Του Ν. Τσαγκαράκη
Στον κινηματογράφο πολλές φορές η Ιστορία είναι απλώς η αφορμή. Γι’ αυτό αφήστε τις πατριωτικές αναστολές κι αποφασίστε ανάλογα με τη διάθεσή σας.
Για τη σχέση κινηματογράφου και Ιστορίας έχουν γραφτεί πολύ περισσότερα και πιο αξιόλογα απ’ όσα μπορούν να χωρέσουν εδώ. Φαίνεται όμως ότι λίγοι τα λαμβάνουν υπ’ όψιν, αφού σε κάθε παρόμοια περίσταση επαναλαμβάνεται η ίδια συζήτηση για την ποιότητα της εκάστοτε ταινίας, με μοναδικό κριτήριο την ιστορική της ακρίβεια. Στην προκειμένη περίπτωση, οι «300» βρίσκονται προ των πυλών, και το κείμενο δεν έχει καμία πρόθεση να μεροληπτήσει υπέρ της ταινίας (εξάλλου δε θα ήταν δυνατό αφού δεν την έχουμε δει ακόμη), αλλά να επισημάνει ότι η ‘ιστορικότητα’ μιας ταινίας αυτού του είδους είναι μόνο ένα από τα διαθέσιμα κριτήρια του θεατή και παρότι καθόλου ασήμαντο, παραμένει το πιο αδύναμο.
Η πρώτη κουβέντα στην οποία πρέπει να επιμείνει κανείς, είναι ότι ο κινηματογράφος δεν είναι επιστήμη κι ότι ο σκηνοθέτης ή ο σεναριογράφος δεν είναι ιστορικός- όχι ότι δε μπορεί να είναι, αλλά σίγουρα δε χρειάζεται. Αυτό δε σημαίνει ότι μια ταινία δε μπορεί ν’ αναπαραστήσει ιστορικά γεγονότα με ακρίβεια, αλλά ότι το κοινό πρέπει να μπορεί ν’ αναγνωρίσει τις προθέσεις των δημιουργών, είτε πριν να πάει να δει την ταινία (μέσα από τις αφίσες, τα τρέηλερ, τους συντελεστές κτλ.), είτε κατά τη διάρκειά της (πλοκή, διάλογοι, εικονογραφία, μουσική κτλ.). Αναγνωρίζοντας αυτές τις δύο παραμέτρους, ο θεατής είναι σε θέση να κάνει τις απαραίτητες παραχωρήσεις που θα του επιτρέψουν να ανακαλύψει πηγές ευχαρίστησης μέσα στο φιλμ (η γνωστή ως ‘αναστολή δυσπιστίας’ που χρειάζεται στις περιπέτειες) ή ακόμη κι αν δεν καταφέρει να το απολαύσει, τουλάχιστον θα ξέρει ότι αυτό συμβαίνει για απολύτως θεμιτούς ιδιοσυγκρασιακούς λόγους και όχι επειδή ο σκηνοθέτης δεν ανταποκρίθηκε σ’ ένα είδος κοινώς (και κακώς) εννοούμενης εθνικοφροσύνης.
Από την άλλη βέβαια, όταν όντως πρόκειται για ιστορικά γεγονότα (κι όχι σαν την άλλη φορά, που όλοι μιλούσαν για τον Αχιλλέα λες και ήταν τρίτος τους ξάδερφος!) απαιτείται ομολογουμένως ένας βαθμός αληθοφάνειας, αλλά η αναγκαιότητα αυτή προκύπτει όπως σε κάθε άλλο κινηματογραφικό είδος. Αν πρόκειται δηλαδή ένας δημιουργός να εφορμήσει από ένα ιστορικό γεγονός για να παραβλέψει τελικά κάθε στοιχείο που παραπέμπει σ’ αυτό, τότε είναι σα να καπηλεύεται μια ιστορική “μάρκα” (“brand”) απλώς για να προσελκύσει το κοινό. Η μέχρι ένα βαθμό ιστορική ακρίβεια αφενός επαυξάνει την αληθοφάνεια των απεικονιζόμενων γεγονότων πρωτίστως ως περιπέτεια και δευτερευόντως ως Ιστορία, αφετέρου υποδεικνύει τη σοβαρότητα με την οποία αντιμετώπισαν το εγχείρημα οι συντελεστές, προσδίδοντας περισσότερο κύρος στην ταινία συνολικά.
Πρόκειται όμως ακριβώς για τα όρια της κινηματογραφικής κι όχι της ιστορικής αληθοφάνειας μέσα στα οποία καλείται να κινηθεί ένας δημιουργός, και πώς θα μπορούσε να γίνει αλλιώς όταν οι ίδιοι οι ιστορικοί ‘παλεύουν’ με έναν τόσο σχετικό και αφηρημένο κόσμο όσο το παρελθόν. Η Ιστορία δεν αποτελείται από επιμέρους τετελεσμένες ιστορίες σε έτοιμα βιβλία που ο ιστορικός απλώς τα ανακαλύπτει και τα δημοσιοποιεί. Η Ιστορία είναι αφήγηση που βασίζεται στην ερμηνεία που βασίζεται στα υπάρχοντα δεδομένα που τις περισσότερες φορές είναι μόνο ένα ελάχιστο κομμάτι που έχει απομείνει από τα γεγονότα τα οποία επιχειρείται να ανασκευαστούν. Πολλά από τα θέματα τα οποία απασχολούν τους ιστορικούς δε θα καταφέρουν ποτέ να λάβουν σίγουρες απαντήσεις, ενώ πολλά συμπεράσματα που παραθέτουν οι ίδιοι οι επιστήμονες σε καμία περίπτωση δεν προβάλλονται ως παγιωμένα και αδιαμφισβήτητα.
