Πώς βλέπει ο Σεφέρης τον πόλεμο του 1940

“Το Σεπτέμβρη του 1939 ο 2ος Παγκόσμιος Πόλεμος ξέσπαγε. Η ανθρωπότητα πριν ακόμα κλείσει τις πληγές από τον 1ο πόλεμο, πριν αποκαταστήσει καλά -καλά τα ερείπια και τις συμφορές εκαλείτο και πάλι να πληρώσει μεγαλύτερο τίμημα, περισσότερο αίμα.

Σʼ ένα μόνο μήνα οι σιδηρόφραχτες στρατιές του Χίτλερ σάρωναν κυριολεκτικά και καταλάμβαναν το Βέλγιο, την Ολλανδία, τη Δανία, το Λουξεμβούργο και τη Γαλλία. Η τύχη της Πολωνίας και της Νορβηγίας είχαν κριθεί πρωτύτερα. Η φασιστική Ιταλία του Μουσολίνι βιάζεται να μπει στον πόλεμο γιατί πιστεύει πως θα είναι σύντομος και δεν θα προλάβει να επωφεληθεί.

Πόλεμος ληστρικός, βασισμένος στον τυχοδιωκτικό υπολογισμό, ότι οι Δυτικές Δυνάμεις αιφνιδιασμένες, πολιτικά άτολμες, παράλυτες από το απροσδόκητο χτύπημα δεν θα προλάβαιναν, αλλά και δεν θα ήθελαν να αντιδράσουν.

Ο Αδόλφος Χίτλερ υπολόγιζε στην ανανδρία και ατολμία των άλλων. Στις 3 του Σεπτέμβρη κηρύσσουν τον πόλεμο κατά της Γερμανίας η Αγγλία και η Γαλλία και πολύ σύντομα το θέατρο του πολέμου επεκτείνεται σε όλη την Ευρώπη με μελλοντικές προεκτάσεις σε όλη την υδρόγειο.

Ο πόλεμος του 1940, για όσους τον ζήσανε συνειδητά, για τους ανθρώπους του πνεύματος, που είχαν φιλελεύθερες ψυχές βάραινε περισσότερο. Η Δικτατορία βούλιαζε τις ψυχές αυτές σʼ ένα σκοτάδι χωρίς προσδοκία φέγγους. Ο Δεύτερος Πόλεμος είχε απλωθεί και οι αρμοί της Ευρώπης τρίζαν κάτω από λεγεώνες αρμάτων του πιο σκληρού ολοκληρωτισμού.

Η Ελλάδα αμίλητη, ακίνητη περίμενε την ώρα της, το στόμα του λύκου.

“Ανοιξη μ.Χ”: με το ποίημα αυτό του Σεφέρη έχουμε άμεση εμπλοκή του ποιητή με τον επερχόμενο πόλεμο. Εδώ μάλιστα στο ποίημα αυτό δεσπόζουν τα γεγονότα της Τσεχοσλοβακίας, η παράδοση και η κατάληψή της από τον Χίτλερ το Μάρτη του 1939. Η ημερομηνία 16 Μαρτίου του ʽ39 συνδέει άμεσα την υποδομή του ποιήματος με το συγκεκριμένο γεγονός της τεμαχισμένης Τσεχοσλοβακίας. Στο ποίημα δεσπόζουν οι άσπροι γέροντες, που αδύναμοι να αναλάβουν τις ευθύνες τους, θα παραδώσουν την πατρίδα αμαχητί στον εχθρό.

“Μέσα στους φρέσκους ροδαμούς

στήθος γυμνό ως τις φλέβες

πέρα απʼ τη νύχτα

τη στεγνή

πέρα απʼ τους άσπρους

γέροντες

που συζητούσαν σιγανά

τι θα ʽτανε καλύτερο

να παραδώσουν τα κλειδιά

ή να τραβήξουν το σκοινί

να κρεμαστούνε στη θηλιά

νʼ αφήσουν άδεια σώματα

κει που οι ψυχές

δεν άντεχαν

εκεί που ο νους

δεν πρόφταινε

και λύγιζαν τα γόνατα.

