Του Πρωτοπρεσβυτέρου Νεκταρίου Μαρκάκη
Η Αγία και Μεγάλη Τεσσαρακοστή έλαβε την αριθμητική ονομασία της διότι η νηστεία της διαρκεί σαράντα (τεσσαράκοντα) ημέρες. Σ’ αυτήν δεν συμπεριλαμβάνεται η Αγία και Μεγάλη Εβδομάδα, η οποία εορτολογικά είναι αυτούσια χρονική περίοδος.
Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή αποτελείται από έξι εβδομάδες, από σαράντα δύο ημέρες. Εαν εξαιρέσουμε τις εορτές του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου και των Βαΐων που έχουμε κατάλυση ιχθύος (τρώμε ψάρι), τότε οι ημέρες που μένουν είναι σαράντα
“Το στάδιον των αρετών ηνέωκται, οι βουλόμενοι αθλήσαι εισέλθετε”.
Είναι αρκετές οι φορές που στάθηκα και παρατήρησα παιδιά να βρίσκονται σε κάποιο στάδιο -γήπεδο και να αθλούνται παίζοντας μπάλα ή κάποιο άλλο άθλημα. Κάπως έτσι είναι και η Μεγάλη Τεσσαρακοστή! Για να ζήσουμε και να ακολουθήσουμε την Μεγάλη Τεσσαρακοστή απαιτούνται τέσσερις βασικές προϋποθέσεις:
Πρώτον να γίνουμε σαν τα παιδιά. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι οδός που μας οδηγεί στην Ανάσταση, στην αιώνιο ζωή, στην Βασιλεία των Ουρανών.
Προϋπόθεση της βίωσης της Βασιλείας των Ουρανών είναι να γίνουμε σαν τα παιδιά, σύμφωνα με τη διδασκαλία του Χριστού. “Αμήν λέγω υμίν, εάν μη στραφήτε και γένησθε ως τα παιδία, ου μη εισέλθετε εις την βασιλείαν των ουρανών”.
Δεύτερον, να υπάρχει χώρος αθλήσεως. Αυτός ο χώρος είναι ο Ιερός Ναός. Η σωτηρία του ανθρώπου δεν είναι προσωπική υπόθεση αλλά εκκλησιολογικό γεγονός. Δεν σωζόμαστε μόνοι μας αλλά σε συνάρτηση με τον πλησίον. Το ευαγγέλιο δεν διδάσκει ατομική προσευχή αλλά εκκλησιαστική σύναξη. Ο Χριστός όταν μας παραδίδει την προσευχή δεν λέει “Πατέρα μου”, αλλά “Πάτερ ημών” και οι Απόστολοι με τους πρώτους Χριστιανούς τελούσαν την Θεία Λατρεία όλοι μαζί. “Πάντες ήσαν προσκαρτερούντες ομοθυμαδόν τη προσευχή”.
Τρίτον, να σεβόμαστε τους κανόνες του παιχνιδιού. Στην Εκκλησιά υπάρχουν κανόνες όχι φυσικά για αστυνόμευση, αλλά για βοήθεια και προστασία. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή συμβολίζει την εποχή της Παλιάς Διαθήκης κατά την οποία ίσχυε ο νόμος. Ο Χριστός ήρθε για να μας απαλλάξει από τα δεσμά του νόμου και να μας κάνει παιδιά του Θεού. Ηρθε “ίνα τους υπό νόμον εξαγοράση, ίνα την υιοθεσίαν απολάβωμεν”. Η σωστή άθληση οδηγεί στη νίκη. “Εάν δε και αθλή τις, ου στεφανούται ενα μη νομίμως αθλήση”.
Και τέταρτον να θέλουμε. Ο Χριστός δεν ήρθε να εκβιάσει τους ανθρώπους. Τον ακολουθεί ελεύθερα όποιος θέλει. “Ει τις θέλει οπίσω μου έλθειν”. Γι’ αυτό και το τροπάριο που αναφέραμε στην αρχή λέει “οι βουλόμενοι” δηλαδή όσοι και αυτοί που θέλετε. Οχι με το ζόρι. Μ’ αυτές τις προοπτικές ξεκινάει η Αγία και Μεγάλη Τεσαρακοστή. Στα πρώτα χριστιανικά χρόνια η Μεγάλη Τεσσαρακοστή ήταν η προετοιμασία αυτών που επρόκειτο να βαπτιστούν την ημέρα του Πάσχα.
