Της Σοφίας Μακράκη

Η Πραγματική Αλήθεια δεν συμφωνεί με κάτι άλλο παρά μόνο με τον Εαυτό της, ό,τι λέγει αυτό και Είναι, και ό,τι Είναι αυτό και λέγει.

(Ενν. V.5.2.18-20)


Η ιστορίας της Φιλοσοφίας θέτει ως έναρξη της, τον φιλοσοφικό στοχασμό του Θαλή. Είναι ο πρώτος που ξεφεύγει από την επιρροή του μύθου. Προσπαθεί να ερμηνεύσει τον κόσμο, τα φαινόμενα που αντιλαμβάνονται οι αισθήσεις του με λογικό τρόπο. Ιδρυτής της φιλοσοφικής σχολής της Μιλήτου, μαθηματικός, φυσικός, αστρονόμος, μηχανικός, μετεωρολόγος.

Ένας από τους επτά σοφούς**. Όταν του πρόσφεραν τον χρυσό τρίποδα, σύμφωνα με τον χρησμό των Δελφών, «να δωθεί στον πρώτος στη σοφία», αυτός τον πρόσφερε σε άλλο, μη αποδεχόμενος τον τίτλο.

Ο Θαλής, γιος του Εξαμύου και της Κλεοβουλίνης, γεννήθηκε στη Μίλητο της Ιωνίας, το 640 ή 624 π.Χ. Από ενωρίς απέκτησε φήμη λόγω της οξύνοιας που διέθετε. Νεαρός ακόμα, λέει ο Ηρόδοτος, συνοδεύων το στράτευμα του Κροίσου, ο οποίος εκστράτευσε εναντίον του Κύρου, θα δώσει λύση ώστε να προσπελαστεί ο αδιάβατος ποταμός Άλυ, εκτρέποντας τα νερά του, μέσα σε μια τάφρο σε σχήμα μισοφέγγαρου. Την ίδια περίοδο, συμβούλευσε τους πολίτες της Μιλήτου να μη συμμαχήσουν με τον Κροίσο αλλά να απέχουν από την εκστρατεία εναντίον του Κύρου. Οι συμπολίτες του τον υπάκουσαν και έτσι όταν οι άλλες ιωνικές πόλεις υποδουλώθηκαν, η Μίλητος έμεινε αλώβητη.

Η φήμη του απλώθηκε σε όλη την Ιωνία, όταν έκανε ακριβή πρόβλεψη της έκλειψης του Ηλίου που έγινε την 28η Μαϊου του 585 π.Χ. Όταν επισκέφτηκε την Αίγυπτο, λέγεται ότι κατόρθωσε να μετρήσει το ακριβές ύψος, μιας πυραμίδας, από τη σκιά της, την ώρα που ο ήλιος ήταν σε κατακόρυφη θέση. Γεωμετρικό του επίτευγμα είναι το γνωστό θεώρημα (θεώρημα του Θαλή) που αναφέρει: όταν παράλληλες ευθείες τέμνονται από δύο άλλες ευθείες τότε τα τμήματα μεταξύ των παραλλήλων που ορίζονται στην μια τέμνουσα, είναι ανάλογα. ……

Είναι ο πρώτος που διατύπωσε ότι η αρχή του κόσμου δεν είναι κάποια θεότητα, όπως πίστευαν όλοι πριν απ’ αυτόν, αλλά πρέπει να είναι κάποιο στοιχείο, από τα τέσσερα ριζώματα που συνθέτουν τον κόσμο, (γη, νερό, αέρας, φωτιά). Στοχαζόμενος για την αιτία του κόσμου, αναζητώντας το πρωτογενές αίτιο, παρατήρησε διεισδυτικά τη φύση. Διαπίστωσε ότι το στοιχείο που μετέχει σε όλα και συνάμα υπερτερεί είναι το νερό. Όλα, σπέρματα, ζώα, άνθρωποι, αποτελούνται, κυρίως από νερό. Η επιφάνεια της Γης, επίσης, είναι καλυμμένη από τεράστιους όγκους νερού. Η έρευνα ετούτη τον οδήγησε να ισχυριστεί ότι η Αρχή του κόσμου είναι το νερό. Η ίδια η Γη, έλεγε, επιπλέει, όπως το πλοίο στη θάλασσα, πάνω σε ύδατα.