Με τους καινούργιους

Ροδαμούς

οι γέροντες αστόχησαν

κι όλα τα παραδώσανε”.

Ξεκινώντας από τη στάση των πολιτών της Τσεχοσλοβακίας και επικρίνοντάς τους, ο ποιητής διακηρύσσει σε ολόκληρη την οικουμένη ότι το χρέος των πολιτών δεν είναι η παράδοση, αλλά ο αγώνας και η θυσία. Οπωσδήποτε το ποίημα είναι πολιτικό και μας δίνει την αντίσταση του ποιητή μπροστά στη φασιστική τυραννία και ακόμα την αηδία για την παθητικότητα και ανικανότητα των γερόντων της πολιτικής.

Γράφοντας στο Ημερολόγιό του για την κατάσταση της Ευρώπης, λίγες μέρες πριν (4 Μάρτη του ʽ39) επισημαίνει πως η Ευρώπη περνά την εποχή των Κυκλώπων. Ηρωικό δηλαδή στάδιο και επιστροφή στην άλογη βία και τη διάλυση κάθε πολιτικής οργάνωσης. Ακόμα την ίδια εποχή θα γράψει:

“Μια δύναμη του κακού βρήκε τον τρόπο να εξευτελίζει, να στραπατσάρει, να εκμηδενίζει ένα ολόκληρο κόσμο, βγάζοντας στην επιφάνεια την ιδιοτέλεια, τη δειλία, τη μικροπρέπεια, την ποταπότητα, που πάει να πιστέψει κανείς πως είναι οι βασικές ιδιότητες των ανθρώπων που κυβερνούν αυτό τον κόσμο. Η δύναμη αυτή του κακού έχει την όψη ενός τέλεια μηχανοποιημένου κτήνους, όλως διόλου ανεύθυνου, γιατί ο άνθρωπος και η ανθρωπιά δεν παίζει κανένα ρόλο στο σύστημά της. Βουλιάζεις εκεί μέσα χωρίς κανένα κλωνάρι για να κρατηθείς” (Μερ. Γ σελ. 113 Δευτέρα 10-4-1939).

Λόγοι σοφοί, αλλά και προφητικοί για την επερχόμενη θύελλα και την εκμηδένιση κάθε ανθρώπινης αξίας από τα ναζιστικά στρατεύματα.

Σʼ ένα άλλο πολιτικοσατιρικό ποίημα “Το άλογο της Μολδοβλαχίας” προφητεύει ο Σεφέρης τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο που φτάνει και τους ανθρώπους ανίδεους να αντιληφθούν το μέγεθος της συμφοράς, μια και το φοβερό δεν φαίνεται άμεσα. Μόνο που ο ποιητής αυτό το φοβερό το βλέπει γεμάτος αγωνία και τρόμο και με απόγνωση το περνά τόσο στα ημερολόγιά του, όσο και στη ποίησή του.

“Χλιμιντρά και ματώνει νύχια και δε χορταίνει”. Ο αδηφάγος πόλεμος. Οι ανησυχίες του ποιητή γύρω από τη με μαθηματική ακρίβεια επερχόμενη θύελλα διαγράφονται και στο ποίημά του “Μακρυγιάννης”, της ηρωικής εκείνης μορφής, που αναμετριέται με την τυραννία, αλλά και το δραματικό σκηνικό ενός κόσμου, που βρίσκεται οριστικά μέσα στον πυρετό μιας επερχόμενης δίνης.

“Κι οι μέρες τούτες

είναι σα να ζεις

μεσ την κοιλιά ενός ζώου

που το δέρνει η θέρμη

οι άνθρωποι στους δρόμους

φεύγουν και γίνονται

καθώς η λάσπη λιπαρή

ποτισμένη ιδρώτα.

Γνωρίζετε αδελφοί

ότι ο Αδάμ και η Εύα

είναι η αρχή εξ ης

το ανθρώπινο γένος

κατάγεται...”

