
Το φυσικό περιβάλλον της Κρήτης, ποτάμια και υγρότοποι, υποφέρουν εξαιτίας του κατσίγαρου, των αστικών λυμάτων αλλά και της εντατικής καλλιέργειας.
Τα αποτελέσματα των ερευνών τόσο στα ποτάμια όσο και τους υγρότοπους, δείχνουν την απειλή που δέχονται τα οικοσυστήματα εξαιτίας της ανθρώπινης παρέμβασης.
Προκειμένου να εκτιμηθεί επακριβώς και με ασφάλεια η βιολογική ποιότητα των υδάτων, προτείνεται η ανάπτυξη κρητικού βιολογικού δείκτη. Για το σκοπό αυτό απαιτείται ολοκληρωμένη μελέτη που θα συμπεριλαμβάνει μεγάλο αριθμό ποταμών και ρεμάτων στο νησί.
Αυτό κρίθηκε αναγκαίο, καθώς δεν έχουν αναπτυχθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο μεθοδολογίες για την εκτίμηση της κατάστασης των ποταμών που στερεύουν στη διάρκεια του χρόνου.
Στόχος των επιστημόνων είναι η επέκταση της έρευνας και η λήψη δειγμάτων και σε «καθαρές περιοχές» προκειμένου να καταγραφούν οι ζωντανοί οργανισμοί και στη συνέχεια τα αποτελέσματα να συγκριθούν με τους οργανισμούς που εντοπίζονται στα ποτάμια που καταλήγουν λύματα.
Σημειώνεται ότι η Διεύθυνση Υδάτων της Περιφέρειας Κρήτης είναι ο μόνος φορέας σε πανελλαδικό επίπεδο που πρωτοπορεί στην έρευνα και προσπαθεί με την βοήθεια του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας αλλά και του Eλληνικού Κέντρου Θαλάσσιων Ερευνών όχι μόνο να εναρμονιστεί στις κοινοτικές οδηγίες αλλά και να διασφαλίσει την καλή ποιότητα των επιφανειακών και υπόγειων υδάτων.
Η αρχή αυτής της προσπάθειας έγινε με την έρευνα που πραγματοποιήθηκε, κατόπιν παραγγελίας της Περιφέρειας Κρήτης, από δύο επιστήμονες του ΕΛΚΕΘΕ, τον δόκτορα Νίκο Σκουλικίδη και τον Κώστα Γκρίτζαλη σε είκοσι σημεία στους τέσσερις δήμους όπου διέρχεται ο ποταμός Αναποδάρης.
Όπως προαναφέρθηκε δεν πρόκειται για έναν απλό έλεγχο αλλά για την πιλοτική εφαρμογή προκειμένου να εκτιμηθεί η οικολογική κατάσταση του ποταμοχειμάρρου Αναποδάρη με βιολογικά και υδροχημικά κριτήρια.
Τα πρώτα αποτελέσματα δεν ήταν καθόλου ικανοποιητικά αν και φαίνεται ότι το ποτάμι έχει τη δυνατότητα της ανάκαμψης εάν φυσικά ληφθούν μέτρα για την αναβάθμιση του.
Την ποτάμια κατάσταση μπορεί να τη φανταστεί κανείς και χωρίς μελέτες αν υπολογίσει ότι ο Αναποδάρης που διέρχεται από τους δήμους “Ν. Καζαντζάκη”, Αρκαλοχωρίου, Αστερουσίων και Κόφινα περικλείεται από 59 ελαιοτριβεία και δημοτικά διαμερίσματα που δεν έχουν συστήματα επεξεργασίας υγρών αποβλήτων!
Όπως έδειξαν οι έλεγχοι που έγιναν από τον Φεβρουάριο μέχρι τον Μάρτιο, αυτό έχει επιδράσει περισσότερο στην βιολογική και την οικολογική του ποταμού, κατάσταση του ποταμού ενώ το μεγαλύτερο πλήγμα το έχει δεχθεί η ευρύτερη περιοχή του Αρκαλοχωρίου, καθώς εκεί το σύστημα θεωρείται ανεπαρκές.
Πολύ καλό θεωρείται το νερό του ποταμού που περνά από τον Καζανό, στο Ινι, το Γεράκι , το Μεταξοχώρι, τα Καλύβια. Τα υπόλοιπα σημεία που διέρχεται το ποτάμι θεωρούνται μέτριας κατάστασης.
Όπως προκύπτει, το ποτάμιο σύστημα χαρακτηρίζεται από υψηλές συγκεντρώσεις νιτρικών και νιτρωδών (κυρίως επίδραση καλλιεργειών), χρωμίου, νικελίου κοβαλτίου (γεωγενούς προέλευσης) και οργανικού υλικού (αστικά απόβλητα) στο ίζημα, ενώ οι ενώσεις φωσφόρου, η αμμωνία και τα «ανθρωπογενή» μέταλλα (μόλυβδος, αρσενικό, ψευδάργυρος, χαλκός) βρίσκονται σε χαμηλά επίπεδα.