(Ο Αναξίμανδρος, μαθητής του Θαλή και διάδοχός του στη σχολή της Μιλήτου δεν θα υποστηρίζει αυτή την άποψη. Κατ’ εκείνον, αρχή της ζωής είναι το Άπειρον. Όμως, ούτε ο δικός του ο μαθητής, ο Αναξιμένης ενστερνίστηκε το Άπειρον ως αρχή της ζωής του κόσμου αλλά, υπέθεσε ότι βασικό συστατικό του κόσμου είναι ο Αήρ).

Στο Θαλή αποδίδονται διάσημα γνωμικά της αρχαιότητας. Όταν τον ρώτησαν τι είναι δύσκολο, απάντησε : «Γνώθι σ’ αυτόν», (να γνωρίσεις τον εαυτό σου). Επίσης, όταν ρωτήθηκε τι είναι το θείον είπε: «Εκείνο που δεν έχει ούτε αρχή ούτε τέλος». Στην ερώτηση πώς μπορούμε να ζήσουμε κατά τον πιο καλό αλλά και δίκαιο τρόπο, συμβούλευσε: «Εάν δεν κάνουμε οι ίδιοι εκείνα που κατηγορούμε στους άλλους” κ.λπ.

Ο πρακτικός βίος του Θαλή μάς αποκαλύπτεται μέσα από διηγήσεις ανεκδοτολογικού χαρακτήρα, διαφόρων συγγραφέων. Φαίνεται, παρά τη συνδρομή του στα πολιτικά πράγματα των ιωνικών πόλεων (είναι εκείνος που τους συμβούλευσε να δημιουργήσουν κοινό βουλευτήριο, το οποίο θα διεκπεραίωνε τις κοινές υποθέσεις των πόλεων) ότι προτιμούσε το μοναχικό στοχασμό.

Μια ιστορία, που δείχνει αυτήν τη συνήθεια του Θαλή, αλλά και την περιπαικτική διάθεση των ανθρώπων που δεν κατανοούν την έλξη που ασκεί η γνώση στους αληθινούς στοχαστές, διηγείται ο Πλάτων.

Μια νύχτα, καθώς ο Θαλής περπατούσε με το κεφάλι ψηλά, εξετάζοντας τα άστρα, σκόνταψε σε ένα πηγάδι και κόντεψε να πέσει μέσα στο άνοιγμα. Μια υπηρέτρια από τη Θράκη, όταν είδε την απροσεξία του Θαλή, τον πείραξε, λέγοντας του: “Θαλή, τι θες να μάθεις τι συμβαίνει στον ουρανό αφού δεν μπορείς να δεις τι συμβαίνει στα πόδια σου”;

Μια άλλη διήγηση, του Διογένη του Λαερτίου, φανερώνει τη δυνατότητά του να αποκτήσει πλούτο, αν και εφόσον το αποφάσιζε, αποδεικνύοντας ότι οι σοφοί είναι πτωχοί από επιλογή και όχι από ανικανότητα. Μια χρονιά προβλέποντας, από τα αστρολογικά σημάδια, πλούσια σοδειά λαδιού, ενοικίασε όλα τα ελαιοτριβεία της Χίου και της Μιλήτου, προς μεγάλη απορία των συμπολιτών του. Πράγματι, η παραγωγή ήταν πολύ μεγάλη εκείνη τη χρονιά και ο Θαλής υπενοικίασε ακριβά τα ελαιοτριβεία στους παραγωγούς που τα χρειάστηκαν.

Ο θάνατος του Θαλή επήλθε, όπως αφηγείται ο Διογένης Λαέρτιος, καθώς παρακολουθούσε ένα γυμνικό αγώνα, αποκαμωμένος από τη ζέστη και τη δίψα, την περίοδο της 58ης Ολυμπιάδας (548-545 π.Χ.) σε ηλικία 78 ετών.

Σημειώσεις: *Πατώντας πάνω στα ευδιάκριτα χνάρια, των μεγάλων εκπροσώπων του φιλοσοφικού στοχασμού, θα οδοιπορούμε, απ’ αυτή τη στήλη, κάθε Δευτέρα, παρακολουθώντας τη γόνιμη σπορά τους.

**Οι υπόλοιποι είναι: Ο Πιττακός ο Μυτιληναίος, ο Βίας ο Πριηνεύς, ο Κλεόβουλος ο Ρόδιος, ο Σόλων ο Αθηναίος, ο Περίανδρος ο Κορίνθιος και ο Χίλων ο Λακεδαιμόνιος.