Το ποίημα στη συνέχειά του είναι από τα πιο συγκλονιστικά της περιόδου πριν από τον πόλεμο. Στο ποίημα θα περάσουν ακόμη οι ανιστόρητοι τύραννοι και θα δώσει στο τέλος μια υποδειγματική μορφή ελεύθερου ήθους και πολιτικής αντίστασης.

Μήπως στο ποίημα “Η απόφαση της λησμονιάς” γραμμένο στο τέλος του 1939 δε φανερώνει το σκηνικό της σφαγής ενός πολέμου που μόλις αρχίζει, με το αίμα και τα κόκκαλα των ανθρώπων και με τα πουλιά που σφάξαν τις χωριατοπούλες.

“Κι όμως δεν ήταν

άλλα τα πουλιά που σφάξαν τις χωριατοπούλες.

Το αίμα κοκκίνιζε,

το γάλα πάνω στις

πλάκες του δρόμου

και τʼ άλογα τους

αθόρυβα σαν το λειωμένο

μολύβι ρίχνουν αδιάβαστα

σχήματα μέσα στις γούρνες.

Κι έσφιγγε η νύχτα

ολοένα τον κυρτό λαιμό της

που δεν τραγουδούσε γιατί

δεν είναι τρόπος να πεθάνει

αλλά χτυπούσε θερίζοντας

τα κόκκαλα των ανθρώπων

τυφλά.

Και δρόσιζαν τα φτερά της

τη φρίκη”.

Οι στίχοι τούτοι, διαγράφουν και αναδίνουν το κλίμα μιας φοβερής φρίκης. Στο ποίημα, που κυκλοφόρησε με τον τίτλο “Κίχλη” το 1946, σκιαγραφείται ανάγλυφα η θλιβερή ματαίωση του Ελληνισμού, μέσα από μια εμφύλια σφαγή, το αιώνιο παιχνίδι, από το μύθο των Ατρειδών και το μύθο του Οιδίποδα ως την τραγωδία της Μικράς Ασίας. Μόνο που τώρα η κορύφωση του δράματος βρίσκεται δίπλα μας και μεις την παρακολουθούμε αδύναμοι. Κι ακόμα η συντριβή, ο σφαγιασμός και η ισοπέδωση των ανθρώπων μέσα στη φρίκη του πολέμου.

Το ποίημα ξεκινά με “Το σπίτι κοντά στη θάλασσα”. Ενα σπίτι που οδηγεί τον ποιητή σε μνήμες ξεριζωμού και σφαγής και οδύνης. Οι μνήμες του Πολέμου.

Τα σπίτια που είχα

μου τα πήραν.

Ετυχε να ʽναι τα χρόνια

δίσεχτα· πόλεμοι, χαλασμοί,

ξενητεμοί,

κάποτε ο κυνηγός βρίσκει

τα διαβατάρικα πουλιά

κάποτε δεν τα βρίσκει·

το κυνήγι

ήταν καλό στα χρόνια μου·

πήραν πολλούς τα σκάγια,

οι άλλοι γυρίζουν

ή τρελαίνονται

στα καταφύγια”.

Τα σπίτια στο ποίημα εκφράζουν τη χαμένη πατρίδα. Το χώρο μέσα στον οποίο ο άνθρωπος στήνει τις μνήμες και τα όνειρά του.

Στο παραπάνω απόσπασμα βρίσκω να δένεται ο ξεριζωμένος πληθυσμός της Ιωνίας με τον ξεκληρισμένο πληθυσμού του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου, που σφαγιάζεται μέσα σε δίσεκτα χρόνια, αιώνιο θύμα μιας σκληρής μοίρας. Είναι οι άνθρωποι που τους συνέθλιψε ένας πόλεμος ωμός και εγκεφαλικός, σαν ένα στημένο κυνήγι.