Από αυτά συμπεραίνεται ότι κατά το μεγαλύτερο ποσοστό του το ποτάμιο σύστημα χρειάζεται αναβάθμιση.
Μεταξύ των μέτρων αναβάθμισης συγκαταλέγονται η κατασκευή μονάδων επεξεργασίας αστικών λυμάτων, η πιο ορθολογική διαχείριση του κατσίγαρου και οι ορθές γεωργικές πρακτικές, μέτρα που ούτως ή άλλως οφείλουν να εφαρμοσθούν.
Η εικόνα που παρουσιάζει το ποτάμι ως προς τις χημικές συνθήκες, δείχνει ότι αν και δέχεται σημαντικές πιέσεις κυρίως από τη γεωργία, έχει ακόμη τα περιθώρια ανάκαμψης.
Αυτό δεν πρέπει να εφησυχάσει κανένα γιατί αν δεν ληφθούν μέτρα τα προβλήματα υποβάθμισης θα γίνουν περισσότερα.
Υποβαθμίζονται οι υγρότοποι
Έρευνες επί των επιφανειακών νερών του νησιού εκτελεί και το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Κρήτης. Σύμφωνα τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν πριν μερικές ημέρες κατά τη διάρκεια σχετικής ημερίδας από την δρ. Οικολογίας Κατερίνα Βορεάδου από τη ρύπανση των φυτοφαρμάκων και των αποβλήτων ελαιοτριβείων παρουσιάζεται συσσώρευση νιτρικών ιόντων (ΝΟ3) στο νερό προερχόμενα από τα λιπάσματα . Διαπιστώνεται επίσης σοβαρή επιβάρυνση υποστρώματος από τα απόβλητα των ελαιουργείων. Γίνεται μάλιστα λόγος για ασφυκτικά φαινόμενα από τις φαινόλες (τοξικές οργανικές ουσίες).Η επάνοδος των οικοσυστημάτων στην αρχική , μη υποβαθμισμένη κατάσταση, κρίνεται πολύ αργή.
Μπορεί οι υγρότοποι του νησιού να μην φημίζονται για την πλούσια ελληνική ιχθυοπανίδα των γλυκών και υφάλμυρων νερών τους, όμως οι υγρότοποι του νησιού και ειδικά οι λίμνες και οι εκβολές πολλών ποταμών της, που κρατούν το νερό καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου, είναι ιδιαίτερα σημαντικοί σταθμοί για τα σμήνη των μεταναστευτικών πουλιών που διασχίζουν την Ανατολική Μεσόγειο.
Σημειώνεται επίσης απουσία θηλαστικών, όπως της βίδρας (Lutra lutra), από τους υγροτόπους της Κρήτης. Όμως οι υπόλοιπες ομάδες ζώων εκπροσωπούνται αρκετά καλά στα ποτάμια κυρίως της μόνιμης ροής και στις λίμνες , ενώ πολλά είδη είναι σημαντικά ή ενδημικά. Ενδεικτικά αναφέρεται το ενδημικό υποείδος καβουριού του γλυκού νερού της Κρήτης , Potamon potamios kreteon και το ενδημικό είδος βατράχου Rana cretensis. Έχουν επίσης αναφερθεί αρκετά ενδημικά μαλάκια του γλυκού νερού. Όσον αφορά τα έντομα, μόνο στην τάξη των τριχοπτέρων, για παράδειγμα, έχουν καταγραφεί 10 ενδημικά είδη, όπως το σπάνιο δίπτερο Parametriocnemus sp. μαζί με τον επίσης σπάνιο δακτυλιοσκώληκα Trichodrilus sp. αναφέρθηκαν και από τους υγροτόπους της Κρήτης . Ενδιαφέρουσες επίσης είναι οι προσαρμογές ορισμένων υδρόβιων ομάδων ζώων, στις συνθήκες της παρατεταμένης ξηρασίας. Η μετανάστευση πολλών ειδών στον υπόγειο υδροφόρο ορίζοντα, η συντόμευση του κύκλου ζωής ή η υιοθέτηση ευρύαλων προσαρμογών ακόμα και από στενόαλα είδη της πανίδας των γλυκών νερών, είναι μερικές ενδιαφέρουσες προσαρμογές για την αντιμετώπιση των δύσκολων συνθηκών της ξηρασίας.
Οι υγρότοποι της Κρήτης φιλοξενούν επίσης ένα σημαντικό αριθμό υδρόβιων και υδροχαρών φυτών, που εμφανίζουν όμως ένα χαμηλό ποσοστό ενδημισμού, μιας και τα περισσότερα ούτως ή άλλως είδη, είναι κοσμοπολίτικα. Από τα δέντρα όμως, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο κρητικός φοίνικας (Phoenix theophrastii) αυτοφυείς συστάδες του οποίου συναντώνται σε πολλές περιοχές της Κρήτης. Στην Ανατολική όμως Κρήτη, ο φοίνικας αυτός σχηματίζει το πιο σημαντικό δάσος της Ευρώπης. Το δάσος του Βάι, έκτασης περίπου 200 στρεμμάτων, που έχει χαρακτηριστεί Αισθητικό Δάσος.

