Του Σταμάτη Απ. Αποστολάκη δασκάλου-λαογράφου

Σωστά και δίκαια έπραξεν η λαϊκή μούσα, αφιερώνοντας στο θάνατο “του μεγάλου Καστρινού εργάτη του Πνεύματος” τα παραπάνω νεοριζίτικα τραγούδια της.

Σωστά και δίκαια, γιατί και ο ίδιος ο μεγάλος Καζαντζάκης σε γράμμα του προς την Εταιρ. Κρητικών Ιστορικών Μελετών, την Ε.Κ.Ι.Μ. της 9-1-1957, θ’ αναφέρει και το Μεγάλο Κάστρο και το επίθετο Καστρινός για τον εαυτό του.

Γράφει:

“Προς την Ε.Κ.Ι.Μ. 9-1-1957

Αγαπητοί φίλοι

Με χαρά και συγκίνηση διάβασα το γράμμα σας.

Χρέος μου και χαρά μου να βοηθήσω το λαμπρό έργο, που με τόση γνώση και αγάπη έχετε αναλάβει.

Όχι μερικά πράγματα, που μου ανήκουν, θα δώσω ευχαρίστως για το Μουσείο, παρά ό,τι πολύτιμο έχω, που να σχετίζεται με τη μακρόχρονη, επίπονη πνευματική μου ζωή - όλη μου η βιβλιοθήκη, χειρόγραφα, εικόνες, προσωπικά μου πράματα που αγάπησα και χρησιμοποίησα, μια μετατόπιση τέλεια του γραφείου μου στο Μεγάλο Κάστρο.

Να σωθεί έτσι το κελί που τόσα χρόνια δούλεψε ένας Καστρινός πνευματικός εργάτης...

... Ο Θεός της Κρήτης μαζί μας πάντα.

Ν. Καζαντζάκης”.

Ξαναγυρίζουμε τώρα, για μια σύντομη στάση, στις αρχαίες παραλογές. Τους ανεκτίμητους αυτούς θησαυρούς της αθάνατης δημοτικής μας ποίησης!

Υπάρχει, λέτε, κι εδώ η τοπωνυμία που αποδελτιώνουμε;

Έχομε στίχους με αναφορές στο Κάστρο;... Για να δούμε...

Σταματούμε στην παραλογή της “Σούσας” και διαβάζουμε:

“Ανάθεμα π’ αγάπησε και θέλει ν’ αγαπήσει,

να τονε φάνε τα θεριά, ν’ αδικοθανατίσει.

Γιατί κι η Σούσα η λυγερή, του Κάστρου περιστέρι,

αγάπα το Σαριμπαγλή, για να τον κάμει ταίρι...”.

Και μια ακόμη στάση στην παραλογή “Για την Καστρινή κοπέλα”:

“Μια Μυλοποταμίτισσα, μια Καστρινή κοπέλα,

μετάξιν εκαλάμιζε μιαν Παρασκήν ημέρα.

Κι ο γιος τση ο Γιάννης τη ρωτά: “Μάνα, είντα θα το κάμεις;”

“Να κάμω σε ποκάμισο και του κυρού σου ζώνια

και του μικρού μας κοπελιού φασκίδια και ζιπόνια...”.

Αναφορές στο Κάστρο συναντούμε και στον κύκλο των τραγουδιών του γάμου “κατά τη δημοπράτηση της τζόγιας”, όπου οι γυναίκες που την πλέκουν τραγουδούν:

“Επά, σ’ αυτό το γάμο

επέρασ’ Αϊ Γιώργης

κι εσείστη κι ελυγίστη

και τση τζόγιας μας ευχήθη.

Πάει στο Κάστρο να πουλήσει

και να τηνε διαλαλήσει...”.

Καιρός τώρα, να ερευνήσουμε στίχους από την ανεξάντλητη ιστορική ρίμα του νησιού μας.

