Στο σημερινό μου σημείωμα, θα γράψω για τις μεταρρυθμιστικές απόπειρες των αδελφών Γράκχων, Τιβέριου και Γάιου, οι οποίες «σημαδεύουν» τα τέλη του 2ου αιώνα π.Χ. στη Ρώμη.

Και επέλεξα το συγκεκριμένο θέμα, λόγω της προεκλογικής περιόδου, που διανύουμε τις τελευταίες ημέρες και κατά την οποία πολλά θα ειπωθούν και θα γραφούν για κοινωνικές αλλαγές απ’ όσους διεκδικούν την ψήφο των πολιτών!

H EΠOXH

Πρώτα, θα ιδούμε το κοινωνικό και πολιτικό «κλίμα και περιβάλλον» της εποχής, που ζουν και δρουν οι Γράκχοι. Πηγή μας έμμεση ο Σαλλούστιος, ο Ρωμαίος ιστορικός. Οι Γράκχοι, λοιπόν, εμφανίζονται, όπως θα ιδούμε παρακάτω, στην πολιτική σκηνή της Ρώμης μετά το 133 π.Χ. και εμείς θα εξετάσουμε, στην παρούσα ενότητα του άρθρου μας, τα αμέσως προηγούμενα χρόνια. Έτσι, θα γίνει ευκολότερα κατανοητό για ποιο λόγο οι Γράκχοι έκριναν αναγκαίες κάποιες κοινωνικές μεταρρυθμίσεις και αγωνίστηκαν να τις υλοποιήσουν.

Από το 146 π.Χ., οι Ρωμαίοι, μετά τη νίκη του ύπατου Μόμμιου στη Λευκόπετρα της Κορίνθου, έχουν υποτάξει την Ελλάδα, που έγινε ρωμαϊκή επαρχία με το όνομα «Αχαΐα». Ο ελεύθερος βίος των πάλαι ποτέ παντοδύναμων πόλεων – κρατών του Ελλαδικού χώρου (Αθήνα, Σπάρτη, Θήβα, Κόρινθος, Δήλος κ.α.) σταματά, μετά από μακραίωνη διαδρομή, στην οποία, πέρα από τις κοινωνικοπολιτικές συγκρούσεις, έχουν να επιδείξουν λαμπρά πνευματικά επιτεύγματα και καλλιτεχνικά δημιουργήματα ( η γέννηση της αττικής τραγωδίας και κωμωδίας, ο «Χρυσός Αιώνας» του Περικλή, ο Παρθενώνας, η Λυκούργεια νομοθεσία κ.α.).

Ο 3ος Καρχηδονιακός πόλεμος, όταν τερματίζεται το 146/5 π.Χ., έφερε την οριστική καταστροφή της ιστορικής θαλασσοκράτειρας Καρχηδόνας από τους Ρωμαίους. Ο Σκιπίων Αιμιλιανός, επικεφαλής των ρωμαϊκών λεγεώνων, κατέστρεψε συθέμελα την αφρικανική άλλοτε υπερδύναμη, που από το 264 π.Χ. αντιστεκόταν σθεναρά, με Αμίλκα Βάρκα και Αννίβα, κατά τους Καρχηδονιακούς πολέμους στις προσπάθειες των Ρωμαίων να καθυποτάξουν την Καρχηδόνα.

Μετά την υποταγή της Ελλάδας και την καταστροφή της Καρχηδόνας, οι Ρωμαίοι κυριαρχούν σε ξηρά και σε θάλασσα στη Νοτιοανατολική Ευρώπη και – μολονότι η Αίγυπτος των Πτολεμαίων τούς κάθεται «κάρφος στο μάτι» – αποκαλούν τη Μεσόγειο θάλασσα «mare nostrum (: η θάλασσά μας)».

Παρά τις επιτυχημένες πολεμικές επιχειρήσεις των Ρωμαίων εκτός Ιταλικής Χερσονήσου, τα χρόνια μετά το 145 π.Χ., παρατηρούμε έντονη κοινωνική δυσφορία. Οφείλεται σε διάφορους λόγους, εκ των οποίων ξεχωρίζουμε την ανάγκη για αναδασμό της γης, η οποία θα προσέφερε σημαντική ανακούφιση στα λαϊκά στρώματα από την κοινωνικοοικονομική καταπίεση των κρατούντων και της Συγκλήτου.

