Του Γεωργίου Φλουρή συνταξιούχου δασκάλου

Πολλοί θεωρούν ότι η Νεοελληνική Λογοτεχνία αρχίζει με το τέλος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας το 1453. Αυτό όμως δεν πρέπει να είναι απόλυτο, γιατί η Ελληνική γλώσσα και ο νεοελληνικός πολιτισμός διαμορφώνεται από τον 10αιωνα.

Βέβαια, τα χαρακτηριστικά στοιχεία που δείχνουν τη μετάβαση από την μια εποχή στην άλλη είναι δύσκολο να εντοπιστούν, γιατί η διαμόρφωσή τους προχωρεί συνήθως με αργό ρυθμό. Τα στοιχεία αυτά εντοπίζονται στη γλώσσα, τον τρόπο έκφρασης, τη στιχουργική, τη θεματική ανανέωση κ.α. Η γλώσσα περνά από την αρχαΐζουσα των λογίων στην ζωντανή ομιλούμενη γλώσσα, που όμως παρουσιάζει πολλές φθογγολογικές και συντακτικές αλλαγές.

Στον εκφραστικό τρόπο συναντούμε τα πρώτα ποιήματα που είναι γραμμένα στη νεοελληνική γλώσσα (παραλΛαγές, ακριτικά τραγούδια και τα ερωτικά που γράφτηκαν το 15ο αιώνα και μοιάζουν με τα κλέφτικα πουγράφτηκαν το 18ο αιώνα). Στη στιχουργική χρησιμοποιείται πολύ ο ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος στίχος στη λόγια και δημοτική ποίηση. Κατά τον 14ο αιώνα εισάγεται και η ομοιοκαταληξία η οποία όμως δε χρησιμοποιείται στα δημοτικά τραγούδια. Τα θέματα που διαπραγματεύεται η λογοτεχνία εκείνης της εποχής είναι: τα διδακτικά ποιήματα, τα ηθικοδιδακτικά, τα θρησκευτικά και η υμνογραφία.

Τότε γράφτηκαν τα σημαντικότερα ποιητικά έργα σε κρητική διάλεκτο με τους κυρίους εκφραστές τους το Γεώργιο Χαρτάτζη και Βιτσέντζο Κορνάρο.

Με την Ερωφίλη θα ασχοληθούμε σήμερα που ως δράμα παρόλο που παρουσιάζει κάποια αδύνατα σημεία μπορεί να συγκινήσει όπως και πριν από τέσσερις περίπου αιώνες συγκινούσε το κοινό.

Από άποψη γλωσσική και λαογραφική η Ερωφίλη αποτελεί ανεκτίμητο μνημείο. Η δημοτική γλώσσα και μάλιστα η κρητική διάλεκτος, σπάνια παρουσιάζεται τόσο φυσική και απαλλαγμένη χυδαίων λογιοτατισμών όσο η Ερωφίλη του Χορτάτζη.

Ο γνωστός τυπογράφος και συγγραφέας του προλόγου της Ερωφίλης της έκδοσης που έγινε 1676, Νικόλαος Γλυκύς, λέει: “Η Ερωφίλη είναι τραγωδία μελίρρυτος και γλυκοδιήγητος εις την φυσικήν της γλώσσαν την κρητικήν”.

Πότε όμως γράφτηκε η τραγωδία; Με μεγάλη πιθανότητα ακρίβειας η Ερωφίλη γράφτηκε στα έτη 1581 μέχρι το 1637 και τούτο γιατί το 1581 εκδόθηκε στην Πάρμα της Ιταλίας η “Ελευθερωμένη Ιερουσαλήμ του Τουρκουάτου Τάσσου από την οποία ο Γεώργιος Χορτάτζης έχει δανειστεί ορισμένες πράξεις, κατά δε το έτος 1637 έχει ήδη πεθάνει ο ποιητής.

