Κατά τις δημόσιες εκδηλώσεις του συλλόγου μας, συχνότατα δεχόμαστε ερωτήσεις για το κόκκινο φέσι της παραδοσιακής αντρικής κρητικής φορεσιάς. Αρκετοί συντοπίτες μας, είτε από άγνοια ή από παρεξήγηση, συγχέουν το κόκκινο σπαστό φέσι με τη μακριά φούντα της κρητικής φορεσιάς με το κωνοειδές, τουρλωτό οθωμανικό φέσι, θεωρώντας ότι είναι το ίδιο πράγμα και, συνεπώς, ως οθωμανικό κατάλοιπο δε θα έπρεπε να είναι μέρος της παραδοσιακής μας ενδυμασίας, σε αντίθεση με το σαρίκι, που έχει επικρατήσει τις τελευταίες δεκαετίες.

Το φέσι, παρ’όλα αυτά, αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της επίσημης ανδρικής κρητικής ενδυμασίας εδώ και αιώνες. Το τύλιγαν περιμετρικά στο κεφάλι με μαντήλι έντονου χρώματος ή με σχέδιο λαχουριού. Μέχρι τα χρόνια του μεσοπολέμου, μάλιστα, απαντιόταν ακόμη στον γηγενή πληθυσμό. Το σαρίκι αντικατέστησε σχετικά πρόσφατα το φέσι στην κρητική φορεσιά ως κεφαλόδεσμος.

Πλήθος φωτογραφιών και σκίτσων αναπαριστούν Κρήτες επαναστάτες που με καμάρι ποζάρουν φορώντας το φέσι τους (ενδεικτικά αναφέρονται οι καπετάν Μιχάλης Κόρακας, Χατζημιχάλης Γιάνναρης, οι επαναστάτες του Θερίσου το 1905 και πλήθος άλλοι). Ανθρώπους, δηλαδή, που δε θα καταδέχονταν να φορέσουν οτιδήποτε παρέπεμπε συνειρμικά σε κατακτητή. Χαρακτηριστικό είναι το παρακάτω ιστορικό γεγονός: Το 1762 ο Κιαμήλ Αχμέντ Πασάς στέλνει μπουγιουρουλντί στον Οσμάν Αγά του Χάντακα ότι απαγορεύεται οι χριστιανοί να φορούν κόκκινο φέσι που να το τυλίγουν με έγχρωμη μαντήλα ή να φορούν κόκκινα και άσπρα στιβάνια.

Οι Κρήτες της εποχής αγνόησαν επιδεικτικά το συγκεκριμένο φιρμάνι• καμιά διάθεση δεν είχαν να απαρνηθούν την πατροπαράδοτη φορεσιά τους για το χατίρι του Σουλτάνου. Επίσης, οι Κρήτες της Προεδρικής Φρουράς εξακολουθούν να καλύπτουν ακόμη και σήμερα την κεφαλή με το χαρακτηριστικό κρητικό φέσι.

Η ουσιαστική γνώση της παράδοσης αλλά και η μεταφορά μας στην εποχή εκείνη μέσα από φωτογραφικό υλικό, σκίτσα και περιγραφές περιηγητών, ιστορικές και λαογραφικές έρευνες, μας βοηθούν να ξεπερνούμε τέτοιου είδους παρανοήσεις.

Άλλωστε, ας μην ξεχνάμε ότι το φέσι απαντάται, σε διάφορες εκδοχές, σε όλη την ανατολική μεσογειακή λεκάνη, όπως και η βράκα, το σαρίκι αλλά και πλήθος άλλα είδη ενδυμασίας, δίχως να «πιστώνεται» σε κάποιον συγκεκριμένο πολιτισμό της εποχής.

Εμείς ως σύλλογος προσπαθούμε να αναπαραστήσουμε με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη πιστότητα έθιμα, χορούς, ντοπιολαλιές αλλά και ενδυμασίες μέσα από την κρητική παράδοση. Την αντιμετωπίζουμε όχι ως μουσειακό είδος, αλλά ως κάτι εξελισσόμενο• σαν ένα ποτάμι που ρέει μέσα στους αιώνες και που μπορεί να μας εφοδιάσει με ανεκτίμητους θησαυρούς. Δε μας βρίσκουν, λοιπόν, σύμφωνους αναθεωρητικές πρακτικές, που στόχο έχουν να «καθαρίσουν» την κρητική παράδοση από ορισμένα χαρακτηριστικά της, επειδή κάποιοι –από άγνοια ή ημιμάθεια- θεωρούν ότι οφείλονται σε υποτιθέμενες «βαρβαρικές» επιδράσεις.

(Για το άρθρο αυτό μάς φάνηκε χρήσιμο το βιβλίο του Ιωάννη Τσουχλαράκη «Η ιστορία και η λαογραφία της Κρητικής Φορεσιάς», Αθήνα 1997, καθώς και το βιβλίο της Ευ. Φραγκάκη «Η λαϊκή τέχνη της Κρήτης», 1960).

Για το Παραδοσιακό Εργαστήρι Ηρακλείου.



Λευτέρης Κουγιουμουτζής

(Για το Παραδοσιακό Εργαστήρι Ηρακλείου).