Γράφει ο Μανόλης Συμιανάκης

Τώρα τελευταία γίνεται από κάποιους προσπάθεια να απορφανιστεί το Λασίθι από την αρχαιότατη παράδοση που θέλει το Δία να γεννιέται και να ανατρέφεται στο Δικταίον Αντρον, δίδοντας έτσι τη χαριστική βολή σ’ έναν τόπο με περίσσια ομορφιά και ένδοξη ιστορία.

Για αποκατάσταση της αλήθειας γράφω αυτό το σημείωμα που ελπίζω ότι θα παρακινήσει και άλλους φίλους της ιστορικής αλήθειας να εγείρουν φωνή, διαμαρτυρόμενοι για την προπαγάνδα υπέρ του Ιδαίου Αντρου ορισμένων σοβαρών ερευνητών, που έχει κανείς την εντύπωση, ότι διαδίδουν τις αιρετικές απόψεις τους για το παραπάνω θέμα, εξαιτίας της υποχρεώσής τους προς την ομολογουμένως άριστη φιλοξενία των Ανωγειανών.

Προσωπικά δεν μπορώ να δώσω άλλη εξήγηση διαβάζοντας τις μεροληπτικές υπέρ του Ιδαίου Αντρου απόψεις των κ.κ. Σακελλαράκη, Λεμπέση, Πλατάκη και του Πωλ Φωρ. Υποπτεύομαι ότι τώρα που ξαναρχίζει τις ανασκαφές στη Ζώμινθο του Ψηλορείτη ο πρώτος, έχομε να διαβάσομε τα πιο απίθανα πράγματα για το Ιδαίον Αντρον. Ιδιαίτερη εντύπωση μου έκαμε διαβάζοντας τη σχετική εργασία του Ελευθερίου Πλατάκη για τα σπήλαια της Κρήτης, ο υπεραπλουστευτικός τρόπος εξαγωγής αυθαιρέτων συμπερασμάτων του τύπου “Ράβδος εν γωνία· άρα βρέχει”, σχολιάζοντας επιπόλαια αποσπάσματα αρχαίων συγγραφέων για το σπήλαιο της γέννησης του Διός. Οσο για τον Πωλ Φωρ έχω να πω ότι έβαλε, φαίνεται, στο στόχαστρό του το Λασίθι τη μια ισχυριζόμενος ότι έλαβε το όνομά του από την ανύπαρκτη πόλη Λάσυνθο, που δήθεν υπήρχε στην Παπούρα Λαγού, και την άλλη ότι ο Δίας δεν γεννήθηκε στο Ψυχρό αλλά στη Νίδα. Ευτυχώς όμως για το Λασίθι ο Πωλ Φωρ αναιρεί συχνά τις προηγούμενες απόψεις του και αυτό ελπίζομε ότι θα κάμει στο μέλλον, αυτοδιαψευδόμενος.

Δεν θα ασχοληθώ καθόλου με τα αποσπάσματα των αρχαίων συγγραφέων, παρόλο που στη συντριπτική τους πλειοψηφία θεωρούν ότι το Δικταίον Αντρον υπήρξε ο τόπος γέννησης και ανατροφής του Δία. Για μένα είναι αρκετή η αναφορά του μέγιστου διδακτικού επικού ποιητή του 8ου π.Χ. αιώνα, του Ησιόδου που γράφει: “Πέμψαν δ’ ες Λύκτον Κρήτης (Ρέα) ες πίονα δήμον οππότ’ άρ’ οπλότατον παίδων τέξεσθαι Ζήνα μέγαν. Κρύψεν δ’ εν χερσί λαβούσα, άντρω εν ηλιβάτω”. Ο Πωλ Φωρ αναζήτησε στην περιοχή της Λύττου το σπήλαιο του Ησιόδου και επειδή δεν το βρήκε απεφάνθη ότι ο Δίας γεννήθηκε στο Ιδαίο Αντρο! Δεν έκαμε άραγε τον κόπο να ανέβει τις βόλιτες προς το κοντινό Οροπέδιο Λασιθίου μήπως συναντήσει το ησιόδειο σπήλαιο της γεννήσως σε κάποιο από τα βουνά της Δίκτης;

Ο Ησίοδος δεν ήταν δυνατόν να προσδιορίσει από τη Βοιωτία τις ακριβείς συντεταγμένες του σπηλαίου. Με τη λέξη Λύκτος δεν αναφέρεται στα πεδινά και ημιορεινά προσβάσιμα μέρη της γνωστότατης σε όλη τη δωρική Ελλάδα πόλεως-κράτους αποικίας της Σπάρτης. Αναφέρεται στις ορεινές και απρόσιτες κορυφές του εγγύς κείμενου όγκου της οροσειράς της Δίκτης, που υπήρξε εξάλλου από τον 8ο αιώνα μέρος του κράτους της Λύττου, δεδομένου ότι τα αρχαϊκά και δωρικά χρόνια η “κατά κώμας οίκησις” των Δωριέων του Οροπεδίου Λασιθίου και η απουσία ισχυρής Τοπικής Αυτοδιοίκησης έδωσαν το δικαίωμα στην ισχυρή Λύκτο να έχει υπό την εξουσία της αυτό που σήμερα λέμε Λασίθι με τα όρη του.

