Του Κωστή Λαγουδιανάκη

γ. Ρωμαϊκή διοίκηση και ρωμαϊκά κέντρα

Ο ανθύπατος διοικητής στση κρήτης το τιμόνι

εξά ’χει σ’ όλο το νησί απού ριζοσκελώνει.

Για ένα χρόνο η εξά απού του δίδει η Ρώμη

ρωμαϊκό τ’ αμέντε ντου να προπατούν οι νόμοι.

Τα χτίργια να τα σοντηρά,τσι φόρους να σακιάζει

τραβάγιες κι αλληλομαχιές ντρέτα να τσι δικάζει.

Τσι πόλεις όσοι ρίζουνε να ’ναι Ρωμαίω φίλοι

παράδες κόβγουν άμα πει «ναι» το δικό ντου αχείλι.

Με μπιστικούς ορτάκηδες τη γ-Κρήτη κουλαντρίζει

ο ταμίας του κι ο πρεσβευτής τονέ παραχερίζει.

Ο διοικητής ορτάκηδες τσι εδικούς του φίλους

αντάμι και τσι μόνιμους έχει τσι υπαλλήλους.

Οι Ρωμαίοι δε ντα κάμανε όλα χουμά-κουτάλια

στα εδικά ντως προπατούν οι πόλεις τα δρομάλια.

Δεν είναι η διοίκηση η ψεσινή ντως ούργια

κι η Ρώμη δε γ-κακοθελά στα ψεσινά ντως χούγια.

Η Ρώμη ό,τι τη φελά φιλιώνει και βαστά το

κι έχει με το «Κοινόν Κρητών» η Ρώμη εδά κοινάτο.

Η καθέγλα εδά για το Κοινόν αλλαξονοματίζει

η Γόρτυνα τού δίδει εδά καθέγλα να καθίζει.

Και του Κρητάρχη τ’ όνομα εδά αλλάζει φώτι

ο «αρχιερέας» στο Κοινόν εδά ’χει θέση πρώτη.

Στση Ρώμης τη διοίκηση «Κοινόν» μπίτι για μπίτις

τάξε πως είν’ η γι-εμιλιά αλάκερης τση Κρήτης.

Στσ’ άξιους τσι διοικητές πλήσα Κοινού κανίσκια

τση μπόρεσης τως γράφουνε παίνια και συχαρίκια.

Διοικητή που δε φελά στση κρήτης το τιμόνι

αντιπατεί του το Κοινόν και του ανατσαρώνει.

Διοικητή που δε φελά και δε ντου βγαίνει πράμα

νουργιέται και γριφίζει του,τση Ρώμης πέμπει γράμμα.

Ανατσαρώνει το Κοινόν και μεγαλοφωνιάζει

«όχι» για το διοικητή απού δε γ-κάνει χάζι.

Ο αρχιερέας του Κοινού τ’ αντρίστικο ντου όχι

ο Κλαύδιος ο Τίμαρχος σε έπαινος του το ’χει.

Η Σύγκλητος με μάνιτα κι όργητα με το λίκι

του μηνυτεύγει για να’ ρθεί στη Ρώμη για τη δίκη.

Κι άλλα ξετρέχει το Κοινόν να διάξει και να κάμει

αθλητικούς και μουσικούς αγώνες με το νάμι.

Αγώνες πενταετηρικούς διάχνει με το χαέρι

και για να κόβγει νόμισμα δικό ντου έχει μαχαίρι.

Με τσι Ρωμαίους τση εξάς βαστά το σιναλίκι

κι ετσά ξετρέχει το Κοινόν χαέρι και βρετήκι.

Τη γ-Κρήτη απής τηνέ κεντά τση Ρώμης το γιαγκίνι

ριζοσκελώνει στο νησί «ρωμαϊκή ειρήνη».

Τση Ρώμης βάνει η Γόρτυνα έλιγο αντιπάτι

κι η Ρώμη καταστένει τη πρωτεύουσα πλουμάτη.

Ώσαμε του Σαρακηνού φανειά οθέ ντη γ-Κρήτη

πρωτεύουσας η Γόρτυνα έχει σαφί τη λήτη.

Έχει εδά η Γόρτυνα τση Ρώμης τα κανάκια

οι αθρώποι τζη πληθιαίνουνε,πλήσα ’ναι τα κονάκια.

Τση Ρώμης το σκουτελικό είναι ναοί και πύλες

θέατρα,αμφιθέατρα,αγάλματα και στήλες.

Του Πύθιου Απόλλωνα ναός και το Ισείο

Νυμφαίο και Πραιτώριο και Αγορά κι Ωδείο.

Στη Γόρτυνα πρωτεύουσας ανοίγει το ροδάμι

ξωμένει εκειά ο διοικητής και το Κοινόν αντάμι.

Εδά το νάμι τση Κνωσού λιγαίνει αγάλι-αγάλι

δεν έχει μπλιο πρωτεύουσας την ανοιχτή αγκάλη.

Βαστά για τ’ αντιπάτι τζη η Ρώμη αχτιμάνι

και δε ντηνέ πλουμίζει εδά ρωμαϊκό γιορντάνι.