Για τον ποιητή της Ερωφίλης έχουμε σχετικά λίγες πληροφορίες. Οι Χορτάτζηδες ή επί το λογιότατο Χορτάκιοι είναι κατά την παράδοση άνθρωποι επιφανείς που ήρθαν κι εγκατεστάθηκαν επί Αλεξίου Β’ Κομνηνού στην “Μεγαλόνησον του Μυρτώου” δηλ. την Κρήτη και από εκεί διασκορπίστηκαν στην Επτάνησο την Ιωνία και άλλες χώρες του Ελληνισμού.

Οι Χορτάτζηδες έδωσαν στα ελληνικά γράμματα πολλούς λόγιους.

Ο Γεώργιος Χορτάτζης, ο ποιητής της Ερωφίλης, γεννήθηκε στο Ρέθυμνο. Ήταν γιος του Ιωάννου Χορτάτζη που αναφέρεται ως ενοικαστής των κτημάτων του φεουδάρχη Ματθαίου Καλλέργη στην περιοχή Αρείου Μυλοποτάμου, όπου βρίσκεται σήμερο το χωριό Πασσαλίτες.

Ο Γεώργιος Χορτάτζης έγινε γραμματικός του Καλλέργη που διέθετε μια πλούσια βιβλιοθήκη με έργα της ιταλικής λογοτεχνίας. Έτσι εξηγείται το γιατί ο Χορτάτζης επηρεάστηκε από τα έργα της Ιταλικής Αναγέννησης. Το ότι ο Γεώργιος Χορτάτζης πέρασε κάποια χρόνια της ζωής του στο Μυλοπόταμο το μαρτυρεί ένας στίχος στο έργο του Κατσούρμπος όπου κάνει τον εξής όρκο “μα την Αγία-Παρασκευή απού’ναι στο Μερκούρι” (Μερκούρι ή Μερκούρια είναι τοπωνύμιο των Πασσαλιτών όπου υπάρχει σπήλαιο και ναΐσκος της Αγίας Παρασκευής.

Αργότερα ο Γεώργιος Χορτάτζης θα βρεθεί στο Ηράκλειο όπου και πεθαίνει. Θα ταφεί σ’ένα άλλο ναό της Αγίας Παρασκευής κοντά στη Μονή Ασωμάτων όπου σώζεται τάφος και τοιχογραφία με την εξής επιγραφή:

“Δέησις των δούλων του Θεού Γεωργίου Χορτάτζη και της συμβίου του”.

Είπαμε προηγουμένως ότι ο Γεώργιος Χορτάτζης είχε την ευκαιρία να μελετήσει πολλά έργα της ιταλικής λογοτεχνίας και όπως ήταν φυσικό, επηρεάστηκε απ’αυτά. Η Ερωφίλη ελέγχεται ως ελεύθερη διασκευή της περίφημης ιταλικής τραγωδίας Orbecche του Giovanni Battigsta Givaldi. Η Ερωφίλη όμως συγκρινόμενη με την Orbecche ως προς τη δραματική δύναμη υστερεί κατά πολύ απ’αυτήν, υπερέχει όμως ως προς τη λυρικότητα.

Μεταξύ των πέντε κυρίως πράξεων της Ερωφίλης παρεμβάλονται τέσσερις αυτοτελείς πράξεις, τελείως άσχετες προς την υπόθεση, τα ιντερμέδια και χορικά όπου ο ποιητής χρησιμοποιεί ενδεκασύλλαβους στίχους που μπορούν να συγκριθούν με τους ενδεκασύλλαβους στίχους του Σολωμού όπως:

Έρωτα, που συχνά στσι πια μεγάλους

κι όμορφους λογισμούς κατοικημένους

βρίσκεσαι, τσι μικρούς μισώντας τσ’άλλους,

κι έτσι’σαι δυνατός και μπορεμένος...

..........................................

Ακτίνα τ’ουρανού χαριτωμένη

απού με τη φωτιά σου τη μεγάλη

σ’όλη χαρίζεις, φως, την οικουμένη

..........................................

