Του Ν. Τσαγκαράκη
Σε όσους αρέσει η Ιστορία ας ανοίξουν τα βιβλία. Σε όσους αρέσει η περιπέτεια ας πάνε σινεμά. Και σ’ όσους αρέσει το σινεμά ας δουν το “Ροζ”.
“300”
Σκην.: Ζακ Σνάιντερ
Πρωτ.: Τζέραρντ Μπάτλερ, Λίνα Χίντυ, Ροντρίγκο Σαντόρο, Ντόμινικ Γουέστ, Ντέηβιντ Γουέναμ, Άντριου Τίρναν
Κινηματογραφική μεταφορά του ομώνυμου κόμικ των Φρανκ Μίλερ και Λυν Βάρλεϊ που εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1998, με θέμα τη μάχη των Θερμοπυλών.
Η πλοκή ξεκινά με μια σύντομη εισαγωγή για τη στρατιωτική εκπαίδευση των Σπαρτιατών από μικρή ηλικία. Ακολουθεί ο ερχομός του Πέρση αγγελιοφόρου, η άρνηση του Λεωνίδα να παραδώσει την πόλη του, και η αναχώρηση για το στενό των Θερμοπυλών, όπου εκτυλίσσεται ο κύριος όγκος του φιλμ. Ενδιάμεσα παρακολουθούμε την προσπάθεια της συζύγου του Λεωνίδα να πείσει το συμβούλιο για να στείλει ενισχύσεις στον άντρα της.
Μετά από την μετριοπαθή επιτυχία της «Τροίας» και την ολοκληρωτική καταστροφή του «Αλέξανδρου», το Χόλυγουντ φαίνεται πως ανακτά την εμπιστοσύνη του στην ελληνική θεματολογία με την ταινία του Σνάιντερ, η οποία έφτασε περίπου τα 70 εκατομμύρια δολάρια κατά το πρώτο τριήμερο προβολής της στις Η.Π.Α., ενώ στην Ελλάδα κατέρριψε όλα τα εισπρακτικά ρεκόρ, με 70.000 την πρώτη μέρα προβολής και τον απίστευτο αριθμό των 325.000 εισιτηρίων πανελληνίως το πρώτο τετραήμερο. Βλέποντας την τεράστια απήχηση του φιλμ, αναρωτιέται κανείς πως ίσως αποτελεί μια ακόμη απόδειξη για το ότι οι ‘ιστορικές’ ταινίες δε μας μαθαίνουν τόσα πολλά για το παρελθόν που προβάλλουν όσο για το παρόν που τις παράγει. Δεν ξέρω τι μπορεί να σημαίνουν οι αριθμοί για τους Αμερικανούς, αλλά για μας μπορούν να πουν αρκετά αν συσχετιστούν με την απεικόνιση των Ελλήνων και τη σύγκρισή της με τις ανάλογες των δύο προαναφερθέντων τίτλων. Η «Τροία» και ο «Αλέξανδρος» είχαν κάτι που δεν άρεσε στο σύγχρονο ελληνικό κοινό: διακρίνονταν από μετριοπάθεια, ποικιλία στους χαρακτήρες και, κυριότερο απ’ όλα, παράλλασσαν ως ένα βαθμό την κυρίαρχη, ‘επίσημη’ εθνική εκδοχή των ιστοριών τους. Οι έλληνες θεατές δε δέχτηκαν με ενθουσιασμό αυτές τις καινούριες εκδοχές, όχι για αισθητικούς, ούτε καν για ιστορικούς, αλλά κυρίως για πατριωτικούς λόγους, νιώθοντας προσβεβλημένοι από την ‘παραποίηση’ όσων ήξεραν μέχρι τότε (κι εξακολουθούν να πιστεύουν).
Αντιθέτως, οι «300» παρουσιάζουν μια πολύ ξεκάθαρη μανιχαϊστική ρητορική συνοδευμένη από αναχρονιστική αρρενωπότητα, που απορρίπτει την έκφραση συναισθήματος ως αδυναμία, απαιτεί από τον άντρα να είναι πάντοτε έτοιμος να πολεμήσει και να πεθάνει για την πατρίδα, και φυσικά ακολουθεί παραδοσιακές πεποιθήσεις για τη γυναίκα, τις οποίες δε μπορεί να κλονίσει ούτε μια ολόκληρη στρατιά καλογυμνασμένων μαχητών. Όσες ιστορικές ανακρίβειες υπάρχουν και που είναι αναπόφευκτες, παραβλέπονται μπροστά στο πρότυπο του ανυπότακτου αλλά πολεμοχαρούς Έλληνα, εφόσον αυτό τον οδηγεί στη νίκη απέναντι στους Πέρσες. Θα ήταν αφελές να αρχίσει κανείς τις κοινωνιολογικές γενικεύσεις, αλλά νομίζω ότι αυτό που μπορεί να ειπωθεί με ασφάλεια είναι πως, στο βαθμό που η γενική εντύπωση των θεατών και το σχήμα που προς το παρόν ακολουθούν οι εισπράξεις αποτελούν ενδείξεις, η ταινία προβάλλει ένα πρότυπο που ο σύγχρονος έλληνας το αποδέχεται ενθουσιασμένος: η εικόνα που εγκρίνει να τον ‘εκπροσωπεί’ στις οθόνες του κόσμου, είναι του στρέιτ, τσαμπουκά νικητή σε μια μάχη όπου οι κακοί είναι οι “απέναντι”.