Η βάπτιση των ανθρώπων συνδέεται άμεσα με την Ανάσταση του Χριστού. Η τριπλή κατάδυση στο ύδωρ γίνεται στο όνομα της τριημέρου ταφής του Χριστού. Στην Ορθόδοξη Θεολογία, η κολυμβήθρα συμβολίζει τον τάφο του Χριστού. Ο “παλαιός” άνθρωπος που φέρει την αμαρτία, νεκρώνεται μέσα στην κολυμβήθρα, για να βγει απ’ αυτήν ανανεωμένος, ανακαινισμένος, απαλλαγμένος από την αμαρτία που οδηγεί στον θάνατο.Ο Απόστολος Παύλος εξηγεί: “Οσοι εβαπτίσθημεν εις Χριστόν Ιησούν, εις τον θάνατον αυτού εβαπτίσθημεν, συνετάφημεν ουν αυτώ δια του βαπτίσματος εις τον θάνατον, ίνα ώσπερ ηγέρθη Χριστός εκ νεκρών δια της δόξης του πατρός, ούτω και ημείς εν καινότητι ζωής περιπατήσωμεν”. Η βάπτιση στην κολυμβήθρα, είναι ταφή μαζί με τον Χριστό και η ανάσταση του Χριστού συμπαρασύρει και τον βαπτισμένο άνθρωπο.
Η βάπτιση, τα πρώτα χριστιανικά χρόνια, συνδεόταν άμεσα με την Ανάσταση, με την εορτή του Πάσχα, αφού οι πρώτοι Χριστιανοί, συνήθιζαν να βαπτίζονται την ημέρα αυτή. Δίπλα στον Ιερό Ναό, υπήρχε ειδικός χώρος όπου ετελείτο το βάπτισμα, το λεγόμενο βαπτιστήριο. Οι άνθρωποι που επρόκειτο να βαπτιστούν, οι “προς το φώτισμα ευτρεπιζόμενοι” εβαπτίζοντο πριν τη Θεία Λειτουργία της Αναστάσεως και κατόπιν εισήρχοντο στον Ιερό ναό εν πομπή όπου τους υπεδέχοντο οι πιστοί. Εκείνη ήταν η πιο συγκινητική στιγμή της ζωής τους.
Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή, που τηρούμε οι βαπτισμένοι πιστοί, αρχικά ήταν προετοιμασία για αυτούς που επρόκειτο να βαπτιστούν. Σύντομα όμως έγινε προετοιμασία και για τους πιστούς ώστε να υποδεχτούν το Πάσχα. Με την πάροδο των αιώνων η Μεγάλη Τεσσαρακοστή έλαβε ιδιαίτερη σημασία και πλουτίστηκε σε ύμνους και θεολογικό περιεχόμενο.
Κατά πρώτον η Μεγάλη Τεσσαρακοστή χαρακτηρίζεται για την νηστεία της. Η πρώτη εντολή που έδωσε ο Θεός στους πρωτοπλάστους ήταν η νηστεία. Ο Χριστός νήστευσε σαράντες μέρες και δίδαξε την σωστή νηστεία. Οι Απόστολοι και οι πρώτοι Χριστιανοί τήρησαν την νηστεία.
Δεύτερον, η Μεγάλη Τεσσαρακοστή χαρακτηρίζεται για τον πλούτο των Ιερών Ακολουθιών. Εκτος από τις καθιερωμένες για όλο το χρόνο ακολουθίες, συναντάμε και τις εξής: Τα Μεγάλα Απόδειπνα που τελούνται τα απογεύματα κατά τις καθημερινές (Δευτέρα έως Πέμπτη). Τους Χαιρετισμούς της Θεοτόκου και τον Ακάθιστο Υμνο κατά τις πρώτες πέντε Παρασκευές. Τις Προηγιασμένες Θείες Λειτουργίες. Οι ημέρες της Μεγάλης Τεσσαρακοστής από Δευτέρα έως Παρασκευή είναι πένθιμες και δεν μπορεί να τελεστεί κανονική Θεία Λειτουργία που έχει αναστάσιμο χαρακτήρα και περιεχόμενο.