Στις 11 Αυγούστου 1940 άρχισε η Ιταλία πόλεμο νεύρων εναντίον μας (Υπόθεση Νταούτ Χότζα, τορπιλισμός της Ελλης κλπ), ψάχνοντας να βρει αφορμή για να μας επιτεθεί. Οι Γερμανοί προσπαθούν να μας καθησυχάσουν ή αποκοιμήσουν. “Ο Φίρερ σας θαυμάζει, αλλά πρέπει να σώσετε τον τόπο σας από τα δεινά του πολέμου.

Συλλογισθείτε τις καταστροφές που θα υποστείτε. Ο Φίρερ σας αγαπά και θα σας ανταμείψει. Ανήκετε στη ζώνη επιρροής της Ιταλίας, παραδοθείτε και μη δημιουργείτε προβλήματα για να αποφύγετε τα δεινά. Με αυτά τα λόγια οι φασιστικές δυνάμεις προσπαθούσαν να παραπλανήσουν τους Ελληνες να παραδοθούν αμαχητί και να φανούν επιλήσμονες του χρέους των και της Ιστορίας. Υποχώρηση όμως στους παραλογισμούς του Αξονα εσήμαινε κατάργηση της Ελλάδας, της τιμής και της δόξας.

Η φασιστική Ιταλία, μετά από απανωτές προκλήσεις και μετά από το “ΟΧΙ” και την άρνηση του τότε κυβερνήτη Ι. Μεταξά, στο ιταμό τελεσίγραφο του πρεσβευτή Γκράτσι, να υποχωρήσει στις παράλογες απαιτήσεις μας κήρυσσε τον πόλεμο τα χαράματα της 28ης Οκτωβρίου.

Ο υπερήφανος ελληνικός λαός στο άκουσμα του “Οχι” του Μεταξά, βροντοφώνησε και αυτός με τη σειρά του αγέρωχα και αδίσταχτα όπως πάντα σε όλους τους κλυδωνισμούς του έθνους το δικό του όχι. Και “το όχι αυτό αντιλάλησε στην Πίνδο στο Μωράβα, ελεύθερη γεννήθηκα και δε θα ζήσω σκλάβα”.

“Οχι αντιλαλάει

απʼ την Πίνδο και το Σκρά

Ιταλός δεν θα πατήσει

στα ελληνικά βουνά.

Τα βουνά τα ποτισμένα

με το αίμα των νεκρών

που απʼ τους τάφους των

φωνάζουν εις τον ύπουλο

εχθρό.

Μουσολίνι μη μολύνεις

τʼ αγιασμένα μας οστά,

που παντού ʽναι

σκορπισμένα,

για τιμή για λευτεριά.

Οχι κράζει το Αρκάδι,

όχι ο Γέρος του Μοριά

όχι ο Καπετάν Κανάρης

με τα ένδοξα Ψαρά.

Οχι η μάνα, όχι ο γέρος,

όχι ο νέος, όχι η νιά,

όχι ιταλικό ποδάρι

στα ελληνικά βουνά...”

(Μ. Παπαμαστοράκη)

Από τα χαράματα λοιπόν της 28ης Οκτωβρίου του 1940 ακολουθούμε τη μοίρα μας, αμυνόμεθα του πατρίου εδάφους και της ιεράς προγονικής παρακαταθήκης. Οι Ελληνες αντιστέκονται και μεγαλουργούν και αυτό είναι παρήγορο και ενθαρρυντικό, για τα κράτη που δεν υπέκυψαν ακόμα.

Στο τέλος του βιβλίου της Ιωάννας Τσάτσου “Ο αδελφός μου Γιώργος Σεφέρης”, διαβάζουμε: “Στις 28 του Οχτώβρη του ʽ40, τα χαράματα, ο Γιώργος ανέβηκε στο σπίτι μας. Εκείνη την ώρα μόλις γύριζε από το υπουργείο του. Δεν είχα ύπνο. Περίμενα το χειρότερο, καθόμουνα. Με κοίταξε βουρκωμένος. Εχουμε πόλεμο. Μόνο ο Θεός. Το πρωί ήλθε στην εκκλησία και στάθηκε πλάι μου σιωπηλός, μικρός στην εικόνα του Χριστού. Ούτε αναμονή, ούτε ετοιμασία. Μια απερίγραπτη θλίψη, μα πάλι μια ελπίδα”.

