ΠΑΤΡΙΣ :: Προεκτάσεις :: Εμφάνιση άρθρου
Περιεχόμενα
 Κρήτη
 Ελλάδα/Κόσμος
 Αθλητισμός
 Πολιτισμός & Διασκέδαση
 Επιστήμη & Τεχνολογία
 Εκπαίδευση
 Οικονομία
 Ύπαιθρος
 Προεκτάσεις
 Πληροφορίες
 Υπηρεσίες
 Αφιερώματα
 Ιστορίες με... ουρά
Ψηφοφορία
Ποια είναι η κυριότερη αιτία για την πτώση του ηρακλειώτικου ποδοσφαίρου και την «εξαφάνιση» του από τις επαγγελματικές κατηγορίες;
Η κακή διαχείριση από πλευράς διοικήσεων των ΠΑΕ και η μη αξιοποίηση των ταλέντων των ομάδων.
Η γενικότερη οικονομική κρίση
Η έλλειψη στήριξης από την τοπική κοινωνία
Η ανεπάρκεια ποδοσφαιρικού δυναμικού σε επίπεδο παικτών, προπονητών και παραγόντων.


Μουσική γλώσσα

Του Κώστα Κωσταντίνου
Την παράδοση δεν την ψάχνει κανείς. Αναπνέει μαζί της, ταυτίζεται μαζί της, ζει μαζί της, πεθαίνει μαζί της. Το ένιωσα διαβάζοντας το βιβλίο του φίλου και συνεργάτη Γ. Τσερεβελάκη «Εμμελής μυσταγωγία, θεολογικά και αισθητικά δοκίμια για τη βυζαντινή εκκλησιαστική μουσική», βιβλίο που παρουσιάζεται απόψε. Δεν θα αναφερθώ στις γλωσσικές αρετές του ούτε στην αρμονική σύζευξη των λέξεων προς τα πράγματα αλλά ούτε και θα επιχειρήσω οποιουδήποτε είδους αποτύπωση. Η αξία του κ. Τσερεβελάκη είναι εγνωσμένη. Θα αρχίσω, αντιθέτως, με ένα κοινότοπο αλλά παραπλανητικό ερώτημα. Θα φανεί, νομίζω, το γιατί.
Αλήθεια τι είναι βυζαντινή μουσική; Ομολογώ ότι γνωρίζω καλύτερα τι δεν είναι. Σε κάθε περίπτωση πάντως, οφείλει να είναι Θεολογία, όπως διαδηλώνεται και στον υπότιτλο του βιβλίου. Αξιώνει επίσης η βυζαντινή εκκλησιαστική μουσική ως βασικό προαπαιτούμενο της θεολογικής αυτής διάστασης την αισθητική της αξιολόγηση και θωράκιση, την τήρηση δηλαδή αυτού που η παράδοση των αιώνων κατέλειπε. Και εδώ είναι το πρόβλημα. Πώς ορίζεται η έννοια της παράδοσης και του βυζαντινού; Την απάντηση ας ψάξει να την βρει ο καθένας στο ίδιο το βιβλίο. Άλλωστε αρμοδιότεροι από την ταπεινότητά μου θα μιλήσουν αργότερα. Εγώ θα δώσω μία ηχογλωσσική, ας πούμε, διάσταση. Πιστεύω τώρα να γίνεται σαφές όχι μόνο το κοινότοπο που είπα αλλά και το παραπλανητικό. Ίσως να βοηθήσει και στο ερώτημα που μόλις ακούσατε.
Διαβάζει κανείς στις πρώτες γραμμές της Γένεσης ότι πριν τη δημιουργία του κόσμου πνεύμα Θεού επεφέρετο (εβρ. ruah) επάνω του ύδατος. Αν αναλογιστούμε και την αντίστοιχη εβραϊκή λέξη που μετέφρασαν οι Εβδομήκοντα και τη σημασία της, τότε το πνεύμα μπορεί να είναι και η πνοή του Θεού, ένας ορμητικός άνεμος, ένας κοσμικός δηλαδή Ήχος με τους σύγχρονους όρους! Εν αρχή όμως ήν και ο λόγος. Η δημιουργία του κόσμου είναι κυριολεκτικά, εν τη γενέσει της, συνυφασμένη με τον ήχο, με τη θεία Μουσική και με το Λόγο. Τι είδους Μουσική όμως ήταν αυτή; Φαντάζεται κανείς μία μελωδία η οποία υπάρχει ως τελείως αφηρημένη σύλληψη, αλλά δεν μπορεί να εκφραστεί στον κόσμο του χωροχρόνου, απλούστατα επειδή ο κόσμος αυτός δεν υπάρχει ακόμα. Μια φανταστική μουσική. Αν αυτό ακούγεται παράδοξο, τότε μπορεί κανείς να αναλογιστεί που βρίσκονται, για παράδειγμα, οι αφηρημένες αρχές της λογικής ή των μαθηματικών. Που συναντά π.