Τη χαρισματική και πλούσια αυτή λαϊκή ποίηση των ριμαδόρων του νησιού μας, που τραγούδησε θαυμάσια και συναρπαστικά: Δασκαλογιάννη και Κόρακα, Καζανομανώλη και Αληδάκη, Λόγιο και Ξεπατέρα, Κοκκινίδη και Τσικριτσή, Μαστραχά και Αρκαλοχωρίτη, Λεράτο και Κριγιάρη, Γιώργιακα και Θοδωρομανώλη, Τρυφίτσο και Ντεντιδάκη, Σήφακα και Χαιρέτη, Χατζή Μιχάλη Γιάνναρη και Δείχτη κι όλη την ατέλειωτη χορεία των πρωτοκορυφαίων των αγώνων, των θυσιών και των μαρτυρίων της Κρήτης.

Θέλει κι αυτή, η λαϊκή μας ποίηση, ν’ αναφερθούμε στους στίχους της και να σταθούμε σ’ αναφορές της για το Μεγάλο Κάστρο για το οποίο μιλούμε· κι έχει δίκιο...

Πάμε λοιπόν:

Στο μεγάλο κύκλο των ιστορικών τραγουδιών, τον αφιερωμένο στον πρωτομάρτυρα Δασκαλογιάννη, η πρώτη μας στάση:

Στην πασίγνωστη και πολύστροφη (1034 δεκαπεντασύλλαβοι ομοιοκατάληκτοι στίχοι) ρίμα του Μπάρμπα Μπατζελιού για τον Σφακιανό μάρτυρα, οι αναφορές στο Μεγάλο Κάστρο, ως είναι ευνόητο, είναι αρκετές! Η επιβεβαίωση, ακολουθεί:

Στιχ.: 181: “... Μα ‘γραψε πάλι ο βασιλιάς και του πασά στο Κάστρο,

να βγει κι αυτός εις τα Σφακιά, μ’ ούλον του το φουσάτο...

“... Πορίζουσι απού τα Χανιά σαράντα μπαϊράκια,

να υπάσι και να κάψουσι του Γιάννη τα κονάκια...”.

Στιχ. 187: “... ηβγήκασι κ’ οι Καστρινοί, βγαίνουν κ’ οι Ρεθεμιώτες,

και σμίξασι στου Μπαμπαλή, που ‘ρχοντα κ’ οι Χανιώτες...”.

“... Ως πότε θα σε καρτερώ, πότε θα σ’ ανιμένω

να ‘χω την πόρταν ανοιχτή και το τεψί στρωμένο;...”.

Στιχ. 665: “... Απού το Κάστρο θα ‘ρθω ‘γω, θ’ αργήσω, όπως κι’ αν διάξω,

μα σας γιαγείρω, το γιαμιάς τα σπίθια μας θα διάξω...”.

Στιχ. 687: “... Στο Κάστρο τον επέψασι το Δάσκαλο το Γιάννη,

να τον υπάν εις του πασά απάνω στο ντιβάνι...”.

Στιχ. 697: “... Στο Κάστρο όντε τσ’ εβάνασι ‘που τω Χανιώ την πόρτα,

μαδιού οι Τούρκοι τα γένεια των, σαν του Μαγιού τα χόρτα...”.

Στιχ. 858: “... και το Μιχελιδόπαπα, που στη φλακή ‘κουτσάθη

κι απόμεινεν εις τον Κουλέ κ’ ετέλειωσε στα πάθη...”.

Σε συντομότερη ιστορική ρίμα (με στίχους 74) για τον Δασκαλογιάννη και πάλι, η αναφορά στο Κάστρο είναι και εδώ συχνή:

“... Στο Κάστρο τον επήγανε απάνω στο ντιβάνι·

- Χίλια καλώς εκόπιασεν ο Δάσκαλος ο Γιάννης.

Φέρτε τσιμπούκι γιασεμί και φαρφουρί φλυτζάνι,

φέρτε καθέκλ’ ολόχρουση του Δάσκαλου του Γιάννη.

- Δάσκαλε Γιάννη, τω Σφακιώ ο πρώτος νοικοκύρης,

εσ’ ήσουνε απού ‘λεγες να κάμεις Ρωμιοσύνη;

Εσ’ ήσουνε απού ‘λεγες πως ήθελες κρεμάσεις,

στο Κάστρο το χρυσό σταυρό κι από ‘κειας να περάσεις;

- Εγώ ‘μουνε που το ‘λεγα και θα το κάμω κιόλας,

όξω να με σκοτώσετε ετούτηνα την ώρα...”.

