Του Κωστή Λαγουδιανάκη

19ο μέρος

Ο Πλάτανος τση Γόρτυνας χωργιού χτίζει κονάκι

του καπετά του Ρούβα γης είναι του Κατεχάκη.

Πλάτανος κισαμίτικος βρίνει νερό και χώμα

και θρέφεται το ψήλος του και ξεπερνά το δώμα.

Πλάτανος αμαριώτικη βέρα φορεί στη χέρα

η Καλιρρόη η Παρρέν Πλατανοθυγατέρα.

Τ’ αφθιά τα αλλοτεσινά γροικούνε Χατζηβέη

του Πελεκάνου η γι-εμιλιά Πλάτανο τονέ λέει.

Τα Καρπατσουλιανά εδά στο μπέτη άλλο φώτι

Πλάτανο τα φωνιάζουνε του Σέλινου οι τόποι.

Τ’ Οροπεδίου σόγεμη η βούργια η πλουμάτη

στσι ώμους του βαρά προυκιά απού ξυφαίν’ η Πλάτη.

Μπαξές στο δήμο Κεραμιών κι αθεί εκειά η βιόλα

χρώματα και μοσκοβολιές σκορπά η Πλατυβόλα.

Σκάφη μεραμπελιώτικη τη γης μετρά το μόδι

θέμελο του κατοικηριού εκειά το Πλατυπόδι.

Η Κάντανος τα πανιέργια τζη τ’ ασημοκουκλωμένα

έχει για τα Πλεμελιανά αρίφνητα πλεμένα.

Γεροποτάμου βάφτιση, οι Πλεύρηδες σαντόλοι

βαφτίζουνε τα Πλευριανά με λύρα και μπαμπιόλι.

Το Ιναχώρι εννιά χωργιά ο δήμος τα μονιάζει

ο ένας ο αποκλαμός Πλοκαμιανά φωνιάζει.

Τση Μεσαράς γενόκαλα έχει ο τόπος τούτος

λοήσιμα και τσ’ αθρωπιάς εί’ τζη Πλουτής το πλούτος.

Ριζά στα Αστερούσια και βλοημένη ώρα

στση Γόρτυνας το νταερέ τα γεύγεται η Πλώρα.

Με τ’ άρματα ’λωνέματα το όνομα ντου τα ’χει

άτζεμπας βάχτι του Φωκά χώνει το Πολεμάρχι.

Η Πολυθέα εδά-εδά κόβγει σα ντ’ ασφεντούρι

του πηγαϊδιού τη στόρηση, τ’ όνομα Πηγαϊδούρι.

Στα Αστερούσια βορνά η Πόμπια πέμπει φέξη

του Κόρακα η γέννα εκειά κι η πρώτη ντου η λέξη.

Αντίς να τρώνε το τυρί το κάνουνε ραέτι

πατούνε τα Ποντικιανά στο κρητικό αντέτι.

Τυφλό κι αν έχει ποταμό έχει κι εκειά ολπίδα

κηλαϊδισμό Μυθημνιανό έχει η Ποταμίδα.

Χωργιά κι αρχοντοκάλεσμα ξετρέχει η Πεδιάδα

μπροσθιάς μεντίλι οι Ποταμιές κερδαίνει κι η Λαγκάδα*.

Το Λιβυκό το πέλαγο το βγάνει το ιλάμι

στσ’ αγκάλης του τη φυλακή να είναι οι Ποτάμοι.

Η Σελένα στ’ ανατολικά ριζά ’χει τσ’ αμπρακάμους

μαλαματένιους στο λαιμό στσι Μέσα τσι Ποτάμους.

Τζίβη* στη μπάντα ντως τη μια, Σελένα ’πό την άλλη

Όξω Ποτάμοι αναμεσώς τά ρέμπουνται τα κάλλη.

Νερά,του δρόσους τα νερά, στου Θέρισου τα χτίρια

για τσι περάτες σόγεμα είναι τα Ποτιστήρια.

Πάνω Πουλιά,Κάτω Πουλιά,Πουλιές κι οι δυο κλωσσούνε

κάλλητα ξεπουλιάζουνε,τη νιότη κηλαϊδούνε.

Στση εμιλιάς το νέικο το στειακό σκουτέλι

Νέα Πραισός γροικούν’ εδά οι ψεσινοί Βαβέλοι.

Πρασά ποτίζει ο Πρασάς σε ψωμερό κηπούλι

κι έχει και Ευαγγελισμού κολάι και κουμούλι.

Πρασές στα μαδαρίτικα ανάπλαγα φυτεύγει

ο χρόνος, και ρεσπέρικος ίδρος τσι καλλιτεύγει.

Πρασές στα ρεθεμνιώτικα περβόλια και μποστάνια

του καλιμέντου στόρηση,τση προκοπής ζαμάνια.

Πρεβελιανά τω Βενετώ το όνομα μορτυρίκι

και το μονοφατσιώτικο πρεπίζουνε σταλίκι.

Τα αγιονικολιώτικα τα γιασεμιά,τα κρίνα

σκορπούνε τσι μοσκοβολιές κι άλλες σκορπά κι η Πρίνα.

