Γράφει ο Δημήτρης Πατέλης, Επ. καθηγητής Φιλοσοφίας Πολυτεχνείου Κρήτης

Α’ ΜΕΡΟΣ

Με μεγάλη χαρά πληροφορήθηκα ότι ο Άγγελος Αντωνόπουλος θα παρουσιάσει στην Κρήτη το θεατρικό έργο «Ο Μάρξ στο Σόχο» του Χάουαρντ Ζην (στο Ηράκλειο από τις 4 έως και τις 6 Απριλίου στο κινηματοθέατρο «Αστόρια» τηλ. 2810-226746 και 226191).

Πρόκειται για ένα πολύ ενδιαφέρον και άκρως επίκαιρο θεατρικό έργο, το οποίο συνέγραψε ο διακεκριμένος ιστορικός και πολιτικός επιστήμονας, ριζοσπαστικών διαθέσεων, από τις ΗΠΑ, Howard Zinn. Ο συγγραφέας, γνωρίζει καλά την νοοτροπία και τις προσλαμβάνουσες παραστάσεις του κοινού των μητροπόλεων της κεφαλαιοκρατίας, γεγονός που του επιτρέπει, με έναν έντεχνο μονόλογο, με απλότητα και σαρκασμό, να συγκινήσει ακόμα και τη νεότερη - αδιάφορη πολιτικά – γενιά.

Ο συγγραφέας, με ένα ευρηματικό σενάριο (ο Μάρξ κατεβαίνει από τον άλλο κόσμο στη Γη!) και άφθονο χιούμορ, αναδεικνύει την επικαιρότητα θέσεων του Μαρξ και προσπαθεί να ανατρέψει στερεότυπα που αφορούν την προσωπικότητα, τη ζωή και το έργο του ιδιοφυούς επαναστάτη και επιστήμονα. Στερεότυπα που καλλιεργούνται και αναπαράγονται τόσο από ιδεολογήματα του ακραίου αντικομμουνισμού, όσο και από δογματικές αγκυλώσεις ποικίλων “μαρξιστών”.

Ο μεγάλος μας ηθοποιός και δάσκαλος Άγγελος Αντωνόπουλος -σπάνια περίπτωση ανθρώπου που συνειδητοποιεί το βάθος της κοινωνικής αποστολής του ποιείν ήθος-, ο οποίος επεξεργάζεται δραματουργικά και επικαιροποιεί το σενάριο, ενσαρκώνει στο θεατρικό σανίδι τον Μαρξ για τέταρτη σεζόν. Όπως μου εκμυστηρεύτηκε, όταν πρωτοξεκίνησε, ήθελε να δει δοκιμαστικά τι απήχηση θα είχε το εγχείρημα. Τώρα, μεσούσης της πρωτοφανούς παγκόσμιας κρίσης της κεφαλαιοκρατίας, το ενδιαφέρον του κοινού για το Μαρξ και το μαρξισμό κορυφώνεται, τη στιγμή που γίνεται όλο και πιο έκδηλη η θεωρητική πενία και η πρακτική αμηχανία των καθ' ύλην αρμοδίων. Ακόμα και άνθρωποι και έντυπα, που δεν θα μπορούσαν ούτε κατά διάνοια να θεωρηθούν μαρξιστικών αντιλήψεων (Financial Times, Times, κ.ά.), προσπαθούν να αναστοχαστούν την κρίση του συστήματος με μαρξικούς όρους και διερωτώνται: “ τι θα έλεγε ο Μαρξ για την κρίση;”. Τι είναι λοιπόν αυτό που εκτινάσσει στα ύψη τις πωλήσεις των έργων του Μαρξ και καθιστά τόσο δημοφιλή το θεατρικό μονόλογο για τον ίδιο;



Ποιος είναι ο Μαρξ και τι έκανε;



