζαν οι αρχαίοι Αιγύπτιοι και οι Μινωίτες, αλλά ζούμε σήμερα. Θα πρέπει να κρατά και κινητό ο Καραγκιόζης. Αλλιώς το χάσαμε το παιχνίδι, θα είναι μια παρελθοντολογία χωρίς νόημα. Έτσι συνέχεια ασχολούμαι με κάτι καινούριο. Πάντως, η νέα μου δουλειά θα είναι συνδυασμός χαρακτικής και φωτογραφίας.

«Π»: Οι φιγούρες του Θεάτρου Σκιών επηρέασαν το υπόλοιπο κομμάτι της εικαστικής δημιουργίας σας;

Τίτος Πετράκης: Με βοήθησαν να εξελίξω την υπόλοιπη δουλειά μου. Παράλληλα με το Θέατρο Σκιών εξελίχθηκε και το υπόλοιπο κομμάτι της δουλειάς μου. Εγώ δεν έκανα την ίδια χαρακτική πριν το Θέατρο Σκιών. Αλλά ξέροντας πώς να χαράξω - αφού είδα από τον Σπαθάρη ή και από το πώς χάρασσαν στο Σιάμ πριν 500 χρόνια - έκανα χαρακτική, η οποία δεν είναι παραδοσιακή στο ξύλο. Απόρροια αυτής της δουλειάς είναι μια σειρά από πίνακες. Στη συνέχεια έβαλα και άλλα υλικά, όπως φύλλα χρυσού. Έκανα ανάγλυφες χρυσοτυπίες. Όλα αυτά προέρχονται από τη χαρακτική, απλώς χρησιμοποιώ και άλλα υλικά. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι το θέμα του Θεάτρου Σκιών το είδα παγκόσμια, με φιγούρες από το Σιάμ και άλλα μέρη του κόσμου. Έτσι, άρχισα να το επεκτείνω και να φεύγω λίγο από το παραδοσιακό Θέατρο Σκιών. Τα έργα μου ενώ είχαν τη στατική παράσταση του θεάτρου σκιών, είχαν την εικαστική μου ματιά. Ακολουθώντας τον ίδιο τρόπο χάραξης με τη φιγούρα, έκανα τα χαρακτικά μου έργα.

«Π»: Παράλληλα με τα χαρακτικά συνεχίζετε και το ψηφιδωτό.

Τίτος Πετράκης: Το ψηφιδωτό ήδη το έχω ξεκινήσει από το 1976, μαζί με τη φωτογραφία και πριν τον Καραγκιόζη. Η διαφορά μου από τους άλλους ψηφιδογράφους είναι η εξής: ότι το κλασικό ψηφιδωτό που κάνουν στις εκκλησίες το κάνουν ανάποδα. Έχουν το σχέδιο, συνήθως αντιγράφουν άλλα ψηφιδωτά, του βάζουν ένα νάιλον από πάνω για να μη χαλάσει η φωτογραφία, και με αλευρόκολλα, ενθέτουν τις ψηφίδες. Επειδή είναι επίπεδο αυτό, η επιφάνεια που ακουμπά η ψηφίδα είναι επίπεδη. Η ψηφίδα όμως κόβεται σε βάθος άλλη περισσότερο και άλλη λιγότερο. Γι’ αυτό το περνάνε με τσιμέντο και το γυρνάνε ανάποδα. Βγάζουν το νάιλον, το ξεπλένουν και είναι έτοιμο το ψηφιδωτό. Εγώ το κάνω κατευθείαν πάνω στο σχέδιο που έχω φτιάξει ο ίδιος. Φτιάχνω μόνος την ψηφίδα περίπου στο ίδιο πάχος. Έτσι, έχω κάνει ψηφιδωτό με προσωπογραφία της γυναίκας μου ή μπορεί να κάνω ένα τοπίο. Δεν έχει προϋπάρξει το ψηφιδωτό που φτιάχνω και αυτό έχει πολύ πιο μεγάλη δυσκολία. Γιατί αν αντιγράψεις ένα ψηφιδωτό βλέπεις πού να βάλεις τις ψηφίδες. Αν όμως βγάζεις μια φωτογραφία δεν υπάρχουν οι γραμμώσεις. Για να κάνεις τα ανάγλυφα σε ένα πρόσωπο πρέπει να φτιάξεις το μέγεθος της ψηφίδας ανάλογα. Τέτοιου είδους διαφοροποίηση στις γραμμές δεν την κάνουν οι ψηφιδογράφοι. Αυτοί είναι περισσότερο τεχνίτες παρά δημιουργοί. Οποιοσδήποτε μάθει να σπάει την ψηφίδα και να την ενθέτει μπορεί να γίνει ψηφιδογράφος. Μπορεί κανείς να αντιγράψει ένα άλλο ψηφιδωτό, αλλά το δύσκολο είναι να δει μια εικόνα και να την αντιγράψει. Το ψηφιδωτό για μένα είναι καθαρά εικαστικό.