χ. κανείς την ύπαρξη του ένα και ένα κάνουν δύο. Σε ποιο χώρο και ποιο χρόνο βρίσκονται;
Θέλω μ’ αυτό τον τρόπο να δώσω μία, εάν είναι δυνατόν, αντικειμενική διάσταση στο θέμα της μουσικής ως παγκόσμιας κληροδοτημένης και κληρονομημένης γλώσσας. Γιατί εάν τελικά αγγίζουμε τη μουσική με την αλήθεια των Μαθηματικών, αρμονία γάρ, και αφού ο ανθρώπινος εγκέφαλος δουλεύει, καλώς εχόντων των πραγμάτων, με την ίδια τεχνική σε όλους μας, κατανοώ γιατί η μουσική χαρακτηρίζεται ως μια παγκόσμια γλώσσα. Ένας συμπαντικός ήχος, για να αναφερθώ και στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου, κατ’ εικόνα Θεού. Επενδύτης του λόγου.
Κατά παρόμοιο τρόπο αναζητάμε και τις βασικές αρχές που συναντώνται σε όλες τις ανθρώπινες γλώσσες, μια αντικειμενικότητα. Τη λεγόμενη καθολική γραμματική. Δώρο Θεού να πει κανείς; Μία γλωσσική καθολική αρχή είναι μια διαπίστωση που ισχύει για όλες τις φυσικές γλώσσες. Όπως σε όλες τις μουσικές του κόσμου ξεχωρίζουμε σε γενικές γραμμές τι είναι εύθυμη και τι πένθιμη μουσική. Έτσι π.χ. όλες οι γλώσσες έχουν ουσιαστικά και ρήματα, ή όλες οι προφορικές γλώσσες έχουν σύμφωνα και φωνήεντα. Έρευνες σ’ αυτήν την περιοχή της γλωσσολογίας σκοπεύουν να αποκαλύψουν πληροφορίες για το πώς ο ανθρώπινος εγκέφαλος επεξεργάζεται τη γλώσσα. Οι γλωσσολόγοι διακρίνουν μεταξύ δύο ειδών καθολικών αρχών: τις απόλυτες (σε αντίθεση με τις τάσεις) και τις συνεπαγωγικές (σε αντίθεση με τις μη συνεπαγωγικές). Οι απόλυτες καθολικές αρχές ισχύουν για κάθε γνωστή γλώσσα και είναι ολιγάριθμες. Ένα παράδειγμα θα ήταν το εξής: όλες οι γλώσσες έχουν αντωνυμίες (εγώ, εσύ, αυτός). Μία καθολική συνεπαγωγική αρχή ισχύει για τις γλώσσες που έχουν ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό γνώρισμα που συνοδεύεται πάντα από ένα άλλο χαρακτηριστικό γνώρισμα. Ένα παράδειγμα θα ήταν το εξής: εάν μια γλώσσα έχει εξακολουθητικό χρόνο (έπαιζα) τότε έχει και στιγμιαίο (έπαιξα). Τα γλωσσικά καθολικά χαρακτηριστικά θεωρούνται μερικές φορές ως στοιχεία για την ύπαρξη μιας καθολικής γενικής γραμματικής ή ότι είναι ιδιότητες της γλώσσας που βοηθούν την επικοινωνία. Εάν μία γλώσσα εστερείτο μίας από αυτές τις ιδιότητες, πιθανώς σύντομα θα εξελισσόταν, όπως υποστηρίζεται, με τέτοιο τρόπο ώστε να την αποκτήσει ξανά.