Στα μυλοποταμίτικα λαγγός θεμέλια βάνει

κι έχει κατοικηριό ο Πρινές και ασκιανό εκειά κάνει.

Πρινές σε ρεθεμνιώτικο χώμα και δασονάρι

εκειά στση φύσης τσ’ ομορφιές το βγάνει το ζαράρι.

Πρινές του ανατολικού βγορίζει του Σελίνου

και χαίρεται απαρθινά τα κάλλητα του πρίνου

Σε επαρχίες ο Πρινιάς σε τρεις βάνει σταλίκι

κι έχει με κόσμο και ντουνιά φιλιές το σιναλίκι.

Στου Κόφινα τ’ ανάπλαγα βρίνει ο Πρινιάς το χώμα

και για χαΐρι ετσά λοής τελάλη έχει στο δώμα.

Το νάμι και τα κάλλητα τα ρέμπεται ο Πρίνος

στο μυλοποταμίτικο το νταερέ κι εκείνος.

Το δήμο Αρμένω ρέγεται,στο ψήλος αρμενίζει

όπου νεδιάσει και σταθεί το Πρόβαρμα βγορίζει.

Πρόδρομο σκώνουν τσ’ εμιλιάς οι ψεσινοί οι ώμοι

ο δήμος Πελεκάνου εδά βαφτίζει το Προδρόμι.

Ρωμαϊκά Πραιτώρια εδά ’ναι αποφόρια

Εδά τα Αστερούσια φωνιάζουνε Προτόρια.

Ελίγανε τση Πύρανθου τ’ αρχαίο τζη καλάθι

εδά στα Αστερούσια γροικάται το Πυράθι.

Στόρηση και κατοικηριό σάικα είναι πάτσι

αποκρατεί τση στόρησης Πύργος στο Μονοφάτσι.

Περίσσα η κουρούντιση κι ο φόβος είναι λίγος

τ’ αμέντε ντου στη γ-Κίσαμο έχει εκειά ο Πύργος.

Στο Τετραχώρι ο Πύργος του,σεφής στο Βενεράτο

και καλιμέντο έχουνε και προκοπής κοινάτο.

Βγοράδα και κουρούντιση στο Μεραμπέλο πράσσει

και η εξά του μπισμπιτού του Πύργου στο Βραχάσι.

Ανάδια ντου η πόλη Ιστρών και τω Ρωμαίω οι χρόνοι

εκειά ’χει εδά τη βίλλα ντου ο Πύργος και νταλώνει.

Νεδιάζει απής τη μαυρική και του πολέμου αθάλη

και έχει Πύργο η Κίσαμος βιγλάτορα και πάλι.

Μαντάτο οι όψιμοι καιροί κατοικηριού ’χουν νέο

Πύργο θεμελοχτίζουνε στο δήμο τω Λαππαίω.

Πλήσα αμπελοχώραφα και καλλουργά και ρίζει

μοσχάτος είν’ ο τόπος τση,Πυργού στου Μαλεβίζι.

Πλουμάτα κισαμίτικα και σκολινά τα ρούχα

απού γκινιάζει και φορεί κι ακνογελά η Ραβδούχα.

Τ’ όνομα τση Ρωμαϊκής Ραμνούς το περασμένο

μπέλικι έχει η Ραμνή στο δήμο των Αρμένω.

Το Ρέθεμνος τση Ρίθυμνας νάμι νεροπλουμάτο

Φορτέτσα έχει βιγλάτορα η πόλη τω γραμμάτω.

Κοπροκεφάλα στειακή νερό στα χώματα τζη

η Ρίζα βρίνει και εκειά έχει τη γ-κοιμηθιά τζη.

Στση Δίκτης τα ανάπλαγα το εδικό τζη χάκι

η Ρίζα ρίζει ντο εκειά και στένει το κονάκι.

Στου παπουριού τ’ ανάπλαγα εκειά η Ρογδιά ριζώνει

αρίφνητη η βγοράδα τζη,του Κάστρου ’ναι μπαλκόνι.

Ινναχωρίου ορταγιά κι ανάπλαγα Κουτρούλη*

ρέμπεται κι έχει η Ρογδιά το ρογδιανό μαξούλι.

Η κιοφτελιά η ψεσινή βρίνει νερό φληγγάτο

κλιβάζει με Ροδάκινα, τ’ Απάνω και το Κάτω.

Στο Σέλινο Ανατολικά ρόδο το Ροδοβάνι

και σύντοιχά ντου τσ’ Έλυρος ραίνει το τουλουπάνι.

Σουσούμια κισαμίτικα και ροδωπές οι βούλες

στου Ροδωπού μονιάζουνε και κηλαϊδούνε ούλες.

Τρουλί, παπούρι ξέκορφο,βυζαντινό ’χει κάστρο

κι η Ρόκκα η Καστρόπορτα Μυθημνιανό ’ναι άστρο.

Στα Αστερούσια ριζά τ’ Ασφεντιλιά* ντου πράσσει

κι αποκρατεί στο τρίπαλιο Ρύτιον το Ροτάσι.



