Μέρος 2ο

Το πλοίο Πελοπόννησος ιδιοκτησίας του εφοπλιστή Παληού ξεκίνησε από την Αθήνα με προορισμό την Σούδα της Κρήτης.

( Στο Ηράκλειο η εταιρεία Παληού διατηρούσε Πρακτορείο και ένα από τα 150 τηλέφωνα της πόλεως το έτος 1925, όπως αναφέρεται στην εφημερίδα ΜΑΖΙ, έκδοση των Πολιτιστικών κέντρων ΟΤΕ Κρήτης, αρ. 2, Ιούλιος 2003 )

Μετέφερε 315 στρατιώτες και χωροφύλακες από το μέτωπο της Μακεδονίας, οι περισσότεροι των οποίων ήταν τραυματίες και άρρωστοι, πολλά γυναικόπαιδα και 2000 σάκκους αλεύρι για τις ανάγκες του νησιού. Το πλοίο ήταν αργοκίνητο. Την Δευτέρα το πρωί 2 Οκτωβρίου 1917, δέχτηκε άνανδρη και πρωτοφανή επίθεση από γερμανικό υποβρύχιο. Οι στρατιώτες που βρισκόταν στο πλοίο ανταπέδωσαν με τα όπλα τους κανονιοβολισμούς του υποβρυχίου. Ο πλοίαρχος και τα μέλη του πληρώματος εγκατέλειψαν το πλοίο από δειλία με αποτέλεσμα να επικρατήσει πανικός κυρίως από τα γυναικόπαιδα. Η δειλία του καπετάνιου και του πληρώματος ήταν τέτοιας μορφής, που δεν υπέδειξαν, από την βιασύνη τους να εγκαταλείψουν το πλοίο, που είναι τα σωσίβια για να τα φορέσουν οι επιβαίνοντες. Όσοι μπήκαν στις δύο λέμβους που διατηρούσε το πλοίο για να σωθούν, πνίγηκαν από κακό χειρισμό, την στιγμή που κόπηκαν τα σχοινιά τους. Πολλοί στρατιώτες νομίζοντας ότι το πλοίο θα βουλιάξει έπεσαν στην θάλασσα. Αρκετοί απ’αυτούς πνίγηκαν. Οι υπόλοιποι αγωνίζονταν να κρατηθούν στην επιφάνεια. Ο πλοίαρχος του γερμανικού υποβρυχίου δεν πρόλαβε να τελειώσει το αποκρουστικό του έργο, να βουλιάξει την Πελοπόννησο, γιατί είδε τον καπνό από το Αγγλικό πολεμικό Reindeer που πλησίαζε και τράπηκε σε φυγή. Το Αγγλικό πολεμικό περισυνέλεξε όσους ήταν ακόμα ζωντανοί στα κύματα και ρυμούλκησε την Πελοπόννησο στο λιμάνι της Σούδας, στο οποίο έφτασαν την Δευτέρα 2 Οκτωβρίου τα μεσάνυχτα. Από τους κανονιοβολισμούς που χτύπησαν το πλοίο σκοτώθηκαν 8 στρατιώτες και ένας ανθυπολοχαγός, ο Μαθιουδάκης Αθανάσιος, χτυπήθηκε σοβαρά στο πρόσωπο. Πέθανε την άλλη ημέρα το πρωί. Και οι 9 νεκροί τάφηκαν στην Σούδα την Τρίτη 3 Οκτωβρίου. Από τους επιβάτες του πλοίου οι εφημερίδες της εποχής αναφέρουν ότι πνίγηκαν 59 στρατιώτες. Το φορτίο σώθηκε και μοιράστηκε στους Νομούς του νησιού.

Ο Δήμος Καστελλίου θρήνησε πέντε νεκρούς. Τον καθηγητή έφεδρο ανθυπολοχαγό από το Καστέλλι Μαθιουδάκη Αθανάσιο, τον στρατιώτη Φραγκιαδουλάκη Γεώργιο από το χωριό Λιλιανό, τον χωροφύλακα Ανδρεαδάκη Νικόλαο από το χωριό Μουχτάρω, τον χωροφύλακα Φραγκιαδουλάκη Νικόλαο και αυτόν από το χωριό Μουχτάρω και τον λοχία Φαρσαράκη Γεώργιο από το χωριό Αποστόλοι.