Επιπλέον, ένα να βασικό χαρακτηριστικό της γλώσσας, με βάση το οποίο αυτή διαφοροποιείται από τα ζωικά συστήματα επικοινωνίας, είναι η λεγόμενη διπλή άρθρωση, το γεγονός ότι η ανθρώπινη γλώσσα αρθρώνεται/δομείται σε δύο επίπεδα: το επίπεδο της πρώτης άρθρωσης, ή γραμματικό επίπεδο, περιλαμβάνει μονάδες που έχουν και φωνητική μορφή και νόημα - είναι μονάδες με σημαίνον και σημαινόμενο. Το επίπεδο της δεύτερης άρθρωσης, αντίθετα, περιλαμβάνει μονάδες που δεν είναι φορείς νοήματος, τα φωνήματα, τα οποία σε διάφορους συνδυασμούς σχηματίζουν μονάδες της πρώτης άρθρωσης, χονδρικά οι ήχοι που σχηματίζουν τις λέξεις. Η διπλή άρθρωση, και συνακόλουθα η αναλυτικότητα, είναι αποκλειστικό χαρακτηριστικό της ανθρώπινης γλώσσας και δεν συναντάται στις ζωικές -ή και τις ανθρώπινες- κραυγές (αλλά και στα επιφωνήματα, τον κατεξοχήν περιθωριακό γλωσσικό χώρο): το κελάηδισμα π.χ. του καναρινιού δεν αναλύεται σε ελάχιστα μικρά κομματάκια, τα οποία με άλλους συνδυασμούς φτιάχνουν άλλα σύνολα που έχουν νόημα αλλά σημαίνει κάτι «ολόκληρο».
Εδώ είναι, στην διπλή άρθρωση, που βλέπω ένα ατελή έστω παραλληλισμό με τη βυζαντινή εκκλησιαστική μουσική. Το ουσιαστικότερο, όπως πιστεύει και ο κ. Τσερεβελάκης, στοιχείο που άπτεται του ύφους και της μελωδίας, είναι αυτό που χαρακτηρίζεται ως φόρμουλα ή θέση, οι μικρές δηλαδή εκείνες μελωδικές φράσεις που αυτούσιες ή ελαφρά παραλλαγμένες επαναλαμβάνονται μέσα στο μέλος και είναι εκ των ων ουκ άνευ χαρακτηριστικά των ήχων. Τολμώ να χαρακτηρίσω τις φόρμουλες ως τα καθολικά στοιχεία της παράδοσής μας, όπως τα καθολικά εκείνα στοιχεία των γλωσσών που, εάν εκλείψουν, θα καταστήσουν την επικοινωνία αδύνατη. Σχηματίζονται έτσι, κατά κάποιο τρόπο, οδοδείκτες για να μην χάνεται ο απλός άνθρωπος σε μια, όπως ξεκίνησε, μουσική των πολλών, σε μία λαϊκή μουσική δηλαδή. Μα αυτό δεν είναι τίποτε άλλο παρά μία ομηρική τεχνική.
Στα Ομηρικά έπη υπάρχουν άφθονες φόρμουλες που είχαν επινοηθεί για να βοηθήσουν το ραψωδό στο έργο της προφορικής σύνθεσης. Επειδή συνέθετε για ακροατές και το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς του ήταν αναγκαστικά αυτοσχεδιασμοί, χρειαζόταν ένα μεγάλο αριθμό από φόρμουλες για να τον βοηθήσουν. Αν ο ποιητής έχει τον απόλυτο έλεγχό τους, μπορεί να δημιουργήσει ένα ποίημα πάνω σε οποιοδήποτε σχεδόν θέμα χωρίς μεγάλη προετοιμασία.. Οι Έλληνες ρήτορες του αρχαίου κόσμου που δίδαξαν τη ρητορική τέχνη στους Ρωμαίους, έμειναν μνημειώδεις για τη μνημονική ικανότητά τους. Μπορούσαν να αποστηθίζουν μακρούς προς αγόρευση λόγους βασιζόμενοι στις τεχνικές του Σιμωνίδη, δηλαδή χωροθετικές και χωροστατικές μνημονικές τεχνικές. Στην αρχή χρησιμοποιούσαν τα μέρη μιας οικείας ή τα μέρη ενός