Το Λασίθι συγκέντρωνε όλα τα στοιχεία για να κρατηθεί το νεογέννητο βρέφος μακριά από τα αρπακτικά βλέμματα του Κρόνου: Υψηλά βουνά με απόκρημνους δέτες, πυκνά δάση πρίνων, απομονωτισμό, βαθιά σπήλαια και τα βουνά σε κυκλική διάταξη να χορεύουν τον θορυβώδη πυρρίχιο χορό που θα έπνιγε το κλάμα του μωρού. Από την αρχαιότητα οι άνθρωποι είχαν θαυμάσει την αγριότητας της οροσειράς της Δίκτης. Κατά την Ενετοκρατία η Δίκτη αναφέρεται στα περισσότερα έγγραφα με τη λέξη Ψηλορείτης και ο Ψηλορείτης με τη λέξη Ιδα. Η πολύκορφη Δίκτη εντυπωσίαζε περισσότερο τους περιηγητές από τον ομαλότερο Ψηλορείτη.

Η Δίκτη ήταν γνωστή από τα ύστερα κιόλας νεολιθικά χρόνια 5.700 π.Χ. και εξής για το περίφημο σπήλαιο της Τραπέζας στο Τζερμιάδω, γνωστό σε όλο τον ελληνικό χώρο μέχρι την Αίγυπτο. Τη μεσομινωική περίοδο το σπήλαιο του Ψυχρού λειτουργεί ως διάσημο ιερό κορυφής και προσελκύει πολύ κόσμο-και το Μίνωα-για τις θρησκευτικές του υποχρεώσεις. Μετά το θάνατο των μινωικών θεοτήτων, ο Ζευς των Αχαιών και των Δωριέων αντικαθιστά στη λατρεία τη μινωική θεότητα της γονιμότητας στο σπήλαιο της γέννησής του, στο Ψυχρό. Η λατρεία του γίνεται με τον πατροπαράδοτο μινωικό τρόπο, όπως αποδεικνύουν τα πάμπολλα αφιερώματα των πιστών που βρέθηκαν στο σπήλαιο αυτό. Με τη “Θεογονία” του ο Ησίοδος κωδικοποιεί, κατά κάποιο τρόπο, το θέμα της γέννησης των θεών και πληροφορεί ότι ο νέος θεός Ζευς γεννήθηκε στη μακρινή του αλλά διάσημη πόλη της Λύκτου, υπονοώντας τα γύρω βουνά της. Η Λύκτος ήταν από τις παλαιότερες δωρικές πόλεις της Κρήτης, πολύ ισχυρή τον 8ο αι. που και ο άλλος μέγας επικός ποιητής Ομηρος την αναφέρει ανάμεσα σε 7 πόλεις που πήραν μέρος στην εκστρατεία της Τροίας υπό τον Ιδομενέα. Η γειτνίασή της με τη Δίκτη δίδει το δικαίωμα στον Ησίοδο να προσδιορίσει τον ευρύτερο γεωγραφικό χώρο εντός του οποίου υπήρχε το Δικταίον Αντρον.

Νομίζω ότι δεν πρέπει να “παίρνομε τοις μετρητοίς” όσα αναφέρουν οι μεταγενέστεροι του Ησιόδου συγγραφείς, γιατί οι γεωγραφικές τους γνώσεις ήταν πολύ περιορισμένες και συγκεχυμένες. Πολλές φορές χρησιμοποιούν φράσεις με τις λέξεις Ιδα, Δίκτη, Αιγαίον Ορος κλπ. με όχι γεωγραφική σκοπιμότητα αλλά ποιητική. Αν ρίξει κάποιος μια ματιά στα γεωγραφικά τοπία της Ιλιάδας ή της Οδύσσειας θα αντιληφθεί πόσο λανθασμένα τα χρησιμοποιούσαν ο Ομηρος, οι ποιητές και οι μακράν ζώντες συγγραφείς. Το ίδιο συμπέρασμα θα εξαγάγει όποιος δει ένα ενετικό χάρτη της Κρήτης, καθόλου ακριβή και πρωτόγονο, όπου τα βουνά μετακομίζουν σε άλλους νομούς.

