Την ώρα που ο πόλεμος μαίνεται στο Ιράκ, την ώρα που χιλιάδες παιδιά ζουν υπο το φόβο του θανάτου που έρχεται από τον ουρανό με τη μορφή της “έξυπνης” βόμβας, την ίδια ώρα εκατομμύρια παιδιά σε ολόκληρο τον κόσμο παρακολουθούν τις σκηνές φρίκης μέσα από τους δέκτες της τηλεόρασής τους.

Και εκατομμύρια γονείς ανησυχούν για τις συνέπειες που θα έχει αυτός ο πόλεμος στην ψυχοσύνθεση των παιδιών τους. Ενας πόλεμος που, κακά τα ψέματα, δεν διαδραματίζεται μόνο στο Ιράκ, αλλά και στο σπίτι του καθενός από εμάς μέσω των δελτίων ειδήσεων των καναλιών.

Και το ερώτημα παραμένει: “Τελικά πόσο κακό μπορούν να κάνουν στο παιδί μας οι εικόνες πολέμου, οι φρικιαστικές εικόνες διαμελισμένων παιδιών, παιδιών που χάνουν από μια στιγμή στην άλλη ολόκληρη την οικογένειά τους, παιδιών που σοβαρά τραυματισμένα νοσηλεύονται στο νοσοκομείο κάτω από άθλιες συνθήκες και το μόνο που ζητούν είναι ... “να πάνε στον παράδεισο, εκεί που πήγε ο μπαμπάς και η μαμά”...;

“Αναμφισβήτητα όλες αυτές οι εικόνες επηρεάζουν τα παιδιά κάθε ηλικίας” λεει η παιδοψυχολόγος, επιστημονική σύμβουλος στην Ψυχιατρική Κλινική του ΠΕΠΑΓΝΗ κ. Μπιτζαράκη “Το πόσο όμως επηρεάζονται εξαρτάται από το πώς τους έχουν μάθει οι γονείς τους να βλέπουν τηλεόραση.

Σε καμία περίπτωση τα παιδιά δεν πρέπει να “βομβαρδίζονται” από τα πλάνα φρίκης του πολέμου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν θα ενημερώνονται για τα τεκταινόμενα στο Ιράκ.

Απλά θα πρέπει οι γονείς να βρίσκονται δίπλα τους και να συζητούν με τα παιδιά εξηγώντας τους ότι ναι μεν ο πόλεμος είναι μια πραγματικότητα αλλά ότι σύντομα θα τελειώσει και ότι θα έρθει η ειρήνη.

Η αισιοδοξία είναι το φάρμακο για να μην “αρρωστήσουν” τα παιδιά από όλο αυτόν τον πόνο και τη φρίκη που βλέπουν μπροστά στα μάτια τους”.

Σύμφωνα με τους παιδοψυχολόγους, όλη αυτή η βία που μπαίνει στα σπίτια μας μέσα από τα δελτία ειδήσεων μπορεί να προκαλέσει σε ένα ψυχικά υγιές παιδί διάφορες φοβίες και ανασφάλειες ότι ο πόλεμος μπορεί αύριο ν’ αρχίσει στη χώρα του, ότι μπορεί εξαιτίας του να χάσει την οικογένειά του...

Τα μεγαλύτερα παιδιά, ηλικίας από 9 ετών και άνω μπορεί να έρθουν αντιμέτωπα με υπαρξιακές αγωνίες όπως είναι εκείνη του θανάτου... Για να φτάσει όμως ένα παιδί στην παθολογική βία εξαιτίας αυτής της κατάστασης θα πρέπει να υπάρχει προδιάθεση.

“Μόνο στην περίπτωση που ένα παιδί είναι ήδη λίγο ή πολύ ψυχικά διαταραγμένο, μόνο τότε φτάνουμε στην επιθετικότητα και στην παθολογική βία” λεει η κ. Μπιτζαράκη.

ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙ

Επηρεάζει όμως γενικά η τηλεόραση τη συμπεριφορά των παιδιών; Ενα ερώτημα που “βασανίζει” τους περισσότερους γονείς... Ενα ερώτημα για το οποίο επαρκή ερευνητικά δεδομένα δεν υπάρχουν τουλάχιστον όσον αφορά στη ροπή των παιδιών σε αρνητικές συμπεριφορές, παρόλο που το θέμα έχει μελετηθεί με επιμονή και σε βάθος.

Κατά καιρούς τραγικά περιστατικά βλέπουν το φως της δημοσιότητας. Δεν είναι ούτε μια εβδομάδα που ένα 6χρονο αγόρι θέλοντας να μιμηθεί τον Ταρζάν, πήδηξε από την ταράστα του σπιτιού του κρατώντας ένα σκοινί που φυσικά δεν άντεξε το βάρος του...

Οι ψυχολόγοι στην πλειοψηφία τους υποστηρίζουν ότι αυτό το τραγικό περιστατικό αποτελεί την εξαίρεση στον κανόνα. Εναν κανόνα που θέλει οι απόψεις για το πόσο πολύ επιδρά η τηλεόραση στην ψυχοσύνθεση των παιδιών, να διίστανται.

Παιδοψυχολόγοι μιλώντας στην “Π”, επεσήμαναν ότι η έρευνα δεν μπόρεσε ν’ αποδείξει το κατά πόσο η τηλεόραση προκαλεί επικίνδυνη επιθετικότητα ή φόβο, ή ψυχολογικές διαταραχές σ’ ένα ψυχικά ισορροπημένο παιδί. “Θα μπορούσε να πει κανείς ότι η τηλεόραση μπορεί πιθανόν να οξύνει κάποιο πρόβλημα που ήδη υπάρχει σ’ ένα παιδί, σ’ ένα παιδί που ήδη βρίσκεται σ’ ένα δρόμο παραβατικότητας και απλά “μαζεύει” ιδέες από την τηλεόραση και όχι μόνο· Ενα τέτοιο παιδί πάντως θα μπορούσε να πάρει ιδέες και από περιοδικά, κόμικς ή ακόμα και από το περιβάλλον του, όχι μόνο από την τηλεόραση” λεει η κ. Μπιτζαράκη.

Ερευνες στο Πανεπιστήμιο Stanford στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής και στην Αγγλία, έδειξαν ότι όλα εξαρτώνται από το πώς έχουν μάθει οι γονείς στα παιδιά να χρησιμοποιούν την τηλεόραση. “Δεν αρκεί μόνο τα παιδιά, με τη βοήθεια των γονιών τους, να έχουν την αίσθηση του μέτρου στην χρήση τους. Εξίσου σημαντικό είναι αυτό που θα παρακολουθήσουν να το επεξεργάζονται μετά μαζί. Να έπεται του σίριαλ ή της εκπομπής μια κριτική συζήτηση. Φυσικά δεν είναι δυνατό αυτά που το παιδί παρακολουθεί να είναι πάντα ελεγχόμενα.

Αλλωστε, η ελληνική τηλεόραση μας έχει συνηθίσει να δείχνει τις “ανατριχιαστικές” της σκηνές σε χρόνο τέτοιο που αιφνιδιάζει. Εδώ έγκειται η βοήθεια του γονιού που πρέπει να βρίσκεται κοντά στο παιδί και να είναι πρόθυμος να απαντήσει σε όλες τις ερωτήσεις του.

Πολλές φορές οι γονείς αγχωμένοι από μια ασυνήθιστη εικόνα στα μάτια του παιδού, αλλάζουν κανάλι ή απλά κλείνουν την τηλεόραση και πιθανόν αυθόρμητα να σχολιάσουν κάτι...

Μ’ αυτό τον τρόπο υπεκφεύγουμε, το αποπροσανατολίζουμε και συγχρόνως το διδάσκουμε ότι φοβόμαστε ή ντρεπόμαστε για κάτι κι έτσι όταν βρεθεί μόνο του, θα ψάξει να μάθει τί είναι αυτό που εμείς δεν θελήσαμε να του δείξουμε ή θα αναζητήσει τις απαντήσεις στους φίλους και συμμαθητές του.