Μαθιουδάκης Αθανάσιος. Γιος του Ζαχαρία και της Ειρήνης ( το γένος Χρειασιδάκη ). Γεννήθηκε στο Καστέλλι το 1886. Ο Ζαχαρίας και η Ειρήνη είχαν και μια κόρη την Πηνελόπη, σύζυγο αργότερα του Ιωάννη Παπαδάκη ή Αναγνώστη.

Ο Μαθιουδάκης Αθανάσιος είχε σπουδάσει στην Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών και ήταν καθηγητής φιλόλογος. Πολιτικά ήταν οπαδός και φίλος του Ελευθερίου Βενιζέλου. Μάλιστα ένα παιδί που είχε βαφτίσει στο Καστέλλι το είχε βγάλει Λευτέρη ( τον Λευτέρη Καλαϊτζάκη – δεν ζει πλέον ). Ντυνόταν ωραία για την εποχή του και οι φίλοι του τον αποκαλούσαν λιμοκοντόρο. Ήταν συμμαθητής του Στυλιανού Σακόρραφου, γιατρού της διασποράς και μεγάλου ευεργέτη του Καστελλίου. Υπηρετούσε σαν ανθυπολοχαγός στον στρατό της Άμυνας. Όταν εγκατέλειψαν το πλοίο Πελοπόννησος ο πλοίαρχος με το πλήρωμα και επικρατούσε πανικός, προσπάθησε χωρίς να λογαριάσει κινδύνους να ελέγξει την κατάσταση. Έτρεχε δεξιά κι αριστερά να δίνει θάρρος και να καθησυχάζει τα γυναικόπαιδα. Τότε τον χτύπησε ένα βλήμα στο πρόσωπο ανάμεσα στα μάτια. Έζησε 24 ώρες και πέθανε την Τρίτη το πρωί 3 Οκτωβρίου. Κηδεύτηκε μαζί με τους υπόλοιπους, το απόγευμα της Τρίτης στην Σούδα. Ο άντρας της αδερφής του Πηνελόπης, Ιωάννης Παπαδάκης ή Αναγνώστης, πήγε δυο φορές στα Χανιά. Την πρώτη φορά κλήθηκε για να του παραδοθούν τα προσωπικά αντικείμενα του Θανάση και την δεύτερη μετά από κάποια χρόνια με το γαϊδουράκι του για να φέρει τα οστά του Θανάση στο νεκροταφείο του Καστελλίου. Το ταξίδι του κράτησε οκτώ ημέρες, τέσσερις να πάει και τέσσερις να επιστρέψει. Ο πρωτοπρεσβύτερος Καστελλίου Μαραυγάκης Γεώργιος έχει στην βιβλιοθήκη του κάποια από τα βιβλία του Θανάση Μαθιουδάκη. Μάλιστα σε ένα λεξικό απ’αυτά, εκδόσεως 1900, ο Θανάσης έχει κολλήσει μια φωτογραφία του με ιδιόχειρη υπογραφή του. Την φωτογραφία του την έχει σφραγίσει μάλιστα και με την σφραγίδα του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Υπάρχουν μνήμες ηλικιωμένων στο Καστέλλι που αναφέρουν ότι η αδερφή του Θανάση Πηνελόπη, μόλις έμαθε το μαντάτο, ξερίζωσε όλα τα μαλλιά της. Ήταν ο μοναδικός της αδερφός.

Για το Καστέλλι ήταν μεγάλη η απώλεια του Αθανάσιου Μαθιουδάκη. Το μέλλον ανοιγόταν μπροστά του, ένας εξαίρετος επιστήμονας, από τους λίγους εκείνης της εποχής.

Φαρσαράκης Γεώργιος. Γιος του Ιωάννη και της Τσιτσίνας από τους Αποστόλους. Ο Γιάννης και η Τσιτσίνα είχαν και άλλα τέσσερα παιδιά. Τον Μανόλη, τον Δημήτρη, την Καλλιόπη και την Μαρίνα. Λοχίας στον στρατό της Άμυνας. Η μοίρα το θέλησε όταν πνίγηκε ο Γιώργος να έχει πεθάνει από πνευμονία λίγες μέρες πριν και ο μικρός του αδερφός Μανόλης. Έτσι η δύστυχη Τσιτσίνα έκανε τα μνημόσυνα των παιδιών της μαζί. Στο σχολείο των Αποστόλων άριστος μαθητής, όπως έλεγε ο δάσκαλός του Σαμπαθιανάκης…Στο πλοίο Πελοπόννησος βρισκόταν μαζί με τον συγχωριανό του στρατιώτη Καρουζάκη Μανόλη του Ζαχαρία. Ο Φαρσαράκης Γιώργος νομίζοντας ότι θα βουλιάξει το πλοίο έπεσε στη θάλασσα. Ο συγχωριανός του ο Μανόλης που δεν έπεσε στη θάλασσα γλίτωσε την ζωή του ενώ ο Φαρσαράκης ο Γιώργος πνίγηκε. Η μητέρα του Τσιτσίνα δεν ήθελε να βλέπει τα βιβλία του γιου της Γιώργου να μην της τον θυμίζουν και τα μάζεψε για να τα κάψει. Τα πήρε και τα διέσωσε από την πυρά την τελευταία στιγμή ο συγγενής του Πετροδασκαλάκης Γιάννης.