Θα μπορούσε επίσης να σταθεί κανείς στην υπερβολική αιμοδιψία των Σπαρτιατών (δείτε πως χαίρονται καθώς αποδεκατίζουν τον εχθρό) και στο γεγονός ότι το σενάριο υποστηρίζει αναντίρρητα τον στρατοκρατικό χαρακτήρα της κοινωνίας τους ως μέσο υπεράσπισης της ελευθερίας, αλλά τα συμπεράσματα φοβάμαι ότι θα είναι πολύ σχετικά για να είναι ουσιαστικά.
Πάντως, πέρα απ’ όποια συζήτηση μπορεί να γίνει σχετικά με την αναπαράσταση, η ταινία ως περιπέτεια λειτουργεί εξαιρετικά. Δίνονται οι υποτυπώδεις στρατηγικές επεξηγήσεις για τη φάλαγγα και την επιλογή της συγκεκριμένης τοποθεσίας για τη μάχη, με τους σχηματισμούς να απεικονίζονται όμορφα, στατικοί σε μακρινά πλάνα και σε δράση με έντονα κοντινά πίσω από τις ασπίδες. Αν υπάρχουν κάποιες ενστάσεις, αυτές αφορούν το στήσιμο της πλοκής, η οποία σε δύο τουλάχιστον σημεία θα μπορούσε να είναι πιο επιμελημένη. Για παράδειγμα, οι Αθάνατοι είναι το επίλεκτο σώμα του Ξέρξη που όμως ρίχνονται στη μάχη πολύ νωρίς αντί να “χτιστεί” η εικόνα τους, να κλιμακωθεί η προσμονή τους και να χρησιμοποιηθούν ως ένας αντάξιος αντίπαλος των Τριακοσίων. Επίσης, ο ρόλος του Θέροντα είναι πολύ λιγότερο σημαντικός απ’ όσο προβάλλεται αφού ακόμη κι όταν φανερώνεται η προδοσία του, αφενός αφορά μια μάχη της οποίας η έκβαση είναι προδιαγεγραμμένη, αφετέρου τίποτα δεν αλλάζει σε σχέση με την αποστολή ενισχύσεων στον Λεωνίδα.
Κατά τ’ άλλα, ο Τζέραρντ Μπάτλερ γίνεται ένας ιδανικός Λεωνίδας με υπεράνθρωπο σώμα, φονικό βλέμμα και στεντόρεια φωνή που κάνει τις ατάκες του να ηχούν στο μυαλό του θεατή. Η πάντα ριψοκίνδυνη επιλογή της ψηφιακής σκηνοθεσίας πετυχαίνει απολύτως, αποδίδοντας το ζοφερό κλίμα της μάχης με σκούρα χρώματα και ιδιαιτέρως τονισμένο το αιμάτινο κόκκινο. Η βία των μαχών σε πολλούς μπορεί να φανεί υπερβολική, αλλά πρέπει να θυμούνται ότι η σκηνοθεσία ακολουθεί πιστά το κόμικ του Μίλερ, ο οποίος χαρακτηρίζεται για την ωμότητα των εικόνων του.
ΡΟΖ
Σκην.: Αλέξανδρος Βούλγαρης
Πρωτ.: Αλέξανδρος Βούλγαρης, Ρομάνα Λόμπατς, Δημήτρης Βεάνος, Τερέζα Κουρούκλη, Χριστίνα Μαθέα, Ιωάννα Παππά, Μιχάλης Γεωργιάδης
Ο Βασίλης είναι ένας 25αρης που έχει μόλις χωρίσει με την κοπέλα του και προετοιμάζει ένα ντοκιμαντέρ για τους μετανάστες μουσικούς της Αθήνας. Στη διάρκεια των γυρισμάτων γνωρίζει τη Σνεζάνα, ένα κορίτσι μόλις 11 1/2 χρονών, με το οποίο όμως θα καταφέρει ν’ αναπτύξει μια στενή φιλία.