Η Ρώμη μνια κι αμοναχή στη γ-Κρήτη απού δα πέψει

μνια ν-αποκία στση Κνωσού το χώμα δα κονέψει.

Τση αποικίας τα ξέτελα άθρωπος δε γρωνίζει

καλό,κακό ή ελληνικό το ύστερο βαΐζι.

Στη γ-Κρήτη οθέ ντα δυτικά τση πόλης πατανία

η Λάππα φαίνει ξομπλιαστή κι αντάμι η Κυδωνία.

Στση Ρώμης τσι εμφύλιους εβάλανε το μπέτη

για πάρτη τ’ Οκταβιανού κι αυτός εδά ραέτι,

στσι δυο τσι πόλεις ο Αύγουστος δίδει ελευτερία

του διοικητή απάλαφρη να ’ναι η αγγαρεία.

Το σιναλίκι έλιγο με τσι κουμανταδόρους

μα στσι Ρωμαίους πλερώνουνε κι οι δυο οι πόλεις φόρους.

Έχουνε σκιας εξά κι οι δυο,η Λάππα κι η Κυδωνία

το εδικό ντως νόμισμα κοπής να ’χουν ταμεία.

Στη γ-Κυδωνία θέατρο χτίζουν τση Ρώμης χρόνοι

ο λιόντας ο βενετικός σα ’ρθεί ξεχαμπετώνει.

Γκρεμίζει το το θέατρο του λιόντα το ανύχι

και χτίζει το πετροκοπιό τα νια τση πόλης τείχη.

Ώσαμε τα βυζαντινά τα πρώτα τα μαντάτα

αποκρατούνε και οι δυο,η Κυδωνία κι η Λάππα.

Μετρά κι η Ιεράπυτνα ρωμαϊκό αξάι

τα χτίργια τα ρωμαϊκά είναι ένα ν-αλάι.

Τα χτίργια τζη γερά πατούν,ρίζας γερές κολόνες

και στου καιρού τη χαλασά βαστούν πλήσους αιώνες.

Η Ρώμη οντέ ξάμωνε τη γ-Κρήτη τη μ-πλουμάτη

η Ιεράπυτνα γερό τση ’βαλε αντιπάτι.

Αντιλαψίδα σκιας εδά στο ξένο το σκοτίδι

δεν ήτανε πολλά βαρύ το κατακεφαλίδι.

Ξεπαραλεί ρωμαϊκός τση πόλης κι άλλος μίτος

κι είναι με νάμι τρίπαλιο η Κρητική η Λύττος.

Ένα ν-αλάι σόγεμο τση Λύττου οι Ρωμαίοι

το ελληνορωμαϊκό χαέρι είναι πέι.

Θέατρο μεγαλόφυλλο στη Λύττο έχει λήτη

το μέγαλος του ωστοσονά αλλού ποθές στη γ-Κρήτη.

Ανεζητά και βρίνει το του λιμανιού βρετήκι

η Λύττος με τη Χερσόνησο πλήσο ’χει σιναλίκι.

Όσοι θωρούν ξεσταίνουνται κι εδά στα κέντρα τούτα

τση Ρώμης μεγαλόφυλλα για τα νερά κουτούτα.

Κέντρα πολλά ρωμαϊκά ξαμώνει κι άλλα η χέρα

Αξός,Φαιστός,Ελεύθερνα,Σύβριτος και Απτέρα.

Καλοί Λιμένες,Μάταλλα,Λισσός και η Λεβήνα

στο Λιβυκό ρωμαϊκή φορούνε κολαΐνα.

Στσι χρόνους τσι ρωμαϊκούς,δεύτερο-τρίτο αιώνα(μ.Χ.)

του καλιμέντου ρέγουνται οι πόλεις διαλεγώνα.

Μέσα στα τείχη έλιγη εδά τση πόλης βούλα

πορίζει όξω για να βρει κατοικηριού πεζούλα.

Του χρόνου το γοργό φευγιό έλιγα έχει αφήσει

στσι πόλεις η ρωμαϊκή πως ήτανε η ζήση.

Επιγραφές ρωμαϊκές γλώσσα ’χουν και μιλούνε

τση ζήσης τσ’ αλλοτεσινής τα έχη μαρτυρούνε. Η κάθα πόλη σάικα ρεμέδιο και κολάι

για να μετρά ένα λουτρό στο εδικό τζη αξάι.

Τ’ αμέντε οι πόλεις σκώνουνε στσι εδικούς τως ώμους

για τα μαξούλια,τα νερά,τσι στράτες και τσι νόμους.

Περίτου οι πόλεις έχουνε τα μάθια ντως στσ’ αγώνες

να ’χουνε τσ’ άνοιξης εξά που διώχνει τσι χειμώνες.

Αγώνας πενταετηρικός παγκρήτιος με νάμι

οι αθλητές του Κρητικοί και ΄Ελληνες αντάμι.

Των Κρηταιέων το Κοινόν τσ’ αγώνες ρεμεδιάρει

να’ χει η Κρήτη αλάκερη το νάμι ντως μπροστάρη.