Φραγκιαδουλάκης Γεώργιος. Γιος του Δημήτρη και της Στυλιανής από το χωριό Λιλιανό Πεδιάδος. Μοναχογιός. Με δύο αδερφές την Μαρία και την Σοφία. Υπηρετούσε στον στρατό της Άμυνας, στον 7ο Λόχο του 9ου Συντάγματος. Βρισκόταν στο κατάστρωμα του πλοίου Πελοπόννησος και χτυπήθηκε από βλήμα μιας εκ των οβιδών που έριξε εναντίον της Πελοποννήσου το γερμανικό υποβρύχιο. Τάφηκε στην Σούδα Χανίων. Μεγάλη στενοχώρια έφερε στο σπίτι του Δημήτρη Φραγκιαδουλάκη ο θάνατος του γιου του. Οι γονείς και οι αδερφές του δεν το ξεπέρασαν ποτέ.

Ανδρεαδάκης Νικόλαος. Χωροφύλακας, γιος του Ανδρέα και της Μαρίας από το Μουχτάρω. Τα αδέρφια του ήταν ο Γιώργης, η Σοφία, ο Μιχάλης, η Ελένη και η Γαρεφαλιά.

Εγκατέλειψε το πλοίο Πελοπόννησος νομίζοντας ότι θα βουλιάξει.

Πάλεψε με την θάλασσα αλλά χωρίς αποτέλεσμα.

Πνίγηκε εκείνο το πρωινό της Δευτέρας 2 Οκτωβρίου 1917.

Η μητέρα του η Μαρία δεν έφαγε ποτέ στην υπόλοιπη ζωή της ψάρια.

Ο Νικόλαος Μιζεράκης, που ζει σήμερα στο Μουχτάρω μαρτυρεί ότι τον βάφτισε η αδερφή του Ανδρεαδάκη Νίκου, Ελένη. Επειδή ακριβώς είχε πνιγεί ο αδερφός της, τον ονόμασε Νίκο.

Φραγκιαδουλάκης Νίκος. Γιος του Μανόλη και της Φανής από το Μουχτάρω. Ήταν χωροφύλακας αλλά είχε μεταταγεί στον στρατό της άμυνας και πήρε τον βαθμό του Λοχία. Επιβάτης της “Πελοποννήσου”. Έξι παιδιά είχε ο Μανόλης και η Φανή Φραγκιαδουλάκη. Τον Νίκο, τον Αντώνη τον Γιώργη, την Στυλιανή, την Μαρία και την Ελένη.

Ο Γιώργης σφάχτηκε στο Ηράκλειο από τους Τούρκους το 1897. Ο Αντώνης αξιωματικός επ’ανδραγαθεία στην Μικρασιατική Εκστρατεία. Ο Νίκος υπηρετούσε στο μέτωπο της Μακεδονίας στον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο. Όταν τορπιλίστηκε το πλοίο Πελοπόννησος έπεσε στην θάλασσα. Πάλεψε με τα κύματα μέχρι που τον περισυνέλεξε το αγγλικό πλοίο Reindeer. Αποβιβάστηκε στην Σούδα τα μεσάνυχτα της Δευτέρας. Όπως όλοι οι ναυαγοί χωρίς ρούχα, όπως γράφουν οι εφημερίδες της εποχής και σε άθλια κατάσταση. Κατάφερε να φτάσει στο Μουχτάρω αλλά στο μεταξύ είχε αρρωστήσει με πνευμονία. Έπεσε στο κρεβάτι και πέθανε μερικές μέρες αργότερα. Όταν πέθανε τάφηκε με τιμές και συνοδεία τιμητικού αγήματος που ήρθε για τον λόγο αυτό από το Καστέλλι.