Όπως ίσως εύκολα μπορεί κανείς να υποθέσει από το επώνυμό του, ο Βούλγαρης είναι γιος ενός σπουδαίου καλλιτεχνικού ζευγαριού, του σκηνοθέτη Παντελή Βούλγαρη και της συγγραφέως Ιωάννας Καρυστιάνη. Μια τέτοια πληροφορία, παρότι δε μπορεί να προκαταλάβει το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα, χρησιμεύει ως μια πιθανή εκ των υστέρων εξήγηση των σκηνοθετικών και σεναριογραφικών ικανοτήτων που επιδεικνύει ο δημιουργός του φιλμ, παρά το νεαρό της ηλικίας του. Η ιστορία που βρίσκεται στο επίκεντρο αφορά ένα αρκετά ριψοκίνδυνο θέμα, για το οποίο ο σκηνοθέτης δεν προσπαθεί να ηθικολογήσει ή να γενικεύσει. Η παράβαση των αισθηματικών/ σεξουαλικών ορίων μεταξύ ανήλικων κι ενήλικων παρουσιάζεται σε τρεις διαφορετικές περιπτώσεις που θα μπορούσαν να θεωρηθούν διαβαθμιζόμενες μεταξύ τους ανάλογα με την ελευθεριότητα συμπεριφοράς. Αυτός όμως είναι ο ένας από δύο άξονες πάνω στους οποίους κινείται αφηγηματικά το φιλμ, στον οποίο θα επανέλθουμε παρακάτω.
Ο άλλος αφορά τον κεντρικό ήρωα και την αλλοκοτιά του κόσμου του, που μοιάζει μάταιος και αδιέξοδος, περιβάλλον στο οποίο η ατολμία, εσωστρέφεια και έλλειψη αυτοπεποίθησης του Βασίλη όχι απλώς αδυνατούν να τον στηρίξουν αλλά τον σπρώχνουν προς ένα καταφύγιο που μπορεί να λειτουργεί γι’ αυτόν επιφανειακά, αλλά η ταινία παραδέχεται ότι δε μπορεί ν’ αποτελέσει ουσιαστική λύση.
Ο Βασίλης είναι ένας πολύ ευαίσθητος και αδύναμος χαρακτήρας, που απεικονίζεται ιδανικά χάρη στη φυσιογνωμία του σκηνοθέτη/ πρωταγωνιστή. Λεπτός, με κυρτωμένη πλάτη, χαμηλόφωνη λακωνική ομιλία, γυαλιά που γλιστρούν και πρέπει να ανασηκώνονται κάθε λίγο, ατημέλητο ντύσιμο, συρτό περπάτημα, όλα συνθέτουν έναν σχεδόν ασθενικό Βασίλη που μοιάζει να διατηρεί ελάχιστη επαφή με τον έξω κόσμο, πέρα από το επαγγελματικό του σχέδιο και την απογοητευτική του σχέση με μια δυσλειτουργική οικογένεια. Κουβαλάει μέσα του δύο σημαντικά παιδικά τραύματα που ίσως μπορούν να εξηγήσουν την τωρινή του κατάσταση: η αποχώρηση της μητέρας του και η σεξουαλική παρενόχληση από τον υπάλληλο του στούντιο ηχογράφησης: άγγιγμα που χάνεται από τη φυσιολογική του πηγή, κι έρχεται από μια αφύσικη, τραυματική.
Η σχέση του με τη Σνεζάνα αποκαθιστά την τρυφερότητα που έχει πληγωθεί από το παρελθόν και η αναζήτηση της οποίας ‘λοξοδρομεί’ μετά από τον ξαφνικό χωρισμό με την Έμιλυ. Η προσέγγιση του Βασίλη δικαιολογείται αφηγηματικά από το φιλμ, αλλά ποτέ δε ‘νομιμοποιείται’ εντελώς.
Είναι μια αντίδραση σ’ έναν κόσμο σκοτεινό και απελπισμένο, απέναντι στον οποίο ο ήρωας δεν ορθώνει καμία αντίσταση. Η σχεδόν παθολογική παθητικότητα τον σπρώχνει συνεχώς και τελικά τον εγκλωβίζει μέσα στο μυαλό του, όπου η ανάγκη για συμπαράσταση υπερισχύει της λογικής. Στα λόγια και την ανταπόκριση του μικρού κοριτσιού βρίσκει τη φιλοφρόνηση, την κατανόηση και την υποστήριξη που δε μπορεί να λάβει από τους γονείς και τον αδερφό του)- απ’ ό,τι δείχνουν οι σχολικές του αναμνήσεις, έναν ανεκπλήρωτο εφηβικό έρωτα ίσως.