Ας αναφερθούμε επιγραμματικά στη ζωή και το έργο του. Ο Μαρξ (Marx) Καρλ Χένριχ γεννήθηκε 5.5.1818, στην πόλη Τριρ της Ρηνανίας Βεστφαλίας και πέθανε 14.3.1883, στο Λονδίνο. Είναι ένας μεγαλοφυής θεωρητικός και φλογερός επαναστάτης, ιδρυτής του μαρξισμού και των πρώτων διεθνών προλεταριακών οργανώσεων. Γιος γερμανοεβραίου δικηγόρου παρ' Εφέταις (η οικογένεια του οποίου υποχρεώθηκε να ασπαστεί τον προτεσταντισμό για να μπορέσει ο ίδιος να ξεπεράσει την επαγγελματική γκετοποίηση), φοίτησε αρχικά στη Νομική σχολή του Πανεπιστήμιου της Βόννης (1835-1836) και στη συνέχεια στο Βερολίνο (1836-41), όπου επιδόθηκε ιδιαίτερα στις φιλοσοφικές και ιστορικές σπουδές. Από τα γυμνασιακά του χρόνια είχε έναν βαθύ ανθρωπιστικό και αλτρουιστικό προσανατολισμό. Το 1837 προσχώρησε στην αριστερή πτέρυγα των νέων χεγκελιανών (οι οποίοι επιχειρούσαν τη θεμελίωση αθεϊστικών και δημοκρατικών θέσεων μέσω της φιλοσοφίας του Χέγκελ) μέσα από τις έρευνες του στη φιλοσοφία του δικαίου.

Στη διδακτορική διατριβή του (Διαφορά της Δημοκρίτειας και Επικούρειας Φυσικής Φιλοσοφίας, εκδ. Γνώση), εξετάζει την ιστορία της φιλοσοφίας (αρχαίας και Νέων Χρόνων) από την άποψη των εγχειρημάτων κριτικής της πραγματικότητας υπό το πρίσμα της δυνατότητας πρακτικής παρέμβασης στο κοινωνικό γίγνεσθαι (Αριστοτέλης, Χέγκελ, κ.ά.).

Ο εκ των πραγμάτων αποκλεισμός του νεαρού επαναστάτη από την πανεπιστημιακή σταδιοδρομία τον αναγκάζει να στραφεί στη μαχόμενη δημοσιογραφία από τις σελίδες της αστικοδημοκρατικής "Rheinische Zeitung", την αρχισυνταξία της οποίας αναλαμβάνει από τον Οκτώβριο του 1842. Η ενασχόληση του με τα ζητήματα της λογοκρισίας, της κοινωνικής διαστρωμάτωσης, της κατάστασης των εργαζομένων, της γραφειοκρατίας, κ.ά. τον οδηγεί σε περαιτέρω κριτική επανεπεξεργασία της φιλοσοφίας του Χέγκελ και του Φόυερμπαχ μέσω της εμβάθυνσης, από την κριτική της θρησκείας, στην κριτική της πολιτικής και της "κοινωνίας των ιδιωτών" (της σφαίρας της οικονομίας), ενώ του κινούν το ενδιαφέρον οι κομμουνιστικές ιδέες. Μετά την παραίτηση του από τη θέση του αρχισυντάκτη (που τελικά δεν απέτρεψε την απαγόρευση της εφημερίδας, 19.1.1843), επιδίδεται στη θεωρητική μελέτη των ζητημάτων που ανέδειξε η εμπειρική δημοσιογραφική του έρευνα.

Επεκτείνοντας και εμβαθύνοντας την έρευνα του στα ζητήματα της γραφειοκρατίας, της κρατικής ιεραρχίας, της εξουσίας και της διοίκησης, χρησιμοποιώντας και ξεπερνώντας ουσιαστικά την κριτική του Φόυερμπαχ, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι (σε αντιδιαστολή με τις χεγκελιανές απόψεις) το κράτος καθορίζεται από την οικογένεια και την "κοινωνία των ιδιωτών" (Κριτική της εγελιανής φιλοσοφίας του κράτους και του δικαίου, 1843, ελλην. εκδ. Παπαζήση, Αθήνα, 1978).

Μελετά την ιστορία υπό το πρίσμα της συσχέτισης κράτους - "κοινωνίας των ιδιωτών" [Κρόιτσναχ, καλοκαίρι 1843, όπου και παντρεύεται την αγαπημένη του, συνοδοιπόρο και βοηθό του Ζέννυ Φον Βεστφάλεν (1814-81)].