Πώς τώρα ο Σεφέρης στέκεται στο “Οχι” του Μεταξά και πώς κρίνει την όλη του στάση αξίζει πιστεύω τον κόπο να παρακολουθήσουμε για να βγάλουμε τα συμπεράσματά μας.

“Το “Οχι” του Μεταξά ήταν μαζί με άλλα η αντίδρασή του στην προσωπική προσβολή και την απιστία που του είχε κάνει η τροφός του Γερμανία. Το ξύπνημα του λαού μας μπροστά στην αδικία ήτο απερίγραπτο. Στις 28 Οκτωβρίου, και όχι στις γιορτές του Σταδίου, ολόκληρος ο ελληνικός λαός είναι μαζί του, μαζί με την απάντηση που έδωσε στον Γκράτσι την Αυγή. Δεν κατάλαβε όμως ότι η μέρα εκείνη δεν επεκύρωνε τη δικτατορία, αλλά την κατάργηση. Διότι αν το ένιωθε έπρεπε να στείλει στα σπίτια τους, τους διάφορους ανάξιους, που τον περιστοίχιζαν και να μαζέψει γύρω του τους ανθρώπους που ήσαν ικανοί να τον βοηθήσουν στον τρομακτικό αγώνα όπου έμπαινε το Εθνος.

Ολους τους μέτριους, τους άψυχους, τους μικροκατεργάρηδες, τους ανθρώπους που δεν είχαν άλλο μέσα τους παρά το δέος της Γερμανίας, τους κράτησε. Ο Μεταξάς δεν μπόρεσε να καταλάβει ότι στις 28 Οκτωβρίου απαλλάσσονταν από το κλειστό περιβάλλον των κολάκων και γινότανε το πρόσωπο στη μεγάλη τραγωδία της Ευρώπης. Ο λαός από τη νάρκη της αδιαφορίας ξύπνησε σύσσωμος, μονομιάς, φρέσκος, ολοζώντανος.

Αλλά είναι ζήτημα αν η κράση του Μεταξά ήταν από εκείνες, που αισθάνονται τα μηνύματα της ψυχής του λαού. Ετσι ο άνθρωπος που καθώς λένε είχε επιτύχει την ένωση ολοκλήρου του ελληνικού λαού, την είχε επιτύχει γιατί είπε τη λέξη “όχι” που ήταν στις καρδιές όλων των πραγματικών Ελλήνων. Το όχι, σήμαινε πως η Ελλάδα θα πολεμούσε τον πιο επικίνδυνο πόλεμο της ιστορίας της με το μέρος εκείνων που χτυπούσαν τις φασιστικές δυνάμεις. Πώς ήταν δυνατό να συνδυαστούν τα δύο αυτά πράγματα; Τη λύση τη βρήκαν κουτοπόνηρα οι άνθρωποι του Μεταξά: “Ο πόλεμός μας δεν ήταν εναντίον του Αξονα. Ηταν μόνο πόλεμος εναντίον των στρατιωτικών δυνάμεων της Ιταλίας και όχι εναντίον της Ιταλίας”.

Αυτές τις σκέψεις όμως δεν τις κάνει ο αγνός λαός μας, το αδούλωτο και αθάνατο ελληνικό πνεύμα. Ο λαός μας ανεξάρτητα από ηλικία και φύλο σε όλα τα μήκη και πλάτη της χώρας, στον αέρα, στις στεριές και τις θάλασσες έδινε το “παρών”. Πόλεμος του 1940. Συναγερμός στη χώρα.

Τα κορίτσια των χωριών πρόσφεραν όλο το θησαυρό τους στο στρατό. Μεταξωτά σεντόνια που ύφαναν για την πρώτη νύχτα του γάμου των, τώρα τα έστελναν στα νοσοκομεία, ίσως για νεκροκρέβατα. Στις πόλεις οι γυναίκες νοσοκόμες. Οι μάνες έκλαιγαν. Νικητές αντιλαλούσαν θούρια. Μα όλοι απελπισμένοι περιμένανε το θάνατο. Ο απλός περίπατος του δικτάτορα Μουσολίνι στην Αθήνα δεν πραγματοποιείται και η υπεροψία του ταπεινώνεται.