ελληνικού ναού. Ο ρήτορας, όταν άρχιζε το λόγο του, φανταζόταν ότι επισκέπτεται ο ίδιος το ναό (σκεφτείτε εδώ αυτά που είπαμε για τη φανταστική μουσική) και περιηγούμενος τα μέρη του θυμόταν τις ιδέες που είχε συσχετίσει με κάθε ξεχωριστό τμήμα. Για μένα γίνεται έτσι ευκολότερη η κατανόηση της τεχνικής αυτού που λέμε πρακτικός ψάλτης. Νιώθω πολλές φορές αυτή την αίσθηση της περιήγησης, της οριοθέτησης και της ταξιθέτησης αλλά και (ας μου επιτραπεί, δεν είναι υπερβολή) την παρουσία του Ομήρου μέσα στα μουσικά μας εκκλησιαστικά κείμενα.
Με κάποιους λοιπόν συμβιβασμούς και τηρουμένων των αναλογιών, παρόλο που ό,ι είπαμε αναφέρεται αποκλειστικά και μόνο στην ανθρώπινη γλώσσα, θα έλεγα ότι το πρώτο επίπεδο άρθρωσης στην βυζαντινή εκκλησιαστική μουσική συγκροτούν οι φόρμουλες και το δεύτερο οι συνδυασμοί τους, τα συνεπαγωγικά-συνδυαστικά καθολικά χαρακτηριστικά που προσδίδουν την παραστατικότητα και ιδιαιτερότητα των ήχων. Και όπως στην ανθρώπινη γλώσσα η απώλεια της πρώτης άρθρωσης είναι αδιανόητη, αφού θα την κατεβίβαζε στον επίπεδο της κραυγής και του ζωικού ήχου, το ίδιο και στην περίπτωση της βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής η απώλεια των διαφορετικών ειδών φόρμουλας θα την μετέτρεπε, ως προς αυτό που θα ένιωθε ο πιστός στον φυσικό του χώρο, στην εκκλησία δηλαδή, σε άλογη κατασκευή, αν λάβουμε υπόψιν τη σύζευξη λόγου-λέξης-νοήματος και μέλους.
Η βυζαντινή μουσική επομένως ως ένα ατελές σημειωτικό σύστημα, όπως άλλωστε και κάθε σημειωτικό σύστημα - ούτε του τελειότερου εξαιρουμένου (της ανθρώπινης γλώσσας δηλαδή), εάν δεν θέλει να χάσει την επικοινωνιακή της αξία, την σωτηριολογική της διάσταση, πρέπει να μην εγκαταλείψει τα καθολικά της χαρακτηριστικά, ηχητικά για την περίπτωση. Νομίζω ότι το βιβλίο για το οποίο είμαστε εδώ απόψε, καταφέρνει να μας το υπενθυμίζει αυτό συνέχεια. Μέσα από τις συσχετιστικές του αναφορές για το θέμα που πραγματεύεται μας επαναφέρει στις ρίζες της παράδοσής μας. Και οι ρίζες είναι συγκεκριμένες. Ας ψάξει ο καθένας για το δέντρο. Στο κάτω κάτω συμπαντικοί κληρονόμοι είμαστε…
Η γλώσσα της μουσικής τα λέει όλα. Άμα έχεις καλή καρδιά οι νομαρχίες του ουρανού ψάχνονται.





Στατιστικά Άρθρου
Αρθογράφος:
Πατρίς

Ημερομηνία δημοσίευσης:
19/10/2007

Εκτύπωσε Άρθρου
Εκτύπωση Άρθρου

Αποστολή με email
Αποστολή με email

Προσθήκη στα bookmarks
Προσθήκη στ' Αγαπημένα

ΕλαχιστοποίησηΑναζήτηση
Αναζήτηση στις ειδήσεις του patris.gr


ΕλαχιστοποίησηΣχετικά Forums
Δεν υπάρχουν σχετικά forums
Πνευματικά Δικαιώματα 1998 - 2002 © Εκδόσεις Α. Μυκωνιάτη Α.Ε.Αναφορά Προβλήματος | Όροι Χρήσης | Επικοινωνία | Ταυτότητα
Developed by WISE Advanced Solutions