Στην Ερωφίλη προλογίζει ο Χάρος όπως και στον Ερωτόκριτο που σ’ένα στίχο του λέει ο ποιητής:

“Στην κεφαλή είχε ολόμαυρο το χάρο με δρεπάνι”.

Και μια και αναφερθήκαμε στον Ερωτόκριτο να πούμε ότι η Ερωφίλη προηγείται κατά εκατό περίπου χρόνια του Ερωτόκριτου και όπως φαίνεται οι δύο ποιητές Χορτάτζης και Κορνάρος χρησιμοποιουν ήρωες πουέχουν κάποια εννοιολογική σχέση μεταξύ τους όπως:

Ερωφίλη-Ερωτόκριτος

Πανάρετος-Αρετούσα

Καρπόφορος-Πολύδωρος

Ρήγας-Νένα-Σύμβουλος

Ακόμη ο Ερωτόκριτος και Πανάρετος παίρνουν μέρος σε τζόστρες (κονταροκτυπήματα) που προκηρύσσουν οι βασιλιάδες.

Η Ερωφίλη είχε μεγάλη απήχηση στην Κρήτη. Γι’αυτό υπάρχουν πολλές μαρτυρίες.

Ο Κρητικός ποιητής Μαρίνος Τζάνες Μπουνιαλής στο έργο του: “Φιλονικία του Χάνδακος (Ηρακλείου) και του Ρεθύμνου” που γράφτηκε το 1660 παρουσιάζει το Ρέθυμνο να καυχάται και να λέει:

“Ένα παιδί μου παλαιόν απού’θελα γεννήσει

κι εκείνο με πολλήν τιμήν ήθελε με στολίσει

Γεώργιον Χορτάκιον έκραζαν τ’όνομά του

κι οι στίχοι του φημίζονται και τα ποιήματά του

κι έκαμε την Πανώρια του με ζαχαρένια χείλη

μαζί με τον Κατζάροπον την άξιαν Ερωφίλη



Η υπόθεση του έργου



Ένας βασιλιάς της προχριστιανικής Αιγύπτου, ο Φιλόγονος έχει σκοτώσει τον αδερφό του και του παίρνει το θρόνο και τη γυναίκα και κυβερνά ως σφετεριστής.

Από τη γυναίκα του αδελφού του την οποία αργότερα σκότωσε, ο Φιλόγονος έχει αποκτήσει μια κόρη, την Ερωφίλη. Στο παλάτι μαζί με την Ερωφίλη μεγαλώνει κι ένα ορφανό αγόρι ο Πανάρετος που είναι βασιλόπουλο αλλά κανείς δε το ξέρει εκτός από τον ίδιο, το οποίο δε φανερώνει σε κανένα. Οι δύο νέοι συνδέονται αισθηματικά. Μάλιστα προχωρούν και σε κρυφό γάμο. Ο Φιλόγονος όμως σχεδιάζει να την παντρέψει με ένα βασιλόπουλο από τους αντιπάλους του για να κλείσει ειρήνη. Αναθέτει στον Πανάρετο να πείσει την Ερωφίλη να δεχθεί το συνοικέσιο, αλλά τελικά ανακαλύπτει το δεσμό τους. Η αγανάκτηση του είναι τρομερή. Βασανίζει τον Πανάρετο και τον σκοτώνει και προσποιούμενος στην κόρη του ότι τη συγχωρεί και ότι θα δεχθεί το γάμο της προσφέρει σ’ένα χρυσό δίσκο το κεφάλι, την καρδιά και τα χέρια του Πανάρετου. Η Ερωφίλη αυτοκτονεί.

Οι γυναίκες του παλατιού εξεγείρονται, ρίχνουν στη γη και ποδοπατούν μέχρι θανάτου τον απάνθρωπο πατέρα και τύραννο.