Ετσι, διακινδυνεύουμε να δοθούν στο παιδί απαντήσεις που ενδεχομένως να μην είναι σωστές ή απαντήσεις που εμείς δεν ελέγχουμε”.

Στη βρεφική ηλικία η αρνητική επίδραση της τηλεόρασης είναι περισσότερο ηχητική (ηχορύπανση).

Ενα νήπιο θα προσηλωθεί σ’ ένα παιδικό πρόγραμμα που εμείς επιθυμούμε. Ελέγχεται ευκολότερα από ένα παιδί σχολικής ηλικίας.

Ο έφηβος είναι περισσότερο επιρρεπής και ανεξέλεγκτος.

Ομως, όπως χαρακτηριστικά τονίζουν οι ψυχολόγοι, έχει σημασία το τί έχει προηγηθεί στην παιδική του ηλικία, το πώς διαμορφώθηκαν οι σχέσεις τους με την τηλεόραση, αν έχει μάθει να είναι επιλεκτικός και το εάν έχει αναπτύξει ενδιαφέροντα εκτός σπιτιού.

“Ως γονείς, δεν μπορούμε να είμαστε απόλυτοι στις αποφάσεις μας. Δεν μπορούμε να πούμε: ναι, μπορείς να τα δεις όλα, ή όχι δεν μπορείς να δείς καθόλου τηλεόραση. Ζούμε σε μια κοινωνία και όπως επικοινωνούμε εμείς με τους γύρω μας και συζητάμε και θέματα - εκπομπές κ.λ.π. που παρακολουθήσαμε στην τηλεόραση, το ίδιο θα κάνει και το παιδί μας με τους συνομηλίκους του. Και μάλιστα, αυτό έχει σοβαρό αντίκτυπο στην ομαλή του ένταξη στην κοινωνία. Ενα παιδί δεν μπορεί να είναι απλός θεατής των λεγομένων των συμμαθητών του γιατί αυτόματα βλέπει τον εαυτό του εκτός ομάδας. Φυσικά δεν εννοείται μ’ αυτό ότι θα παρακολουθεί ό,τι και οι συμμαθητές του ή ότι ως γονείς δεν θα κρίνουμε την ποιότητα κάποιων εκπομπών”.

Σύμφωνα με τους ψυχολόγους, τα παιδιά σε μικρή ηλικία αναζητούν πρότυπα. Εκτός από τη μητέρα ή τον πατέρα, πρότυπα γι’ αυτά, μπορεί να γίνει πολύ εύκολα κι ένα πρόσωπο της τηλεόρασης, γεγονός πολύ ανησυχητικό αν λάβει κανείς υπόψη ότι είναι πολύ πιθανό να πρόκειται για “πρότυπο με προβληματικό χαρακτήρα. Οσο περισσότερο το πρότυπο που το παιδί έχει επιλέξει πλησιάζει τα πραγματικά δεδομένα στη ζωή του, τόσο μεγαλύτερη είναι και η επιρροή που μπορεί να του ασκήσει. Ενα άλλο εξίσου σημαντικό πρόβλημα που προκύπτει από την πολύωρη παρακολούθηση τηλεόρασης είναι ότι τα παιδιά έρχονται πριν την ώρα τους σε επαφή με προβλήματα που δεν αφορούν την ηλικία τους. Ζούνε δηλαδή προβλήματα ενηλίκων την ώρα που κάτω από φυσιολογικές συνθήκες θα έπρεπε να ζουν τις χαρές της ηλικίας τους. Οπως χαρακτηριστικά τονίζουν οι επιστήμονες, η τηλεόραση μπορεί να μην παράγει άμεσα επιθετική συμπεριφορά αλλά η συχνή παρακολούθηση βίαιων σκηνών κάνει τα παιδιά πιο ανεκτικά στην επιθετικότητα των άλλων παιδιών, λιγότερο συναισθηματικά και λιγότερο αρνητικά, απέναντι στη βία.