Ο πόλεμος στην Αλβανία από τις δυνάμεις μας συνεχίζεται επιτυχώς να αναπτερώνει το πεσμένο ηθικό των αγωνιστών της Ευρώπης και ωθεί τις φιλελεύθερες μορφές της γηραιάς μας Ηπείρου να υμνήσουν τον αδούλωτο λαό μας.

“Στρεφόμαστε με αγάπη προς τον ελληνικό λαό. Η ιστορία του κάνει να ωχριά η ιστορία των ηρώων που τον γέννησαν. Πρώτος με μεγάλη μας χαρά έκανε να ξεφουσκώσει το μουσολινικό μπαλόνι. Χαιρετίζουμε την Ελλάδα, το μόνο λαό στον κόσμο που, ενώ πέθαινε κυριολεκτικά από πείνα, δεν εγκατέλειψε ωστόσο τα όπλα του”. Φρανσουά Μωριάκ.

Οι γενναίοι συνεχίζουν τις τιτανομαχίες στην Αλβανία μέχρι το τέλος του Μάρτη του 1941. Στις αρχές του Απρίλη οι σιδηρόφραχτοι του Χίτλερ που είχαν χάσει την υπομονή των άρχισαν να χτυπούν από παντού την χώρα μας.

Τώρα λοιπόν και οι Γερμανοί. Τα βομβαρδιστικά του, μεγάλα μαύρα πουλιά του θανάτου, αυλακώνουν τους ελληνικούς ορίζοντες και σπείρουν παντού τη φωτιά και το θάνατο. Σφυροκοπούν και ξυρίζουν το στρατό μας, που αμύνεται και πάλι, αλλά κάτω από το νέο βάρος, κάτω από το πέλμα και την πίεση δυο αυτοκρατοριών το μοιραίο είναι αναπόφευκτο. Ετσι επαληθεύτηκε και πάλι ο μύθος του λύκου και του προβάτου, που παίζεται σʼ όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης. Οι λύκοι καταβροχθίζουν αδιάκοπα καινούργια πρόβατα.

Στη συνέχεια κατοχή, πείνα, αλλά και αντίσταση του λαού μας ολοκληρώνουν το δράμα και την τραγωδία. Η μη υποδούλωση, η συνεχής πάλη, η αντίσταση στο στημένο Γολγοθά θα φέρουν και την ανάσταση.

Τελειώνω με το παράπονο και την πικρία πως η παγκόσμια κοινή γνώμη ξέχασε την προσφορά μας-στρατιωτική και ηθική-στη συμμαχική υπόθεση και στη διάσωση του ευρωπαϊκού χριστιανοουμανιστικού πολιτισμού, που τον απειλούσε τότε θανάσιμα ο ναζιστικός αντιουμανισμός.

Bιβλιογραφία

Βαγενά Ν. Ο ποιητής και χορευτής

Βίττι, Μαρ. Η Γενιά του ʽ30 (Ιδεολογία και μορφή)

Βίττι, Μαρ. Ιστορία Νεοελληνικής Λογοτεχνίας

Βίττι, Μαρ. Φθορά και Λόγος (Εισαγωγή στην ποίηση του Σεφέρη).

Βουτυερίδη Ηλία. Σύντομη Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας

Γιατρομανωλάκη Γ. Μεταφραστική θεωρία και πρακτική του Σεφέρη.

Γκίκα Σολ. Φιλοσοφικό Λεξικό

Δημαρά Κων. Ιστορία Νεοελληνικής Λογοτεχνίας.

Καλοδίκη Περικλή. Η Νεοελληνική Λογοτεχνία, τόμος 4ος

Καμπανάς Ηλίας. Αναλύσεις Νεοελληνικών κειμένων Γʼ Λυκείου τ. Βʼ

Καραντώνη Ανδρέα. Εισαγωγή στη νεότερη ποίηση

Καραντώνη Ανδρέα. Πεζογράφοι και πεζογραφήματα της γενιάς του ʽ30

Καραντώνη Ανδρέα. Η ποίησή σας μετά το Σεφέρη.