ΓΛΩΣΣΑΡΙ



(η)αθάλη=η χόβολη αθεί=ανθίζει,προοδεύει ακνογελώ=χαμογελώ,υπομειδιώ (έχω τ’) αμέντε =προσέχω,επαγρυπνώ (οι)αμπρακάμοι=χρυσές ή ασημένιες χάντρες για γυναικεία περιδέραια ανάδια=απέναντι,αντίκρυ (τα)ανάπλαγα=οι πλαγιές του βουνού (το)αντέτι=η συνήθεια,το έθιμο απαρθινά=αληθινά,πράγματι (ο)αποκλαμός=το πλοκάμι,το παρακλάδι αποκρατεί=κατάγεται, προέρχεται (το)αποφόρι=το ξαναφορεμένο ρούχο,το χρησιμοποιημένο αρίφνητα=αμέτρητα (ο)ασκιανός=ο ίσκιος Ασφεντιλιάς:υψ. 979 μ. άτζεμπας=άραγε (το) βάχτι=συγκεκριμένη χρονική περίοδος του παρελθόντος (η)βγοράδα=η άπλετη θέα (η)βούλα=η σφραγίδα,ιδιαίτερο χαρακτηριστικό (τα)γενόκαλα=οι γονικές κληρονομιές γεύγομαι=γευματίζω,δοκιμάζω,απολαμβάνω χαρές γκινιάζω= εγκαινιάζω (το)δασονάρι=το δασάκι, αλσύλιο (το)δρόσος=η δροσιά (το)δώμα=η στέγη ελίγανε=λιγόστεψε (το)ιλάμι=η απόφαση,η κρίση (το)καλιμέντο=η προκοπή καλλιτεύγω=καλλιεργώ χέρσο για να το καταστήσω αποδοτικό (το) κατοικηριό=ο τόπος κατοικίας κερδαίνω=κερδίζω (το)κηπούλι=μικρός κήπος που φροντίζεται ιδιαιτέρως (η)κιοφτελιά=η ροδακινιά κλιβάζει(επί δέντρων)ακουμπούν τα κλαδιά στο έδαφος από το βάρος της καρπών της μεγάλης παραγωγής (η)κοιμηθιά=η φωλιά του λαγού,ο τόπος κατοικίας (το)κολάι=η φροντίδα,η περιποίηση (το)κοινάτο=η κοινοπραξία,η συνεργασία (η)κουρούντιση=η περίφραξη,η προστασία (ο)λαγκός=η λαγκαδιά λοήσιμα=ποικίλα (το)μαξούλι=η σοδειά (το)μαρτυρίκι=το σταυρουλάκι που μοιράζει ο νονός στους καλεσμένους της βάφτισης (η)μαυρική(του)πολέμου=οι ολέθριες συνέπειες (το)μόδι=βυζαντινό μέτρο σιτηρών(μόδιον),που ήταν το 1/6 του μεδίμνου,8,75 λίτρες μονιάζω=συνενώνω (το)μπαμπιόλι=παραφθορά του θιαμπόλι,φλογέρα μπέλικι=μήπως μπισμπιτού=εξολοκλήρου (η)μπροσθιά=η πρωτιά (το)νάμι=η φήμη ναμουντάνικος=ξακουστός νεδιάζω=εμφανίζομαι,γίνομαι ορατός (ο)νταερές(επί δέντρων)=ο χώρος που καλύπτει περιφερειακά ένα δέντρο νταλώνω=προσφέρω (το)ξέκορφο=το πιο ψηλό σημείο ξεπουλιάζω=εκκολάπτω ξετρέχω=επιδιώκω ξυφαίνω=ολοκληρώνω την ύφανση, αποπερατώνω (το)παπούρι=ο λοφίσκος,το υψωματάκι πάτσι=ισοπαλία πατώ=συνηθίζω,τηρώ το έθιμο (ο)περάτης=ο διαβάτης,ο περαστικός πλεμένα=πλεχτά πλουμάτη=διακοσμημένη (η)πρασά=η πρασιά,το φυτώριο πράσσω=συχνάζω πρεπίζω=εκτιμώ,τιμώ ραίνω=περιφέρομαι ρέμπομαι=απολαμβάνω ρεσπέρικος=γεωργικός (τα)ριζά=οι πρόποδες του βουνού ρίζω=εξουσιάζω ροδωπός=ροδοκόκκινος (ο)σεφής=ο γείτονας (το)σιναλίκι=η συναναστροφή (το)σκουτέλι=μικρό πήλινο πιάτο προσφοράς φαγητού (τα)σουσούμια=τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά ανγνώρισης (η)στόρηση=η ανάμνηση Τζίβη:υψ. 1664 μ. (το)τουλουπάνι=λεπτό μπαμπακερό ύφασμα περιτυλίγματος (το)τρουλί=μικρός σωρός,η κιρφή του τρίπαλιος=παμπάλαιος (το)φληγγάτο=αγωγός νερού (το)φώτι=ο χρυσός σταυρός της βάφτισης δώρο του νονού (το)χαΐρι=η προκοπή ψεσινός=περασμένος ψωμερός=αποδοτικός

e-mail:[email protected]