Ας διαβάσουμε από το άρθρο της Ελένης Πετρή λίγα λόγια για το «κλίμα» της πριν την εμφάνιση των Γράκχων εποχής (http://www.diipetes.gr/html/dx_49.html). Γράφει, λοιπόν, η μελετήτρια: « […] Οι Ρωμαίοι αγρότες είχαν καταστραφεί. Η μικρή αγροτική ιδιοκτησία, μη μπορώντας να αντέξει στο συναγωνισμό των μεγάλων γαιοκτημόνων που στηρίζονταν στη μαζική χρησιμοποίηση της εργασίας των δούλων, απορροφήθηκε από τους μεγάλους γαιοκτήτες και οι αγρότες κατέφυγαν στις πόλεις και στη Ρώμη, όπου, όσοι είχαν το δικαίωμα του Ρωμαίου πολίτη, μπορούσαν να ζήσουν πουλώντας την ψήφο τους στις εκλογές.

Η οικονομική κρίση που ήταν κυρίως αγροτική, είχε επιφέρει με τη σειρά της και την ηθική κρίση στην Ρωμαϊκή κοινωνία, ιδιαίτερα μέσα στο στρατό, που αποτελείτο βασικά από Ρωμαίους αγρότες, που είχαν κάποια περιουσία με της οποίας την απώλεια αυτόματα έχαναν και το δικαίωμα να στρατεύονται.

Η αποσύνθεση της αγροτιάς είχε την αντανάκλασή της στην ηθική του στρατού. Η οικονομική και ηθική κρίση προκαλούν την πολιτική κρίση που βρίσκει την έκφρασή της αρχικά στην πάλη ανάμεσα στους πατρικίους και στους πληβείους, έπειτα στην πάλη ανάμεσα στους συγκλητικούς, αριστοκρατικούς κύκλους, που στηρίζονταν στους μεγάλους γαιοκτήμονες, και τα πλατιά στρώματα των μικρών και μεσαίων αγροτών […]».

O TIBEPIOΣ

Πρώτος από τα δύο αδέλφια εμφανίζεται στην πολιτική σκηνή ο Τιβέριος Γράκχος, μέσα σε τέτοιο κλίμα, το 133 π.Χ.. Εκλεγόμενος δήμαρχος στη Ρώμη, επιχείρησε, με τον «Αγροτικό Νόμο», να αλλάξει τα έως τότε δεδομένα. Όρισε, μεταξύ άλλων, ανώτατο όριο ιδιοκτησίας σε γη τα 500 πλέθρα. Έτσι, περιορίζει τη δύναμη των μεγαλογαιοκτημόνων και με αναδασμό της γης προσπαθεί να στηρίξει τους μικρομεσαίους ακτήμονες. Βαθμιαία, επιδίωκε να εξυγιάνει υπέρ των λαϊκών στρωμάτων όλους τους θεσμούς, οι οποίοι στήριζαν, εκείνη την εποχή, τη ρωμαϊκή δημοκρατία («respublica»).

Σύμφωνα με όσα σημειώνει η αφιερωμένη στα ρωμαϊκά νομίσματα ιστοσελίδα http://coinsmania.tripod.com/roman_coins/part11.htm για την εποχή του Τιβερίου Γράκχου, «μία καινούργια κοινωνική τάξη (equites ή ιππείς), που περιλάμβανε αποκλειστικά εμπόρους και εργολάβους, εμφανίστηκε στο μεταξύ στη δημόσια ρωμαϊκή ζωή. Για να αποκτήσει πολιτική δύναμη προσπάθησε να συμμαχήσει με τους πληβείους, που αγωνίζονταν για την αγροτική μεταρρύθμιση. Μια προσπάθεια σ’ αυτήν την κατεύθυνση έγινε από τον Τιβέριο Γράκχο, που εκλέχθηκε δήμαρχος το 133 π. Χ. Το νομοσχέδιό του, που προέβλεπε τον περιορισμό της εδαφικής ιδιοκτησίας και τον αναδασμό της δημόσιας γης, συνάντησε την αντίθεση της αριστοκρατίας της συγκλήτου».