Τί μπορεί να οδηγήσει όμως ένα παιδί στο να βλέπει πολλές ώρες τηλεόραση; Πρώτα απ’ όλα ο “εθισμός” επιτυγχάνεται πιο εύκολα σ’ ένα παιδί που δεν έχει καλή κοινωνική προσαρμογή με τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας. Ενα τέτοιο παιδί νιώθει την ανάγκη της απομόνωσης και το “μαγικό κουτί” μπορεί να του την προσφέρει. Μ’ αυτόν τον τρόπο αποφεύγει τις εντάσεις με τα οικεία πρόσωπα και “φτιάχνει” ένα περιβάλλον στο οποίο κυριαρχεί ο εαυτός του και μόνο.

Επίσης, ιδιαίτερα επιρρεπής είναι και ο έφηβος του οποίου τα ενδιαφέροντα είναι μειωμένα. Κάθεται ατέλειωτες ώρες μπροστά στην τηλεόραση, ζει τις φαντασιώσεις του χωρίς να μπαίνει στη διαδικασία να ασκήσει είτε το πνεύμα του είτε κυρίως το σώμα του. Και τέλος, ένα παιδί που δεν έχει εμπιστοσύνη στον εαυτό του, αντικοινωνικό, με φοβίες, μπορεί να βρει διέξοδο στο μαγικό κόσμο της τηλεόρασης. Σύμφωνα με τις επιστημονικές έρευνες που κατά καιρούς έχουν γίνει για το θέμα, σημαντικό ρόλο στη σχέση που θ’ αναπτυχθεί μεταξύ παιδιού και τηλεόρασης, παίζει το φύλο, η ηλικία, το νοητικό επίπεδο, τα σχήματα κοινωνικοποίησης των γονιών, οι επιθετικές προδιαθέσεις της προσωπικότητας του παιδιού, η κοινωνική προέλευση των γονιών, το επάγγελμά τους, η οικονομική τους κατάσταση και το μορφωτικό τους επίπεδο.

Στον επιστημονικό χώρο, υπάρχει και η αντίθετη άποψη της θετικής επίδρασης από τη βια στην τηλεόραση.

“Πολλά τηλεοπτικά σίριαλ είναι στην πραγματικότητα ιστορίες ηθικής. Οι κλέφτες και οι αστυνόμοι, οι ινδιάνοι και οι σερίφηδες που τελικά παίζονται και ως παιδικά παιχνίδια έχουν βίαιες σκηνές.

Ενας ερευνητής είχε αναρωτηθεί: “Τί μαθαίνει άραγε ένα παιδί όταν ο ήρωας σκοτώνει τον κακό;

Οτι ο “κακός έχει άσχημο τέλος;” ή ότι “είναι καλό να σκοτώνεις τους κακούς;” Επειδή λοιπόν το φυσιολογικό παιδί ξεχωρίζει την πραγματικότητα από μια φανταστική κατάσταση, μπορούμε να πούμε ότι όταν “παίζει” τον αστυνόμο και “σκοτώνει” τον κακό, παίρνει την ευχαρίστηση που του δίνει το παιχνίδι και σε καμία περίπτωση δε σημαίνει ότι θα εφάρμοζε κάτι τέτοιο στην πραγματικότητα και ότι θα ευχαριστιόταν από μια τέτοια σκηνή.

Η παρακολούθηση στην οθόνη μιας βίαιης σκηνής μπορεί να παράγει θετικό αποτέλεσμα μέσω της “κάθαρσης”. Θυμηθείτε την αρχαία τραγωδία... Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία ο θεατής ταυτίζεται με τον ήρωα που προβαίνει σε βίαιες πράξεις και τα συναισθήματά του “καθαίρονται” χάρη στη μείωση της έντασης και το συναίσθημα ανακούφισης που προκαλεί η “νίκη” του “ήρωά” του.