Η νότια και ανατολική Κρήτη απειλείται από την ερημοποίηση. Για το λόγο αυτό το νησί ορίστηκε ως μια από τις πέντε πιλοτικές περιοχές μελέτης στη Μεσογειακή Ευρώπη, στο πλαίσιο έρευνας, που βρίσκεται σε εξέλιξη.

Ένα μεγάλο ερευνητικό πρόγραμμα που χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση είναι το DESIRE που έχει ως θέμα την «Ερημοποίηση της Γης και την Ανάπτυξη Μέτρων Προστασίας σε Διεθνή Προσέγγιση για Τοπικές Λύσεις». Η πρώτη επιστημονική συνάντηση του προγράμματος πραγματοποιείται από σήμερα μέχρι και την προσεχή Παρασκευή στο Ηράκλειο, στο ξενοδοχείο ΑΤΛΑΝΤΙΣ. Στο πρόγραμμα αυτό συμμετέχουν 28 Πανεπιστήμια και Ινστιτούτα από Ευρώπη, Αμερική, Αυστραλία, Αφρική και Κίνα.

Αντικείμενα του προγράμματος είναι:

1. Η μελέτη του φαινομένου της ερημοποίησης, σε επιλεγμένες ευαίσθητες περιοχές με την ανάπτυξη δεικτών παρακολούθησης.

2. Η αξιολόγηση των τεχνικών προστασίας κατά της ερημοποίησης που εφαρμόζονται σε διάφορες περιοχές του κόσμου.

3. Η βελτίωση υπαρχόντων πρακτικών και η ανάπτυξη νέων τεχνικών και στρατηγικών, καταπολέμησης της ερημοποίησης της γης

4. Η ανάπτυξη συστήματος λήψης απόφασης για την καταπολέμηση της ερημοποίησης και την προστασία του περιβάλλοντος σε επίπεδο περιφέρειας, νομού ή αγρού.

Στο πρόγραμμα αυτό συμμετέχει από την Ελλάδα το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης.

Η ερημοποίηση είναι η υποβάθμιση της γης στις ξηρές, ημί-ξηρες και ύφυγρες περιοχές, όπως έχει οριστεί στην Παγκόσμια Διάσκεψη Κορυφής του Περιβάλλοντος (1992). Η ερημοποίηση της γης είναι αποτέλεσμα πολλών παραγόντων από τους οποίους οι σημαντικότεροι είναι οι κλιματικές μεταβολές και οι ανθρώπινες δραστηριότητες. Το φαινόμενο της ερημοποίησης είναι συνδυασμός φυσικών παραγόντων όπως ξηρασίας, πλημμυρών, δασικών πυρκαγιών και ανθρώπινων δράσεων όπως η υπερβόσκηση των βοσκοτόπων και η εντατική εκμετάλλευση των γεωργικών εδαφών.

Η ερημοποίηση αναφέρεται στη μείωση ή απώλεια της παραγωγικότητας των γεωργικών και δασικών εκτάσεων. Κύριος υπεύθυνος θεωρείται ο άνθρωπος που με τις παρεμβάσεις του στο περιβάλλον συχνά την επιταχύνει με αύξηση του ρυθμού διάβρωσης των εδαφών, με υποβάθμιση των φυσικών, χημικών και βιολογικών ιδιοτήτων των εδαφικών πόρων και με απώλεια της φυσικής βλάστησης.

Οι κυριότερες διεργασίες υπεύθυνες για την ερημοποίηση είναι η διάβρωση και η αλάτωση των εδαφών. Η διάβρωση απειλεί τις επικλινείς περιοχές και επιφέρει δραστική μείωση του βάθους, της γονιμότητας και της παραγωγικότητας του εδάφους καθώς και μείωση της βλάστησης. Η αλάτωση απειλεί τις πεδινές, παράκτιες, εντατικά καλλιεργούμενες περιοχές επιφέροντας μείωση ή απώλεια της παραγωγής.

Η απειλή της κλιματικής μεταβολής, λόγω του φαινομένου του θερμοκηπίου, αναμένεται να εντείνει το πρόβλημα της ερημοποίησης, με τη μείωση των υδατικών αποθεμάτων.

Η ερημοποίηση εκτός από τις σημαντικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις επιδρά αρνητικά στην οικονομία ενός τόπου με κοινωνικές συνέπειες. Η μείωση της παραγωγικότητας της γης μειώνει το αγροτικό εισόδημα με αποτέλεσμα τη μετακίνηση του πληθυσμού σε περιοχές με περισσότερες δυνατότητες απασχόλησης.

Η ερημοποίηση αποτελεί παγκόσμιο πρόβλημα. Όπως εκτιμάται από τα Ηνωμένα Έθνη (UNEP) 170 χώρες επηρεάζονται άμεσα από την ερημοποίηση, ενώ άλλες 50 χώρες έμμεσα. Η Ελλάδα απειλείται άμεσα από την ερημοποίηση. Περιοχές υψηλού κινδύνου ερημοποίησης στη χώρας μας είναι: το μεγαλύτερο τμήμα της Στερεάς Ελλάδος, το ανατολικό κυρίως τμήμα της Πελοποννήσου, η ορεινή ζώνη των Ιονίων νήσων, τα νησιά του Αιγαίου, η Εύβοια, η ανατολική και νότια Κρήτη και τμήματα της Θεσσαλίας, Μακεδονίας και Θράκης.

Πρόσφατες μελέτες, από την Εθνική Επιτροπή για την Καταπολέμηση της Ερημοποίησης αναφέρουν, ότι το 35% και το 49% του ελλαδικού χώρου χαρακτηρίζεται με υψηλό και μέτριο κίνδυνο ερημοποίησης, αντίστοιχα. Το υπόλοιπο 16% του ελλαδικού χώρου θεωρείται χαμηλού κινδύνου.

Η Κρήτη αποτελεί ένα οικοσύστημα με πολύ ευαίσθητες ισορροπίες. Οποιαδήποτε μεταβολή στις υπάρχουσες συνθήκες θα επιφέρει σημαντικές μεταβολές στο υπάρχον περιβαλλοντικό και κοινωνικο-οικονομικό σύστημα. Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει σημαντικές έρευνες από διάφορα Πανεπιστήμια και Ινστιτούτα για την προστασία των ευαίσθητων περιοχών και την ανάπτυξη μέτρων προστασίας.