Η ψήφιση όμως του αγροτικού νόμου δεν σήμαινε και οριστική επικράτηση του Τιβερίου. Οι οικονομικά δυνατοί, οι οποίοι απάρτιζαν τη συντριπτική πλειοψηφία των συγκλητικών, παρέμβαλαν συνεχώς εμπόδια. Ο Τιβέριος αποφάσισε, όμως, να εκθέσει υποψηφιότητα δημάρχου και για το επόμενο έτος. Ενδιάμεσα, εισήγαγε νόμο στην Εκκλησία του Δήμου, κατά τον οποίο διανέμονταν στους λαμβάνοντες αγροτικό κλήρο για έξοδα εγκαταστάσεως τα χρήματα, τα οποία είχαν περιέλθει στον δήμο των Ρωμαίων από την διαθήκη του βασιλέως της Περγάμου Αττάλου Γ’ του Φιλομήτορος. Επίσης, για να περιορίσει τη δύναμη των συγκλητικών, πρότεινε νόμο περί μειώσεως της στρατιωτικής θητείας, περί συγκροτήσεως των δικαστηρίων με ίσο αριθμό συγκλητικών και ιππέων (την ώρα που έως τότε τα στελέχωναν μόνο συγκλητικοί), καθώς και νόμο, που όριζε πως οι λαμβανόμενες αποφάσεις του δικαστηρίου υπόκειντο σε έφεση ενώπιον της Εκκλησίας του Δήμου.

Η «διαδρομή» του Τιβερίου θεωρείται «ορόσημο» στη ρωμαϊκή κοινωνικοπολιτική ιστορία, διότι όσο ήταν δήμαρχος αγωνίστηκε με όλες του τις δυνάμεις να προστατευθούν από τις κάθε λογής «αυθαιρεσίες» των συγκλητικών και των ευπόρων οι φτωχοί και οι μικρομεσαίοι. Σε αυτήν την πράξη πιθανώς είχε μάλλον κάθε είδους στήριξη και παρότρυνση από δυο Έλληνες φίλους του, τον στωικό φιλόσοφο Βλόσιο και τον ρήτορα Διοφάνη.

Το τέλος του ήταν οικτρό, αφού «πλήρωσε» την «κόντρα» του με τους συγκλητικούς το 123 π. Χ., όταν δολοφονήθηκε μαζί με οπαδούς του κατά τη διάρκεια μιας αναταραχής.

Καταλήγοντας ας επισημάνουμε πως ο Τιβέριος, για τον οποίο είναι αφιερωμένη μία από τις βιογραφίες του γνωστού Έλληνα συγγραφέα Πλουτάρχου και από την οποία αντλήθηκαν για το παρόν άρθρο πολλά στοιχεία, θέλησε να πετύχει το συμφέρον της “respublica” με εξισορροπημένα τα συμφέροντα τόσο των ακτημόνων όσο και των ευγενών και πλουσίων, κλίνοντας ο ίδιος τη νομοθεσία περισσότερο προς τους αναξιοπαθούντες.

ΓAΪOΣ KAI...

Τη χρονιά της δολοφονίας του αδελφού του, εκλέχθηκε δήμαρχος ο Γάιος Γράκχος, ο οποίος αναζήτησε στηρίγματα, για να συνεχίσει τη μεταρρύθμιση, στην τάξη των ιππέων και τους κατοίκους των επαρχιών. Όμως κι αυτός δολοφονήθηκε, το 121 π.Χ.. Η δολοφονία των δύο αδελφών, ίσως, θυμίζει και το τέλος των αδελφών Κέννεντυ, Τζον και Ρόμπερτ, στις Η.Π.Α. των 60’s. Οι διάφοροι εξωτερικοί πόλεμοι, τους οποίους περιγράφει ο Ρωμαίος ιστοριογράφος Σαλλούστιος, εναντίον του Ιουγούρθα (111-105 π.Χ.) και εναντίον των Κίμβρων και των Τευτόνων (102-101 π.Χ.) οδήγησαν στην άνοδο του Μάριου, που ήταν ο νικητής των πολέμων αυτών.

Αρχές του 1ου αιώνα π.Χ., λοιπόν, ενώ η κοινωνική «παρακμή και σήψη» θα φέρει τις «προγραφές» του Μάριου και του Σύλλα, τη Συνωμοσία του Κατιλίνα (63 – 62 π.Χ.), τη «δικτατορία» του Ιουλίου Καίσαρος (48 – 44 π.Χ.) και τους κατοπινούς έως το 31 π.Χ. (Άκτιο - επικράτηση Οκταβιανού) καταστροφικούς εμφυλίους πολέμους, τα ρωμαϊκά στρατεύματα θα μεταβληθούν σε «υποχείριο» των στρατηγών τους, επισπεύδοντας έτσι την κατάλυση της ρωμαϊκής δημοκρατίας και αδιαφορώντας για τα προβλήματα των πλατιών λαϊκών στρωμάτων.