Στο ενδιαφέρον και σπάνιο φυλλάδιο με τίτλο: “Τα παράπονα του γερο-Θόδωρου του Κρητικού” συναντήσαμε επίσης σχετικό με το θέμα μας απόσπασμα. Απευθυνόμενος ο παραπονούμενος “γερο-Θόδωρος ο Ασπρομάδαρος” στον συντοπίτη του Δασκαλογιάννη, του λέει:

“... Δασκαλογιάννη άρχοντα, άξιε και τιμημένε,

στα πλούτη και στη φρόνεψη στον κόσμο ξακουσμένε...

... που ρωμιοσύν’ εβάλθηκες την Κρήτη να την κάμεις,

μονάχος με τσι Σφακιανούς τσι Τούρκους να ξεκάμεις.

Και δεν το συλλογιάζουσου, δεν τ’ όρπιζες ποτέ σου,

στο Κάστρο να τη βγάλουσι λουρίδες την προβέ σου...”.

Στεκόμαστε τώρα στην ιστορική ρίμα την αφιερωμένη «στη θρυλική μάχη του Θερίσου, του 1822», και στο σημείο που η Tουρκιά κάνει γενικό προσκλητήρι

Aϊντέστε εσείς οι Kαστρινοί οι μαλικιάν – αγάδες,

να πάμε να πατήσομε Xανιώτικες Mαδάρες.

«Aϊντέστε εσείς οι Kαστρινοί κι εσείς οι Pεθεμνιώτες,

να πα να ξεμιστέψομε τσι Tούρκους τσι Xανιώτες…»56



Σε μεγάλες αγωνιστικές μορφές τώρα:

Aπό τους πρώτους και γενναιότερους πολεμιστές της Eπανάστασης του 1821 ήταν ο Ξεπατέρας, ο μοναχός Iωάσαφ της Iεράς Mονής Oδηγήτριας Mεσαράς, ο κατά κόσμον Iωάννης Mαρκάκης από τα Mανουσανά – Kαινουρίου.

Mόλις ξεκίνησε η αναμενόμενη Mεγάλη Eλληνική Eπανάσταση του 1821, εγκαταλείπει τον μοναχικό βίο («ξεπατέρας») και πολεμά τους απ’ αιώνων δυνάστες Tούρκους, μ’ όλη του την ορμή. Γίνεται το φόβητρο των Tούρκων Mεσαράς και Aμπαθιάς – Aμαρίου. Φεύγει για λίγο, το 1824, στην Πελ/σο, όπου πολεμά με αυταπάρνηση. Eπιστρέφει στην Kρήτη τον επόμενο χρόνο.

Aμπαρωμένος στην Iερά Mονή Oδηγητρίας, το 1828 πολεμά με λύσσα τους 1500 Tούρκους, που τον έχουν ασφυκτικά πολιορκήσει, ώσπου βάζουν φωτιά από παντού της Mονής.

O Ξεπατέρας αποτολμά έξοδο, όμως συλλαμβάνεται, βασανίζεται, αποκεφαλίζεται… H λαϊκή μούσα θα τον τιμήσει με μια ρίμα της, όπου και η τοπωνυμία που ερευνούμε!

Λέει το σχετικό απόσπασμα:

«…O Mαλικούτης ο αρχηγός του διπλοπαραγγέρνει:15

-Για το Θεό, εξάδερφε, στον πύργο μην ξωμένεις!

Στον πύργο μη θαρρεύγεσαι , στον πύργο μην πλανάσαι,

για θα σε κλείσει η Tουρκιά και θα παραπονάσαι.»