Καραντώνη Ανδρέα. Φυσιογνωμίες τόμοι Αʼ, Βʼ.

Κορδάτου Γιάννη. Ιστορία Νεοελληνικής Λογοτεχνίας.

Μαλάμου Τίμου. Η ποίηση του Σεφέρη και η κριτική μου

Μαστροδημήτρης Π.Δ. Νεοελληνική (Μελέτες και άρθρα, τομ. Αʼ, Βʼ)

Μαρωνίτης Δ. Η ποίηση του Γεωργίου Σεφέρη.

Ορφανίδης Νίκος. Η πολιτική διάσταση της ποίησης του Γ. Σεφέρη

Παναγιωτόπουλος Ι.Μ. Η Νεοελληνική Λογοτεχνία

Πολίτης Λ. Ιστορία της Νεοελληνικά Λογοτεχνίας, Αθ. 1979.

Σαχίνης Απ. Η σύγχρονη πεζογραφία μας, Αθήνα 1983, εκδ. τέταρτη.

Σαββίδης Γ. Αλληλογραφία (1930-1966)

Σαββίδης Γ. Εφήμερον Σπέρμα (1973-1978)

Σαββίδης Γ. Πάνω Νερά.

Σαχίνης Αποστ. Το νεοελληνικό μυθιστόρημα Αθ. 1980 εκδ. 5η

Σαχίνης Αποστ. Μεσοπολεμικοί και μεταπολεμικοί πεζογράφοι

Σαχίνης Αποστ. Τετράδια Κριτικής (Δεύτερη σειρά)

Σαχίνης Αποστ. Τετράδια Κριτικής (1η και 4η σειρά)

Σεφέρης Γιώργος. Δοκιμές. Τομ. 2. έκδοση 3η 1974.

Σεφέρης Γιώργος. Μεταγραφές. Διαφ. μεταφράσεις. Επιμελ. Γ. Γιατρομανωλάκη.

Σεφέρης Γιώργος. Χειρόγραφο Σεπτέμβρη ʽ41

Σεφέρης Γιώργος. Ποιήματα

Σεφέρης Γιώργος. Εξι και μια νύχτες στην Ακρόπολη

Σεφέρης Γιώργος. Ασμα Ασμάτων και Αποκάλυψη Ιωάννη (μεταφράσεις)

Σεφέρης Γιώργος. Ημερολόγια Καταστρ. Μέρες, Την έρημη χώρα και το Φονικό στην Εκκλησία του Ελιοτ (μετ. Σχόλια) κλπ.

Τσάκωνα Δημ. Ιστορία Νεοελληνικής Λογοτεχνίας

Τσάτσου Ιωαν. Ο Αδελφός μου Γιώργος Σεφέρης.

Τερζάκη Αγγ. Η Ελληνική Εποποιΐα του 1940-1941.

Τερζάκη Αγγ. Προσανατολισμός στον αιώνα. Εκδ. των Φίλων Αθ. 1963.

Καραντώνης Ανδρ. Ο ποιητής Γιώργος Σεφέρης.

Ελύτης Οδυσσέας. Ανοιχτά Χαρτιά.

Διάφορα εγκυκλοπαιδικά λεξικά κλπ. Δημοσιεύματα γύρω από το Σεφέρη.

Ελληνική Δημιουργία. Το έπος του 1940

Παγουλάτου: Βιογραφική εγκυκλοπαίδια Ελλήνων Λογοτεχνών

Νέα Εστία 1972: Αφιέρωμα στο Γιώργο Σεφέρη.

Βιβλιοθήκη Γενικής Παιδείας (10): Κύκλος Σεφέρη

Ελληνική Ανθολογία Ποιήσεως Μ. Περάνθη και διάφορα αφιερώματα στο Σεφέρη.