Η Σνεζάνα είναι ένα απολύτως φυσιολογικό παιδί για την ηλικία του (ευγενικό, κοινωνικοποιημένο, ανήσυχο), που αντιμετωπίζει κι εκείνο μια ερωτική απογοήτευση η οποία μεταμορφώνει το αρχικά φιλικό ενδιαφέρον της προς στον Βασίλη αλλά που μπορεί εύκολα ν’ αποδοθεί στην έλλειψη σωστής κρίσης της ηλικίας.
Παρότι τώρα το ίδιο το κορίτσι σκιαγραφείται φυσιολογικά, ο εσωτερικός της κόσμος αποδίδεται ονειρικός και γκροτέσκος, όπως το δωμάτιό της. Το ροζ χρώμα στους τοίχους, το μεγάλο κρεβατι, η κουνουπιέρα, συμπληρώνονται από τις δύσμορφες, εξαμβλωματικές κούκλες που κρέμονται γύρω, εντείνοντας την αλλόκοτη αίσθηση που χαρακτηρίζει τις προθέσεις του Βασίλη και στις οποίες αν και ποτέ δεν αποδίδεται χυδαιότητα, υπονομεύονται- κυρίως σκηνοθετικά: οι κούκλες της Σνεζάνα, το μαύρο που χύνεται στο φόντο της τελευταίας σκηνής, όπου και ο χωρισμός του ζευγαριού σε διαφορετικά, ασύμμετρα πλάνα, με το σενάριο ν’ αποφασίζει ν’ αφήσει μετέωρο το φιλί και τον Βασίλη με κλειστά μάτια, μια υπόνοια της συνεχούς εσωστρέφειας, προέκταση της οποίας είναι όσα συμβαίνουν. Τα κτήρια-μακέτες, οι χαρακτήρες-καρικατούρες (π.χ. η επιτροπή που αποφασίζει για τη χρηματοδότηση της ταινίας του), οι ντουμπλαρισμένες φωνές, όλα αντανακλούν τη δική του άποψη για την πραγματικότητα, που γι’ αυτόν μοιάζει να τον προσπερνά αδιάφορη, παραμορφωμένη. Βαθιά μελαγχολική φωτογραφία στις νυχτερινές σκηνές, και αποχρώσεις που φτιάχνουν ένα υποτονικό περιβάλλον.
Επιστρέφοντας στην απεικόνιση της σχέσης ανήλικων/ ενήλικων, είπαμε ότι το φιλμ δίνει τρεις περιπτώσεις παράβασης. Στη μία υπάρχει η τραυματική μεταχείριση του Βασίλη ως παιδί. Στην άλλη, ο αδερφός του συνηθίζει να ζητάει τα τηλέφωνα νεαρών έφηβων κοριτσιών τα οποία δίνεται προσωρινά η εντύπωση ότι τα χρησιμοποιεί, και βέβαια υπάρχει ο Βασίλης που έχει τις πιο αγνές προθέσεις. Δεν υπάρχει τίποτα αμφιλεγόμενο για την πρώτη περίπτωση, αλλά ανάμεσα στον Βασίλη και τον αδερφό του, Σάκη, δημιουργείται διάσταση μεταξύ πρόθεσης και αποτελέσματος.
Ο Σάκης είναι επιδεικτικός και ματαιόδοξος, αλλά στην πορεία του φιλμ διαπιστώνουμε ότι είναι μόνο αυτά. Φλερτάρει τα νεαρά κορίτσια επειδή χρειάζεται την αναγνώριση, αλλά δεν προχωράει σε κάτι περισσότερο. Ο Βασίλης από την άλλη, παρότι ο πιο συμπαθής χαρακτήρας της ταινίας, με μια πολύ πιο ενδιαφέρουσα και δημιουργική δουλειά, αδυνατεί να διακρίνει την ασυμβατότητά του με τη Σνεζάνα. Είναι χαρακτηριστικό ότι το τελευταίο πλάνο δεν είναι το φιλί, αλλά ο Βασίλης με κλειστά μάτια στην άκρη του κάδρου. Το φιλμ δεν ενδιαφέρεται να ‘εκπληρώσει’ την επιθυμία του ήρωα, αλλά να υπογραμμίσει το φαντασιακό του αδιέξοδο, χωρίς να του ασκήσει κριτική και να ηθικολογήσει.