Μετοικεί στο Παρίσι (Οκτώβριος 1843). Εκεί μελετά τη σοσιαλιστική και κομμουνιστική βιβλιογραφία και την πολιτική οικονομία. Εκδίδει μαζί με τον Α. Ρούγκε το μοναδικό τεύχος της "Γερμανογαλλικής Επετηρίδας" ("Deutsch - Franzosische Jahrbucher", Φεβρ. 1844), στα δημοσιεύματα του οποίου οριστικοποιείται σχετικά η αντιφατική και δημιουργική μετάβαση του Μαρξ από τον (αντικειμενικό) ιδεαλισμό στον υλισμό και από τον επαναστατικό (αστικο-δημοκρατικό) ριζοσπαστισμό στον κομμουνισμό. Εδώ αναδεικνύει την αλλοτρίωση ως κοινωνική πηγή της θρησκείας και συνδέει την ανθρώπινη χειραφέτηση με την επαναστατική ιστορική αποστολή του προλεταριάτου, στο οποίο η φιλοσοφία βρίσκει "τα υλικά της όπλα", ενώ το προλεταριάτο βρίσκει στη φιλοσοφία "τα πνευματικά του όπλα".

Στα Οικονομικά και φιλοσοφικά χειρόγραφα (καλοκαίρι 1844, ελλ. εκδ. Γλάρος, Αθήνα, 1975) ο Μαρξ μέσω της κριτικής της πολιτικής οικονομίας εκθέτει σφαιρικά τις τότε απόψεις του για τη φιλοσοφία και τον κομμουνισμό, αναδεικνύοντας το φαινόμενο της αλλοτρίωσης -αποξένωσης, της αλλοτριωμένης εργασίας ως πηγής της ιδιωτικής ιδιοκτησίας και του κεφαλαίου. Οι απόψεις αυτές αντανακλούν την αντιφατικότητα του γίγνεσθαι της μαρξικής θεωρίας, όπου η περί αυτοαλλοτρίωσης του ανθρώπου αντίληψη (με τις ανθρωπολογικές επιδράσεις του Φόυερμπαχ) συνυπάρχει με την πολιτικοοικονομική εξέταση της σχέσης μεταξύ των τάξεων.

Με τη συνάντηση του Μαρξ με τον Ενγκελς στο Παρίσι (Αύγουστος 1844) όπου διαπιστώθηκε ταύτιση απόψεων (στις οποίες ο καθένας τους κατέληξε ανεξάρτητα και με διαφορετικό τρόπο), άρχισε η στενή φιλία και συνεργασία τους, πρώτος καρπός της οποίας ήταν η από κοινού συγγραφή της Αγίας Οικογένειας (1844, ελλ. εκδ. Αναννωστίδη, χ,χ.). Εδώ ασκείται κριτική στους νέους χεγκελιανούς, αναδεικνύονται οι πηγές του υποκειμενικού ιδεαλισμού τους και προωθούνται οι απόψεις που θα οδηγήσουν στην υλιστική αντίληψη της ιστορίας.

Η πρωσική κυβέρνηση απαιτεί από τη Γαλλία την απέλαση του Μαρξ (λόγω της συμμετοχής του στη γερμανόφωνη εφημερίδα "Vorwarts"), ο οποίος μετοικεί στις Βρυξέλλες (Φεβρ.1845).

Στις θέσεις για τον Φόυερμπαχ (Απρ, 1845) διατυπώνεται συμπυκνωμένα και αφοριστικά το περίγραμμα της τότε φιλοσοφίας του Μαρξ και η σχέση του με την προγενέστερη φιλοσοφία. Εδώ προσεγγίζεται η ουσία του ανθρώπου ως “το διατεταγμένο σύνολο των κοινωνικών σχέσεων” και αναδεικνύεται ο καθοριστικός ρόλος της πρακτικής .

Μαζί με τον Ένγκελς γράφει τη Γερμανική ιδεολογία (1845 -1846, δεν δημοσιεύθηκε όσο ζούσε, ελλην. εκδ. Gutenberg, Αθήνα, 1979), όπου διατυπώνεται με τη μορφή επιστημονικής υπόθεσης η πρώτη μεγάλη ανακάλυψη του Μαρξ η υλιστική αντίληψη της ιστορίας (ιστορικός υλισμός), η αντίληψη για τη δομή της κοινωνίας και την ιστορία της. Εδώ μεταξύ άλλων αναδεικνύει ως «απόλυτα αναγκαία πραγματική προϋπόθεση» της άρσης της αλλοτρίωσης τον υψηλό βαθμό ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων, χωρίς τον οποίο -όπως ο Μαρξ επισημαίνει προφητικά- το κομμουνιστικό εγχείρημα είναι ανέφικτο, δεδομένου ότι θα κατέληγε σε γενίκευση της φτώχειας και της στέρησης "και θα αναπαράγονταν αναγκαστικά όλες οι παλιές βρωμιές".

ΑΥΡΙΟ Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