59 στρατιωτών τον πνιγμό αναφέρουν οι εφημερίδες της εποχής, οι οποίοι βρισκόταν στο πλοίο Πελοπόννησος. Η καταγωγή των πνιγέντων και από τους τέσσερις νομούς της Κρήτης. Επίσημο κατάλογο δεν βρήκα. Όμως από τις έρευνες που έκανα στους Νομούς Χανίων και Ηρακλείου μπορώ να αναφέρω τα ονόματα 39 εξ αυτών, 22 από τον Νομό Ηρακλείου και 17 από τον Νομό Χανίων.

Πνιγέντες στρατιώτες από τον Νομό Ηρακλείου

1. Ανδρεαδάκης Νικόλαος, χωροφύλακας, Μουχτάρω

2. Ανυφαντάκης Εμμανουήλ, Μοχός

3. Αποστολάκης Νικόλαος, Άγιος Μύρωνας

4. Γιαμαλάκης Ζαχαρίας, Αρκαλοχώρι

5. Δασκαλάκης Ζαχαρίας, Μεγάλη Βρύση

6. Καλπαδάκης Ευάγγελος, Αρχάνες

7. Καμνάκης Ιωάννης, Μεγάλη Βρύση

8. Καπεδάκης Νικόλαος, Σταυράκια

9. Κλώτσας Δημήτριος, Καλό Χωριό

10. Κολομβοτσάκης Βασίλειος, Αρχάνες

11. Μαχαιριανάκης Κώστας, Καλό Χωριό

12. Παπαστεφανάκης Εμμανουήλ, Μαγαρικάρι

13. Σπανάκης Εμμανουήλ, Ρογδιά

14. Σπυριδάκης Εμμανουήλ, Ρογδιά

15. Συμνιανάκης Ιωάννης, Καλό Χωριό

16. Σφακιανάκης Ανδρέας, Στόλοι

17. Σφακιανάκης Νικόλαος, Μελέσες

18. Φαρσαράκης Γεώργιος, Λοχίας, Αποστόλοι

19.Φασουλάκης Αντώνιος, Ηράκλειο

20.Φουντουλάκης Ιωάννης, Βώνη

21.Φουστομανολάκης Μηνάς, Επισκοπή

22. Φροσυνάκης Εμμανουήλ, Καστέλλι ( Μεσσαράς )

Πνιγέντες στρατιώτες και χωροφύλακες από τον Νομό Χανίων

1. Βολάνης Μ., Λάκκοι Κυδωνίας

2. Γλακουσάκης Στυλιανός, επιλοχίας, Ροδοβάνι Σελίνου

3. Ζουμπουλάκης Γεώργιος, Κάστελλος Αποκορώνου

4. Καλογερής Γεώργιος, Υπενωμοτάρχης, Κάμποι Κυδωνίας

5. Κατσουλάκης Εμμανουήλ, Νέα Ρούματα Κισσάμου

6. Κουρμαντάκης Γεώργιος, Νίππος Αποκορώνου

7. Μαζοκοπάκης Ιωάννης, Ποταμίδα Κισσάμου

8. Μαραγκάκης Στυλιανός, Βούβες Κισσάμου

9. Μαραγκουδάκης Παύλος, Μουρί Αποκορώνου

10. Μπούχλης Νικόλαος, Ασκύφου Σφακίων

11. Μουζουράκης Ιωσήφ, Δέμπλα Κισσάμου, χωροφύλακας

12. Μουστεράκης Ιωάννης, Πρασσέ Κυδωνίας, χωροφύλακας

13. Ποταμιανάκης Μιχαήλ, Καρεφλιανά Κισσάμου, χωροφύλακας

14. Σκαράκης Στέφανος, Δραπανιάς Κισσάμου

15. Τσινάρης Μιχαήλ, Ασκύφου Χανίων

16. Φασαράκης Αντώνης, Χανιά

17. Φραγκόπουλος Δημήτριος, Χανιά

Ε π ί λ ο γ ο ς

Οι πόλεμοι πάντα, όποτε και αν γίνονται, συνοδεύονται από θλιβερά γεγονότα. Φέτος συμπληρώνονται 86 χρόνια από τις 2 Οκτωβρίου 1917, που ένα τέτοιο θλιβερό γεγονός συνδέθηκε με την ιστορία του πολύπαθου νησιού μας. Η άνανδρη επίθεση του γερμανικού υποβρυχίου εναντίον Ελληνικού επιβατηγού πλοίου, του Πελοπόννησος. Οι στρατιώτες μας που χάθηκαν ήταν από όλες σχεδόν τις περιοχές της Κρήτης. Το νέο διαδόθηκε σε όλες τις πόλεις και τα χωριά του νησιού. Βαρύς ο πόνος που έφερε το γερμανικό υποβρύχιο. Βαρύ και το πένθος.