Το σπήλαιο του Ψυχρού υπήρξε πράγματι ο χώρος που πίστευαν οι αρχαίοι ότι γεννήθηκε και ανατράφηκε ο Δίας. Στον ίδιο χώρο λατρεύτηκε μέχρι τα πρώτα χριστιανικά χρόνια, οπότε καταργήθηκε και ο Δίας και η λατρεία του. Είναι βέβαια πιθανό να λατρεύτηκε τοπικά ο Δίας και σε άλλα σπήλαια της Κρήτης, αντικαθιστώντας στη λατρεία τη θεά της γονιμότητας. Το σπήλαιο όμως του Ψυχρού υπήρξε το κατεξοχήν σπήλαιο της λατρείας του μεγάλου θεού. Η ύπαρξη σήμερα του ναού της Αναστάσεως του Χριστού στην Ιερουσαλήμ, δεν απαγορεύει την ύπαρξη ναών της Αναστάσεως σε όλο τον κόσμο. Στα ίδια πλαίσια λειτούργησαν περιφερειακά το ιερό του Διός στη Σητεία, στην Ιδη και αλλού. Η κεντρική λατρεία γινόταν στο σπήλαιο της Δίκτης. Η ανεύρεση πήλινης πινακίδας με το όνομα του Διος στο Ιδαίον Αντρον δεν σημαίνει τίποτα περισσότερο από το ότι λατρεύτηκε κι εκεί ο Δίας που γεννήθηκε και ανατράφηκε αλλού. Στα λασιθιώτικα βουνά, σε μια πλαγιά του Μούτσουνα, πάνω από το Ψυχρό σε ύψους 1.025μ. στο Δικταίον Αντρον. Κανένας δεν πρέπει να λησμονεί ότι από τα νεολιθικά χρόνια 5.700π.Χ. μέχρι την Αρχαϊκή εποχή (7ος αι.), η συντριπτική πλειοψηφία των κρητικών πόλεων ήταν αναπτυγμένες στους σημερινούς νομούς Ηρακλείου και Λασιθίου περιφερειακά του ορεινού συγκροτήματος της Δίκτης. Γι’ αυτό αναδείκτηκε το Δικταίον Αντρον μέγιστο προσκυνηματικό ιερό αυτών των πόλεων κατά τα μινωικά χρόνια, όταν λατρευόταν ως ύψιστη θεότητα, η θεά της γονιμότητας, σε αντίθεση με το Ιδαίον Αντρον που απέκτησε τοπική σημασία πολύ αργότερα. Οταν οι Μυκηναίοι (Αχαιοί) και Δωριείς έφεραν στην Κρήτη τους νέους θεούς, ο Δίας υποκατέστησε στο θρόνο της στο Δικταίον Αντρον-και αλλού-την μινωική θεότητα της γονιμότητας. Εμειναν από το παρελθόν πολλά στοιχεία της λατρείας: τρόπος θυσιών, αφιερώματα κλπ.

Τον 8ο αι. π.Χ. ο Ησίοδος βρήκε διαμορφωμένη την μυθολογική κατάσταση στο Δικταίον Αντρο, την ύπαρξη των νέων θεών και επειδή το 90% περίπου των πόλεων της Κρήτης βρισκόταν στην κεντρική και ανατολική πλευρά του νησιού δεν δίστασε να τοποθετήσει τη γέννηση του νέου θεού Δια στο ορεινό Λασίθι, στη ρίζα του οποίου υπήρχε η ισχυρή πόλη Λύκτος (σημ. Ξιδάς), που γνώριζε όλος ο δωρικός κόσμος της Ελλάδας, όπως εγνώριζε και το περίφημο σταλαγμιτικό σπήλαιο του Ψυχρού.

Τελειώνοντας θέλω να υπογραμμίσω ότι οι όροι που χρησιμοποιούν πολύ λίγοι αρχαίοι συγγραφείς για Ιδαίον Αντρον, Ιδη, Ιδαία Ορη κλπ., πρέπει να παραφράζονται και με το επίθετο Κρητικός, γιατί η παλαιότερη ονομασία της Κρήτης ήταν Ιδα=δάσος. Κατά συνέπεια δεν είναι εύκολο να διακρίνομε αν τα Ιδαία Ορη είναι τα κρητικά βουνά γενικά ή ο Ψηλορείτης. Το ίδιο και με το Ιδαίον Αντρον. Σημαίνει το σπήλαιο της Ιδης (Ψηλορείτης) ή αόριστα το κρητικό σπήλαιο; Οι ποιητές ειδικότερα είχαν αυτή την τάση χρησιμοποίησης αρχαιότατων λέξεων στη θέση μεταγενέστερων τύπων. Το Ιδαίον Αντρον λίγων ποιητών ενδεχομένως να σημαίνει το κρητικό Αντρο, δηλ. το γνωστότατο σπήλαιο της Δίκτης.



Υ.Γ. Παρακαλώ τον γραμματέα της Περιφέρειας Κρήτης κ. Τσόκα να αποσύρει το φυλλάδιο το οποίο διανέμεται εκ μέρους της Υπηρεσίας του στους τουρίστες και στο οποίο αναφέρεται ότι ο Δίας γεννήθηκε στον Ψηλορείτη.