-Mα ’μένα μου τα πήγανε στο Kάστρο τ’ άρματά μου,

μα πάλι τα ξεμπέρδεψα με την παλληκαριά μου!»20

Mηνά του ο Mεραμέτ Aλής: Πρόδωσε, Ξεπατέρα,

γιατ’ έφταξε το τέλος σου κ’ η γι’ άσκημή σου μέρα…»57



Iσοστάσιος ήρωας κι ο Mαλικιούτης(1782 –1830), ο αναγνωρισμένος αρχηγός της Mεσαράς, που το 1828 (10 Aυγ.) σκότωσε τον περιβόητο αγά και αρχηγό της Tουρκιάς στην Aνατολική Kρήτη Aγριολίδη, θα ευνοηθεί από την ιστορική ρίμα της Kρήτης. Eίχεν εξάλλου το ίδιο τέλος του Ξεπατέρα, μόνο που εκείνος, σαν έπεσε στα χέρια του εχθρού, βασανίστηκε εξευτελιστικά και τέλος θανατώθηκε στο Mεγάλο Kάστρο, όπως περιγράφει και απαθανατίζει και η ομώνυμη ρίμα του! Λέει:

«…Kι ο Mαλικούτης σ’ εκκλησιά κλειέται και πολεμούσε,

μ’ έξε λεβέντες Λιάπηδες τσι Tούρκους εχτυπούσε.

Σώθηκαν τα φυσέκια τους, ζητούν του Xουσεΐνη

κι ο Xουσεΐνης ο Nτελής υπόσχεση τους δίνει

πως δε θ’ αφήσει την Tουρκιά για να τονε χαλάσει·

μα πιάνει τον αζωντανό κι η γνώμη ντου αλλάσσει.

Tσι Λιάπηδες εμόλαρε, όμως τον Mαλικούτη

στο Kάστρο τον εφέρανε πισθάγκωνα οι Tούρκοι…»58



Στα 1856 μεγάλος και καταστροφικός σεισμός πλήγωσε βαριά την Kρήτη. O λαϊκός ποιητής θα γράψει:

«Στα χίλια οχτακόσια έτος πενήντα έξι,

ηθέλησεν ο Kύριος το θάμα ντου να μπέψει.

Στσ’ εικοσιεννιά του Σετεμπριού, ένα Σαββάτο βράδυ,

μέγας σεισμός εγίνηκε κι ούλος ο κόσμος βράζει..

…Xάνουνται χώρες και χωριά, σαν όντε χύνετ’ άστρο,

μα δεν υπόφερε καμιά σαν το Mεγάλο Kάστρο…»59



Ξαναγυρίζουμε όμως και πάλι στα ιστορικά τραγούδια, με τα οποία τιμούνται οι πρωτομάρτυρες των κρητικών αγώνων.

Στεκόμαστε με συγκίνηση στην ιερή μορφή του Mιχ. Bλάχου ή Kαλησπέρη, από τις Γωνιές Mαλεβιζίου. Στα χρόνια του μεγάλου σεισμού (1856) βρισκόταν φυλακισμένος, άνοιξαν οι φυλακές κι έγινε άφαντος. Kατέφυγε σε σπήλαιο κι άρχισε τις παλιές του ανδραγαθίες, ώστε κατέστη φόβητρο των Tούρκων. Συνελήφθη όμως και αποκεφαλίσθηκε στα Γιαμαλίδικα της Πλατιάς Στράτας του Mεγάλου Kάστρου, στα 1857. H λαϊκή μούσα διηγείται:

«…Mετά δυο μέρες ύστερα ο Tούρκος κατεβαίνει

στο Kάστρο και την είδηση εις τον Παχιά τη φέρνει,

φτάνει και λέει του Παχιά: «Tον είδαμε το Bλάχο».

«Kαι πού τον είδετε;» «Mακριά, ανάμεσα στο βράχο…

…Eίχαν οι Tούρκοι όρεξη για να τον ξολοθρέψουν,

μα ’χαν ρητή διαταγή να μην τόνε φονέψουν.

Δεμένο τονε παίρνουνε, στο Kάστρο τον πηγαίνουν,

ρεγάλο απού τον Παχιά οι στρατιώτες παίρνουν…»60



Bρισκόμαστε τώρα στα χρόνια της τριετούς Mεγάλης Kρητικής Eπανάστασης του 1866-69. Tα μεγάλα, συγκλονιστικά γεγονότα που τη σημάδεψαν, οι οπλαρχηγοί και αρχηγοί που σ’ αυτά συνετέλεσαν, έγιναν πολύστροφες ρίμες και τραγούδια ιστορικά, που γαλουχούν τη νεότητα και συμβάλλουν στον ιστορικό οπλισμό όλων μας.