«Π»: Το Θέατρο Σκιών απευθύνεται τελικά σε όλες τις ηλικίες;

Τίτος Πετράκης: Το Θέατρο Σκιών όπως και πάρα πολλά πράγματα Τέχνης, όπως η κλασική μουσική, το καλό θέατρο, μπορούν να τα δουν και να τα ακούσουν όλες οι ηλικίες. Η διαφορά είναι ότι όσο πιο μπασμένος στην τέχνη του θεάτρου ή της μουσικής είσαι, τόσο περισσότερα πράγματα θα καταλάβεις. Αλλά αλίμονο αν στο μωρό που γεννιέται βάλω κλασική μουσική και πω δεν είναι για μωρά. Βεβαίως θα βάλεις κλασική μουσική στο μωρό και ας νομίζεις ότι δε θα καταλάβει τίποτα. Και όμως καταλαβαίνει. Μπορεί να μην καταλάβει τους μουσικούς όρους, επειδή όμως η μουσική είναι καλή, σίγουρα του καλλιεργεί μια σωστή ψυχοσύνθεση. Αν η μουσική είναι κακή, σίγουρα θα το χαλάσει. Και το Θέατρο Σκιών στην ουσία δεν είναι για παιδιά, ποτέ δεν ήταν για παιδιά. Οι καλές παραστάσεις έχουν τεράστια αλληγορική σημασία, είναι σάτιρα, επιθεώρηση όπως στο θέατρο του ’50. Δεν γελάνε τα μικρά παιδιά. Βέβαια με τα κολλητήρια μπαίνουν κάποια στοιχεία για να γελάσουν και τα παιδιά, όμως με τις ατάκες γελάνε κυρίως οι μεγάλοι. Όμως επειδή είναι έτσι δοσμένο και έτσι έπρεπε να είναι, έχει κάτι να πάρει και το παιδί και ο μεγάλος, που είναι πιο μυημένος. Πάντως, το παιδί αποκλείεται να γυρίσει την πλάτη και να φύγει. Γι’ αυτό το δείχνουμε και στα παιδιά και στους μεγάλους.

«Π»: Είναι δυνατόν να επηρεαστεί ο καλλιτέχνης από αυτό που ικανοποιεί ως τελικό αποτέλεσμα το κοινό;