Από τα έργα της Κρητικής Λογοτεχνίας περισσότερο γνωστό είναι ο Ερωτόκριτος του Κορνάρου και τούτο γιατί εκτός των θεατρικών παραστάσεων αποσπάσματά του ακούγονται στη γνωστή μελωδία του άγνωστου συνθέτη σε κάθε κρητική εκδήλωση και όχι μόνο. Τα άλλα έργα, όπως η Ερωφίλη, ο Κατσούρμπος, η Πανώρια, η θυσία του Αβραάμ κ.α. έχουν γίνει γνωστά μόνο από θεατρικές παραστάσεις, τις οποίες δυστυχώς δεν έχουν τη δυνατότητα να παρακολουθήσουν οι άνθρωποι της επαρχίας.

Εξαίρεση αποτελεί η Ερωφίλη που αποσπάσματά της έχει μελοποιήσει ο ρεθεμνιώτης συνθέτης Νίκος Μαμαγκάκης κατά το 1974 με Γιάννη Πουλόπουλο, την Καίτη Χωματά, τον αείμνηστο Μάνο Κατράκη και άλλους, δεν έτυχε όμως της διάδοσης που έπρεπε.

Είναι θετικό και παρήγορο το γεγονός ότι οι μαθητές της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης τα τελευταία χρόνια διδάσκονται στα νεοελληνικά τους αναγνώσματα κάποια αποσπάσματα από τα έργα αυτά της Κρητικής Λογοτεχνίας και πιστεύω ότι θα γίνεται ανάλυση ολόκληρων των έργων, γιατί εμείς οι παλαιότεροι, μόνο στην Ιστορία είχαμε διδαχθεί επιγραμματικά για την άνθιση των τεχνών και των γραμμάτων της Αναγέννησης.

Κατά τη γνώμη μου θα πρέπει οι θεατρικές ομάδες, έστω οι λίγες που υπάρχουν και λειτουργούν στην Κρήτη να συμπεριλάβουν στα προγράμματα τους τα έργα αυτά και οι δήμοι, όπως έχουν συγκροτηθεί στη σημερινή τους μορφή, που επιδοτούνται με αρκετά χρήματα για πολιτιστικές εκδηλώσεις, να δώσουν τη δυνατότητα στις ομάδες αυτές να τα παρουσιάζουν στους κατοίκους και της υπαίθρου.

Με βασάνιζε το γεγονός για το πώς θα μπορέσουν οι άνθρωποι της υπαίθρου να γνωρίσουν αυτά τα έργα. Αφού δεν είχα την δυνατότητα να τα παρουσιάσω θεατρικά, σκέφτηκα να το κάμω μουσικά. Πριν δύο χρόνια ξεκίνησα με την Ερωφίλη. Αφού επέλεξα χαρακτηριστικά αποσπάσματα από όλες τις πράξεις του έργου και ιντερμέδια, τα επένδυσα μουσικά και με τη βοήθεια ενός λαγούτου και τριων κοριτσιών τα παρουσίασα σε μια συναυλία στο χωριό μου στα πλαίσια των πολιτιστικών εκδηλώσεων του Δήμου Κουλούκωνα στον οποίο ανήκει.

Η ικανοποίηση μου ήταν μεγάλη από την ευχαρίστηση και συγκίνηση που ένιωσαν οι άνθρωποι κυρίως οι μεγαλύτεροι στην ηλικία που δεν έκριναν το έργο τόσο από μουσικής και στιχουργικής άποψης, όσο από συναισθηματικής. Θεώρησαν την υπόθεση ως πραγματικό γεγονός. Χαρακτηριστική ήταν η αυθόρμητη αντίδραση “δεν ήταν άνθρωπος αυτός;” και εννοούσαν τον πατέρα της Ερωφίλης για τη σκληρότητα που έδειξε για τον ερωτικό δεσμό της κόρης του με ένα νέο, όπως νόμιζε, κατώτερης κοινωνικής τάξης.

Πατέρας

Για να σου δείξω κόρη μου πως εσυμπάθησά σου

θέλω μ’αγάπη περισσή να πάρεις χάρισμά σου

τα πράματα που βρίσκονται σε τούτο το βατσέλι (δισ.)

σίμωσε, δέξου χάρισμα πλεισο φανεί που θέλει.