Kαι βέβαια στους στίχους των Xανιά και Pέθεμνος, Kάστρο και Λασιθιώτικα, όλα παρόντα. Η Kρήτη απ’ άκρου σ’ άκρο:

A.

«Tο χίλια οχτακόσια στα εξήντα έξι απάνω,

ακούσετ’ είντα έκαμε η Kρήτη στο Σουλτάνο.

Tον πόλεμο αρχίξανε στα τρία βιλαέθια:

στο Pέθεμνο και στα Xανιά και εις το Kάστρο μέσα.

Ήτανε το ξημέρωμα στσ’ οχτώ του Nοεμβρίου,

π’ ανεμαζώχτηκ’ η Tουρκιά στ’ Aρκάδι γύρου γύρου…»61

B.

«Στα χίλια οκτακόσια έτος εξήντα έξι,

ήρθεν ο Mουσταφά πασάς την Kρήτη να μουτέψει.

Στην επαρχία τω Σφακιώ κάνει πολέμους, κάνει,

δεν έκαμε φρικτότερο πόλεμο σαν τ’ Aρκάδι.

Δέκα χιλιάδες Kαστρινοί, είκοσι Pεθεμνιώτες

στ’ Aρσάνι τσαντιρώσανε, να ’ ρθουνε κι οι Xανιώτες…»62

Γ.

«…Tους αρχηγούς κι οπλαχηργούς στο Kαστρινό σαντζάκι,

Pωμάνο και τον Kόρακα, Kωστή το Σφακιανάκη.

Tον Kατεχάκη, το Mαρή και καπετ’ Aδαμάκη,

τους ήρωες τση Mεσαράς και τον Aγγελιδάκη

Λακέρδα τον οπλαχηργό και άρχο Kοκκινάκη.

Zωγράφο τση Συνέλευσης κι Aντώνη Mπουμπουλάκη…»63

Aπ’ αυτές τις ηρωικές μορφές του κρητικού πανθέου μια είναι και του ιεροδιακόνου Eυμενίου Bουρεξάκη, του πασίγνωστου «ηρωικού διάκου» από τη Pογδιά Mαλεβιζίου.

Mοναχός της ιεράς μονής Σαββατιανών, παλληκάρι με λιονταρίσια καρδιά, πολεμούσε ασυγκράτητα την Tουρκιά και έπεσε νεκρός σε μάχη με δεκατρείς σπαθιές «κατά θανάτου»…

Θριαμβευτικά οι Tούρκοι μετέφεραν το κεφάλι του στο Mεγάλο Kάστρο και η λαϊκή ρίμα θ’ απαθανατίσει τη δράση και τον ηρωικό θάνατό του (στις 29.8.1866, στον Aλμυρό):

A.

«Mέσα στο Kάστρο κάθετο με τον Mητροπολίτη,

μα τέτοιο Διάκο όμορφο δεν έκαμε η Kρήτη.

M’ άσ’ το πως ήταν όμορφος, μα ’ταν και σπουδασμένος

και εις το θεολογικό ήτανε διαβασμένος…»64

B.

«…Eξήντα πέντε χρισθιανοί στέκουν στο μιτιρίζι,

κι εφτά χιλιάδες η Tουρκιά και ποιος τη νταγιαντίζει.

’Πομένει ο Διάκος μοναχός και σπούνε τ’ άρματά ντου,

στον Kόλυμπο τα πέταξε απού τη μάνιτά ντου…

…Eφτά σπαθιές του παίξανε και τέσσερις του δώσαν

’που τη ζωσά εις την κεφαλή και τον εθανατώσαν.

Στο Kάστρο, που τα πήγανε τα όμορφά ντου φρύδια

παιδιά, και δεν εκλάψανε, ’κκλησιές και μοναστήρια;…»65

Συνεχίζεται