Για να μην στερηθούν οι πιστοί κατά τις ημέρες αυτές τη Θεία Κοινωνία, η Εκκλησία θέσπισε να κρατούν οι Ιερείς Θεία Κοινωνία αγιασμένη από την προηγούμενη Κυριακή, από πριν (αυτό σημαίνει Προ-αγιασμένη Θεία Κοινωνία) για να κοινωνούν οι πιστοί τις ημέρες της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Τον Μεγάλο Κανόνα, ένα ποίημα μετανοίας του Αγ. Ανδρέα Κρήτης. Την αναστήλωση των Ιερών Εικόνων την πρώτη Κυριακή, της Ορθοδοξίας. Η Ορθόδοξη Θεολογία τιμά την τέχνη και προβάλλει τον σπουδαίο ρόλο των αισθήσεων του ανθρώπου στην Θεία Λατρεία. Την προσκύνηση του Τιμίου Σταυρού στο μέσον της Μεγάλης Τεσσαρακοστής (Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως) για να λάβουμε δύναμη οι πιστοί και να συνεχίσουμε τον πνευματικό μας αγώνα.
Η Θεία Λατρεία κατά την Μεγάλη Τεσσαρακοστή εμπλουτίζεται με ύμνους και τροπάρια από το βιβλίο που ονομάζεται Τριώδιο. Αυτό ανοίγει (αρχίζουμε την χρήση του) τρεις εβδομάδες πριν την έναρξη της Μεγάλης Τεσαρακοστής, την Κυριακή της παραβολής του Τελώνου και Φαρισαίου. Περιέχει ένα είδος εκκλησιαστικών ύμνων που ονομάζονται κανόνες. Αυτοί οι κανόνες αποτελούνται από εννέα ή οκτώ ομάδες τροπαρίων που ονομάζονται Ωδές. Επειδή οι κανόνες αυτού του βιβλίου αποτελούνται από 3 μόνο Ωδές. (Λόγω του πενθίμου χαρακτήρος των ημερών), ονομάζεται Τριώδιο (τρία Ωδή).
Η Αγία και Μεγάλη Τεσαρακοστή έλαβε την αριθμητική ονομασία της διότι η νηστεία της διαρκεί σαράντα (τεσσαράκοντα) ημέρες. Σ’ αυτήν δεν συμπεριλαμβάνεται η Αγία και Μεγάλη Εβδομάδα η οποία εορτολογικά είναι αυτούσια χρονική περίοδος. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή αποτελείται από έξι εβδομάδες, από σαράντα δύο ημέρες. Εαν εξαιρέσουμε τις εορτές του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου και των Βαΐων που έχουμε κατάλυση ιχθύος (τρώμε ψάρι), τότε οι ημέρες που μένουν είναι σαράντα.
Στη μακρά και ευλογημένη χρονική περίοδο της Αγίας και Μεγάλης Τεσσαρακοστής, η Εκκλησία μας καλεί για πνευματικό αγώνα μέσα στον Ιερό Ναό που τελείται η Θεία Λατρεία, στην νηστεία και στις Ιερές Ακολουθίες με τους υπέροχους ύμνους του Τριωδίου. Καλή δύναμη σ’ αυτόν τον αγώνα και να μας αξιώσει ο Θεός να εορτάσουμε και να βιώσουμε την Ανάσταση του Χριστού.
O Πρωτοπρεσβύτερος Νεκτάριος Μαρκάκης, λοχαγός - στρατιωτικός ιερεύς ΣΕΑΠ και Μονάδων Ανατολικής Κρήτης, αποφ. Θεολογ. Σχολ. Πανεπ. Αθηνών - Διπλ. Βυζαντινής Μουσικής.