Ερωφίλη

Τρέμει η καρδιά μου και χτυπά, τα μάτια μου δειλιούσι

και προς αυτό το χάρισμα τρομάσσου να στραφούσι Ωχ! οϊμένα τι θωρώ , κι συντηρώ η καημένη!

Και τίνος ειν’η κεφαλή απού’ναι δω κομμένη

Πατέρας

Τ’ αγαφτικού σου του καλού με τη δική μου χέρα

κομμένη όπως του’πρεπε άπονη θυγατέρα

Ερωφίλη

Οφού κανίσκι αλύπητο,, κανίσκι πικραμένο

και πώς από το νου μου πια, θωρώντας το δε βγαίνω

Πατέρας

Κανίσκι ν’αξιότατο, και πλερωμή τση τόσης

τιμής που αποκότησες στον κύρη σου να δώσεις

Ερωφίλη

Τούτο’ναι το κεφάλι σου, λοιπόν τ’αγαπημένο

πανάρετε, αγάπη μου, το αιματοκυλισμένο

Πατέρας

Τούτο’ ναι, ναι, και χαίρου το, γλυκά κανάκισέ το

κι αν είναι και λυπάσαι το, κλάψε και ξέπλυνέ το

Ερωφίλη

Και τούτο τ’άλλο τι’ναι δω; κρίνω η αγαπημένη

να’ν’η καρδιά που πάντα τση με βάστα φυλαγμένη;

Πατέρας

Αυτή’ναι και βγάλε κι εσύ τώρα την εδική σου

και σμίξε τηνε με τ’αυτή αν την πονεί η ψυχή σου

Ερωφίλη

Γλυκότατο μου πρόσωπο, κεφάλι τιμημένο

και που’ν’ τ’απομεινάρι σου, κορμί το σκοτωμένο;

Πατέρας

Τροφή εγίνη τω σκυλιώ τω λιονταριώ μου βρώση

γιατί δεν ήταν το πρεπό, χώμα να το κουκλώσει

Ερωφίλη

Ωχ! οϊμένα τι γροικώ, ψυχή πώς δε χωρίζεις

απού το δόλιο το κορμί, καρδιά πως δε ραγίζεις!

Πατέρας

Οσο σε βλέπω κάτεχε, περίσσα πικραμένη

τόσο μου κάνεις την καρδιά, πασίχαρη να μένει

Ερωφίλη

Ω! κύρη μου, μα κύρη μπλιό, γιάντα να σ’ονομάζω

κι όχι θεριό αλύπητο κι άπονο να σε κράζω

αφού περνάς στην όρεξη κάθε θεριό του δάσου

και πλ’άγρια παρά λιονταριού μου’δειξες την καρδιά σου

..........................................

Με το τέλος της εκδήλωσης ήρθε κάποιος και μου λέει: “Δάσκαλε, συγχαρητήρια και σ’ευχαριστώ γιατί παρόλο που κάθε μέρα προφέρω πολλές φορές το όνομα Ερωφίλη, δεν ήξερα τι σήμαινε”.

Τη γυναίκα του τη λέγαν Ερωφίλη.

Σημειώσεις:

α) Χορτάτζης ή Χορτάτσης; Και οι δύο γραφές είναι σωστές. Απλώς η παλιά γραφή του τσ ήταν τζ.

β) Κατζάροπος: Για το τι ήταν ο Κατζάροπος που αναφέρει ο ποιητής Μπουνιαλής υπάρχουν διάφορες εκδοχές. Κατά το Σάθα ίσως είναι ο ιερέας και συμβολαιογράφος Ανδρέας Κατζαράς (1580-1635) ή ίσως και ποιητής που έγραψε τα ιντερμεδια της Ερωφίλης. Κατά τον καθηγητή Ν. Βέη ο Κατζάροπος, είναι άλλο έργο του Γεωργίου Χορτάτζη που όμως έχει μείνει άγνωστο. Αυτή η εκδοχή πρέπει να είναι και η σωστή.