Αντιθέτως, ο τρόπος με τον οποίο οι έλληνες θεατές αντιμετωπίζουν ταινίες που αφορούν την εθνική τους κληρονομιά, πηγάζει κυρίως από την απόμακρη σχέση που διατηρούν με την Ιστορία ως επιστημονικό αντικείμενο, αλλά και με την επιστημονική μέθοδο ως παραγωγό γνώσης. Η κοινή αντίληψη θέλει τη γνώση να είναι κάτι στερεό, μόνιμο, συγκεκριμένο, οικείο και σίγουρο. Η αμφιβολία, ο έλεγχος, η αλλαγή, ο μετασχηματισμός είναι καταστάσεις που ξενίζουν και αντίκεινται στην εγχώρια αντίληψη που διατρέχει πολλές σύγχρονες έννοιες, ανάμεσα στις οποίες και την εθνική μας συνείδηση. Εξάλλου δε θα μπορούσε να δοθεί πιο εύστοχο σύγχρονο σχετικό παράδειγμα από τη διαμάχη για το βιβλίο Ιστορίας της ΣΤ’ Δημοτικού. Οι Έλληνες δεν ενδιαφερόμαστε να μάθουμε τι έγινε, αλλά απλώς να διαφυλάξουμε τα θετικά κομμάτια της παρελθοντικής μας αφήγησης (ιστορικής ή μυθικής, μικρή σημασία παίζει) που χρησιμεύουν για να επιβεβαιώνουν την εικόνα του ιδεατού Έλληνα που διατηρούμε στο μυαλό μας. Ο καημός μην τυχόν και διαρρηχθεί αυτή η εικόνα μάς ωθεί να συζητάμε ατέλειωτες ώρες τη ζημιά που επιφέρει το Χόλυγουντ στο εθνικό μας φρόνημα, χωρίς να έχουμε την παραμικρή ιδέα για τα θέματα με τα οποία καταπιανόμαστε (δεν είναι φοβερό που όλοι ανησυχούν για την εθνική και κανένας για την ιστορική συνείδηση του Έλληνα;). Θεωρούμε δεδομένο ότι γνωρίζουμε, με μοναδικό πνευματικό μας απόθεμα τις φευγαλέες εντυπώσεις που έχουν απομείνει από τα μυθεύματα με τα οποία φρόντισε να μας γαλουχήσει το εθνικό σύστημα παιδείας.
Επιστρέφοντας στον κινηματογράφο, ο δημιουργός οφείλει ν’ ανταποκριθεί όχι στην “ιστορική αλήθεια”, αλλά στις ίδιες του τις προθέσεις. Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στη βιογραφία, στο ιστορικό δράμα, στην περιπέτεια και στο ντοκιμαντέρ, αφού κάθε είδος έχει άλλο βαθμό απαιτήσεων, σχολαστικότητας, ιστορικής ακρίβειας, καλλιτεχνικής περιπλοκότητας. Κανείς δεν εμποδίζει έναν σκηνοθέτη να μεταχειριστεί την ιστορία του (ή, εν προκειμένω, την Ιστορία του) με όποιο τρόπο θέλει, και αυτή η ελευθερία πηγάζει όχι μέσα από ασυδοσία ή υπέρμετρο φιλελευθερισμό, αλλά επειδή κανείς δεν πρόκειται να αξιολογήσει τον σκηνοθέτη για την ερευνητική επάρκεια με την οποία διεκπεραίωσε το θέμα του. Ενδεχόμενη αποτυχία της ταινίας να κεντρίσει το ενδιαφέρον του κοινού ή να το συγκινήσει θα οφείλεται πρωτίστως σε καλλιτεχνικούς λόγους και δευτερευόντως σε ιστορικούς, πάντα σε συνάρτηση με τις προθέσεις της.
Αν ο θεατής επιλέγει ταινία την ώρα που πάει στο σινεμά χωρίς να τον πολυ-ενδιαφέρει τι θα δει, τότε δε φταίει η ταινία για ό,τι του δείξει. Αν φροντίσει να είναι προετοιμασμένος (όχι προκατειλημμένος), δηλαδή να ξέρει τι να περιμένει ώστε να έχει τις ανάλογες απαιτήσεις, τότε μπορεί να μην προεξοφλεί τη σίγουρη ικανοποίηση αλλά τουλάχιστον δίνει μια δίκαιη ευκαιρία στην ταινία να του πει όσα έχει να του πει.
Για κάθε «Οκτώβρη» υπάρχει μια «Γέννηση ενός Έθνους», για κάθε «Ζ» ένας «Λόρενς της Αραβίας» και για κάθε «Πτώση» ένας «Τιτανικός», αλλά όσο κι αν ο βαθμός ιστορικής ακρίβειας διακυμαίνεται ανάμεσα σ’ αυτά τα παραδείγματα, συμβαδίζει με την κινηματογραφική δυναμική τους και τη γοητεία που εξακολουθούν ν’ ασκούν στο παγκόσμιο κοινό, πολλά χρόνια μετά από την πρώτη τους προβολή.