Ο τόπος μας, όπως συνέβαινε πάντοτε σε όλους τους αγώνες, είχε το μερτικό του.

Στο Δήμο μας, ( του Καστελλιού ), θρηνήσαμε πέντε θύματα. Πέντε παλικάρια που χάθηκαν άδικα τον Οκτώβρη του 1917.

Τον Θανάση Μαθιουδάκη, τον Γιώργο Φαρσαράκη, τον Νίκο Ανδρεαδάκη, τον Νίκο Φραγκιαδουλάκη και τον Γιώργο Φραγκιαδουλάκη.

Τα χωριά τους το Καστέλλι, οι Αποστόλοι, το Μουχτάρω και το Λιλιανό

Αυτοί θυσιάστηκαν.

Εμείς δεν πρέπει να ξεχνούμε.

Παιδιά κι είντα γινήκανε του κόσμου οι γι αντρειωμένοι ;

Μηδέ στσι μέσες φαίνουνται μηδέ στσ’αναμεσάδες.

Κάτω στην άκρη τ’ουρανού, στην τέλειωση του κόσμου,

σιδεροπύργο χτίζουνε του Χάρου να χωστούνε.

Μ’ ο Χάρος μύγια γίνεται, μπαίν’ από παραθύρι

και βρίστ’ ομορφονιούς υγιούς, όμορφους κοπελιάρους,

κι εμπήκε κι εκοντάρευγεν ο Χάρος τσ’αντρειωμένους.

Μα ένας νιος, όμορφος γιος, ψηλαναμπουκωμένος,

του Χάρ’ αντροκαλίζεντον, του Χάρ’ αντροκαλιέται :

-Χάρε, σαν είσαι Χάροντας, σαν είσαι παλικάρι,

έλα να πα παλέψομε στο σιδερόν αλώνι,

απού’χει πάτους σίδερα και γύρους ατσαλένιους.

Κι επήγαν κι απαλέψανε στο σιδερόν αλώνι,

Απού’ χε πάτους σίδερα και γύρους ατσαλένιους.

Κι εφτά φορές τον έβαλεν ο νιος το Χάρο κάτω,

πάνω στ’ εφτά, πάνω στσ’ οχτώ, του Χάρο βαροφάνη,

πιάνει το νιο’ που τα μαλλιά και κάτω τονε βάνει.

Β ι β λ ι ο γ ρ α φ ί α

Περιοδικό Ιστορικά, τεύχος 124, 28 Φεβρουαρίου 2002

Νικολάου Καραγιαννάκη, Ηρώον Πολεμιστών, Χανιά Κρήτης, 1927

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, τόμος ΙΕ’

Εφημερίδα ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΝΕΑ, 3/10/1917, 4/10/1917, 5/10/1917

Εφημερίδα ΚΗΡΥΞ, 3/12/1916, 4/10/1917, 5/10/1917, 6/10/1917

Εφημερίδα ΝΕΑ ΕΦΗΜΕΡΙΣ, 4/10/1917, 5/10/1917, 6/10/1917, 7/10/1917, 8/10/1917, 10/10/1917

Εφημερίδα ΜΑΖΙ, τεύχος 2, Ιούλιος 2003

ΔΙΣ, η Ελλάς και ο πόλεμος εις τα Βαλκάνια, 1958

ΔΙΣ, αρχεία πεσόντων πολέμων

Σταμάτης Αποστολάκης, Ριζίτικα, 1993

Γιάννη Ευθυβ. Τσουδερός, Αφιέρωμα στην ιστορία της Κρήτης και ειδικότερα του Ρεθέμνου 1536 ως 1924, Ρέθυμνο 1995

Προφορικές διηγήσεις

Μιχάλης Μαλεγιαννάκης – Καστέλλι

Αθανάσιος Μαλεγιαννάκης – Καστέλλι

Πρωτοπρεσβύτερος Γεώργιος Μαραυγάκης – Καστέλλι

Κωστής Φραγκιαδουλάκης – Λιλιανό

Ζαχαρένια Χρηστάκη - Λιλιανό

Πετροδασκαλάκης Γιάννης – Αποστόλοι

Παντελάκης Γεώργιος - Αποστόλοι

Ανδρεαδάκης Μανόλης - Μουχτάρω

Φραγκιαδουλάκης Κωστής - Μουχτάρω