ΓΛΩΣΣΑΡΙ

αγάλι-αγάλι=σιγά-σιγά,με την πάροδο του χρόνου (το)αλάι=το πλήθος αλάκερος=ολόκληρος αλλαξονοματίζω=μετονομάζω (η)αλληλομαχιά=η εχθρική στάση και συμπεριφορά ανάμεσα σε πρόσωπα (έχω τ’ )αμέντε μου=προσέχω,επαγρυπνώ ανατσαρώνω=αντιστέκομαι ενεργά αντάμι=μαζί (η)αντιλαψίδα=η φωτεινή αναλαμπή αντιπατώ=αντιστέκομαι (το)αντιπάτι=η προβαλλόμενη αντίσταση (το)ανύχι=το νύχι (το)αξάι=μονάδα χωρητικότητας απάλαφρος=πολύ ελαφρύς αποκρατώ=διατηρούμαι (το)αχείλι=το χείλος (το)βαΐζι=αφήγηση,εξιστόρηση βαστώ το=διατηρώ (η)βούλα=η σφραγίδα (το)βρετήκι=η αμοιβή για την εύρεση και παράδοση αντικειμένου που είχε χαθεί (το)γιαγκίνι=η πυρκαγιά (το)γιορντάνι=το περιδέραιο γραντίζω=βρίσκω το μπελά μου γριφίζω=κρατώ «μούτρα» σε κάποιον,διαπληκτίζομαι (ο)διαλεγώνας=το δικαίωμα και η δυνατότητα επιλογής διάχνω=ενεργώ (το)δρομάλι=μικρός δρόμος έλιγος=πολύ λίγος,ελάχιστος (η)εξά=η εξουσία (τα)έχη=τα περιουσιακά στοιχεία (το)Ισείο=ναός της θεάς ΄Ισιδας (η)καθέγλα=η καρέκλα κακοθελώ=εχθρεύομαι (το)καλιμέντο=η προκοπή,το επιθυμητό καλό αποτέλεσμα καταστένω=τακτοποιώ,ανταμείβω (το)κατακεφαλίδι=το κτύπημα στο κεφάλι (το)κοινάτο=η κοινοπραξία,η συνεργασία (η)κολαΐνα=σύνολο ομοίων αντικειμένων που έχουν περαστεί από σπάγκο, αρμαθιά κουλαντρίζω=εξουσιάζω (το)κουτούτο=πήλινος αγωγός νερού,μικρή πηγή νερού (η)λήτη=η συζήτηση λιγαίνει=ελαττώνεται (το)λίκι=ο μίσχος,το κοτσάνι (η)μάνιτα=ο θυμός (το)μέγαλος=το ύψος,έκφραση για μεγάλο μέγεθος μεγαλόφυλλος=μεγαλόσωμος,πληθωρικός μηνυτεύγω=στέλνω μήνυμα μπίτι για μπίτις=ολότελα,πέρα για πέρα μπιστικός=έμπιστος μπλιο=πια (η)μπόρεση=η ικανότητα (το)νάμι=η φήμη,το καλό όνομα νουργιούμαι=σιγοκλαίω επί μακρόν ξαμώνω=στοχεύω ξεπαραλώ=ξηλώνω ύφασμα ή πλεκτό, μτφ.ομολογώ ξεσταίνομαι=εκπλήσσομαι (τα)ξέτελα=η ολοκλήρωση ξετρέχω=επιδιώκω ξεχαμπετώνω=ανασκάπτω από τα θεμέλια,γκρεμίζω ξωμένω=διανυκτερεύω οθέ=προς (η)όργητα=η οργή (ο)ορτάκης=ο συνεργάτης ούργιος=κλούβιος (το)παίνιο=ο έπαινος παραχερίζω=συνεπικουρώ (η)πεζούλα=επίπεδο τμήμα σε επικλινές χωράφι που διαμορφώθηκε έτσι για να μην κατολισθαίνει (το)πέι=η προκαταβολή περίτου=προπάντων (το)πετροκοπιό=το νταμάρι αλλά και η πληθώρα πετρών πορίζω=εξέρχομαι ρεμεδιάρω=φροντίζω,βρίσκω λύση ριζοσκελώνω=βγάζω βαθιές ρίζες και αναπτύσσομαι ρίζω=εξουσιάζω (το)ροδάμι=ο ανοιξιάτικος βλαστός σαφί=πάντα (το)σιναλίκι=οσυγχρωτισμός,η κοινωνική συναλλαγή σκιας=τουλάχιστο σόγεμος=υπερπλήρης σοντηρώ=παρατηρώ τάξε=σαν να (η)τραβάγια=η φασαρία, ο θόρυβος τρίπαλιος=παμπάλαιος (η)φανειά=η εμφάνιση, η φανέρωση φελώ=ωφελώ (το)φώτι=ο χρυσός σταυρός της βάφτισης (το)χαέρι=η προκοπή (δε γ-κάνω)χάζι=δε συμπαθώ κάποιον,δεν τον εκτιμώ (το)χούι=η συνήθεια χουμά-κουτάλια=άνω-κάτω ώσαμε=μέχρι ωστοσονά=τόσο πoλύ