Τίτος Πετράκης: Αν ένας καλλιτέχνης κάνει κάτι για να αρέσει στον κόσμο τότε είναι έμπορος έργων Τέχνης. Αν κάτσεις να πεις θα κάνω μικρά καδράκια με τοπία, που αρέσουν στους τουρίστες, τότε είσαι έμπορος. Αν όμως κάνεις κάτι που βγαίνει από την ψυχή σου, το φαντασιώνεσαι, αν έχεις ένα βίωμα, τότε είσαι δημιουργός, είσαι καλλιτέχνης. Καλλιτέχνης που σκέφτεται τι θα αρέσει στον κόσμο δεν είναι καλλιτέχνης. Διότι εκείνη τη στιγμή που έχεις έμπνευση για κάτι, πεις αυτό δε θα αρέσει στον κόσμο, τότε δε θα μπορούσες να δημιουργήσεις. Έτσι δε θα έβγαινε ποτέ ο ιμπρεσιονισμός, ο κυβισμός, ο εξπρεσιονισμός. Πρέπει λοιπόν ο καλλιτέχνης να έχει αποδείξει ότι είναι σωστός στο ρεαλισμό. Μην κάνει τα δικά του και αν του πεις να κάνει πέντε γραμμές σωστές να πει δε μπορώ. Όλοι οι μεγάλοι καλλιτέχνες, όπως ο Πικάσο, στην αρχή ζωγράφισαν καταπληκτικά έργα με βάση το ρεαλισμό. Αλλά δε χωρούσαν εκεί και πήγαν παρακάτω. Άρα ποτέ δεν πρέπει να σε ενδιαφέρει τι θα πει ο κόσμος. Πρέπει όμως να σε ενδιαφέρει το εξής: όταν δημιουργείς ένα βιωματικό πίνακα αυτός έχει μέσα τα συναισθήματά σου, που μπορεί να είναι λύπη, χαρά, έρωτας, εσύ εκφράζεις μια ερωτική σκέψη ή μια βιωματική κατάσταση. Αυτός που θα το δει δεν ξέρει ούτε ποια είναι τα πρόσωπα, ούτε πού συνέβη το γεγονός. Αν όμως του μεταδώσεις την ευφορία που αισθάνθηκες, τότε έχει επιτυχία ο πίνακας. Αν όμως δεν καταλάβει τίποτα, είναι αποτυχία. Εκεί σε ενδιαφέρει ο κόσμος. Γιατί τα έργα δεν τα έχεις κρυμμένα στο υπόγειο. Ποτέ όμως δε θα πεις να βάλω κόκκινο, γιατί αλλιώς δε θ’ αρέσει στον κόσμο.

«Π»: Επομένως έχει απεριόριστη ελευθερία ο καλλιτέχνης;

Τίτος Πετράκης: Θα απαντήσω ως εξής: Το 2004 είχε έρθει από την Αθήνα ο Κώστας Ανδρέου, ένας από τους τρεις μεγαλύτερους γλύπτες του 20ου αιώνα. Ερχόταν στο εργαστήρι μου και του άρεσε η δουλειά μου. Στο εργαστήρι στήνω πάντα έναν πίνακα που μπορεί να είναι και μισοτελειωμένες. Οι καλοί καλλιτέχνες όπως έλεγε και αυτός μπορεί να φτιάχνουν ένα έργο για έξι μήνες, όχι σε έξι λεπτά. Γιατί το βλέπεις το ξαναδουλεύεις, μέχρι να αισθανθείς ολοκλήρωση. Έτσι αφήνω ημιτελή πράγματα. Είχα εδώ ένα ψηφιδωτό με τον προφήτη Ησαΐα. Το έβλεπε και είχε τρελαθεί. Τον ρώτησα αν του άρεσε ο μπρούτζος που είχα βάλει στο φωτοστέφανο. Είχα βάλει ένα μπρούτζο από τη Σερβία σαράντα χρόνων. Εγώ προσέχω πολύ τη γνώμη ανθρώπων που είναι τόσο σημαντικοί, γιατί ξέρω πως ό,τι πουν θα είναι σωστό, αλλά θα είναι υποκειμενικό. Μου λέει «Το ψηφιδωτό είναι πολύ καλό. Επειδή όμως εσύ είσαι εικαστικός και όχι ψηφιδογράφος ή αγιογράφος, μην κολλάς στο φωτοστέφανο. Μην το κάνεις κίτρινο, κάνε το πράσινο. Μην κολλάς τη σκέψη στο χρυσό φωτοστέφανο που έτσι το μάθαμε..». Εγώ βέβαια δε μπορώ να το κάνω πράσινο ακόμα, αλλά αυτό μου έδωσε μια ελευθερία μέσα μου να σκεφτώ ότι μπορώ να το κάνω πράσινο. Αν σκεφτείς ότι αν το κάνεις πράσινο θα αντιδράσουν, δε θα το κάνεις ποτέ. Έτσι η Τέχνη δε θα προχωρούσε ποτέ, όπως και ο κόσμος.